Losy Żydów z Piotrkowa Trybunalskiego - Z Warszawy i Krakowa do "Spokojnego Piotrkowa Trybunalskiego" - Schnellbrief od Heydricha, Szefa Policji Bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei), 21 września 1939 r.

Granice do czerwca 1941 roku.

Pierwsze getto w Polsce

Niemieckie władze okupacyjne utworzyły pierwsze w Polsce getto w Piotrkowie Trybunalskim już 8 października 1939 r. Piotrków Trybunalski został zajęty przez Niemców już 5 września 1939 roku. Od 1939 roku do kwietnia 1942 r. getto w Piotrkowie Trybunalskim pozostawało „otwarte”: nie było ogrodzone ani specjalnie strzeżone. Granice getta oznaczono tablicami z napisem „Getto” z rysunkiem czaszki i skrzyżowanych piszczeli jak na słupach elektrycznych wysokiego napięcia. W tym pierwszym okresie Żydom wolno było opuszczać getto bez specjalnego pozwolenia, aczkolwiek tylko w określonych godzinach i tylko do określonej części miasta. Żydom nie wolno jednak było korzystać z głównych piotrkowskich ulic i parków. Od 1939 r. liczba mieszkańców getta stale rosła w związku z napływem żydowskich uchodźców. Na początku wojny w mieście przebywało około 10 000 Żydów. W kwietniu 1942 r. liczba ta wzrosła do 18,5 tys. Uchodźcy pochodzili głównie z terenów zachodniej Polski – Pomorza, Poznania i Łodzi – które zostały przyłączone do Rzeszy Niemieckiej.

Wielu Żydów z Warszawy albo i z Krakowa wybrało Piotrków i tamtejsze getto ze względów bezpieczeństwa. Uważali, że duże getta, tak jak w Warszawie czy Krakowie, były, a właściwie mogą być, w przyszłości bardziej niebezpieczne niż w mniejszych miastach, takich jak Piotrków Trybunalski.

Z Warszawy przeniosły się m.in. rodziny Rubinlicht i Finkler. Oprócz samego "spokojniejszego Piotrkowa" w rachunek wchodziły różnorodne kontakty.W Judenracie piotrkowskim byli głównie przedstawiciele partii Bund. Dlatego również rodziny bundowców poza terenem Piotrkowa były.....

Rubinlicht

Jedną z rodzin, które przeprowadziły się do Piotrkowa Trybunalskiego, była rodzina Rubinlichtów z Warszawy, rodzice z dwójką dzieci. Historia rodziny Rubinlicht zaczyna się w Warszawie. Mieszkali w śródmieściu, w kamienicy na rogu ulicy Chmielnej i Marszałkowskiej w Warszawie. Pinkus Leib Rubinlicht, handlarz diamentami, i Anna Perla Rubinlicht, z domu Finkelstein, pochodzili ze Sulejowa, małego miasteczka niedaleko Piotrkowa Trybunalskiego, gdzie mieszkała jej duża rodzina. Posiadanie drogocenności jak diamentów było w rzeczywistości zaletą i kluczem do ich przetrwania. Pierwsze wspomnienia córek, Ruty i Tusi, pochodzą z Warszawy we wrześniu 1939 roku. Dziewczynki miały wtedy zaledwie cztery i siedem lat, ale pamiętają niemieckie bombardowania Warszawy 1 września, wybuch II wojny światowej. Ruta, urodzona w 1935 roku, pamięta, że ​​rodzice zdecydowali, że ​​bezpieczniej będzie przenieść się z Warszawy do Piotrkowa Trybunalskiego, miasta oddalonego o 160 km od Warszawy i niedaleko (15 km) od Sulejowa, skąd pochodzą. Sulejów nie wchodził w grę już w po pierwszych dniach wojny. W dniach 4–6 września Sulejów przeszedł szereg ciężkich bombardowań i pożar, który objął całe miasto. Z 93 domów, w których mieszkali Żydzi, 80 spłonęło. W następstwie, wielu sulejowskich Żydów przeniosło się do Piotrkowa Trybunalskiego. Rodzice Rubinlicht pracowali przymusowo w Hucie Hortensja, jednej z trzech piotrkowskich hut szkła. Ojciec Pinkus Rubinlicht, jak wielu innych, płacił, komu mógł, aby utrzymać rodzinę razem, członkom Judenratu i prawdopodobnie także Niemcom. Podczas Wielkiej Akcji w getcie Piotrkowskim w październiku 1942 r. Rubinlichci-rodzice byli w miarę bezpieczni jako robotnicy huty szkła, jednak dzieci – Tusię i Rutę – wywieziono poza getto. Podczas Akcji w październiku 1942 r. reszta dalszej rodziny Rubinlichtów rodem z Sulejowa  została zesłana na śmierć do obozu zagłady w Treblince. 

Siostrę żony Rubinlichta, Finkelstein i jej córkę, Lolę (?) deportuja podczas Akcji w 1942 ro ku w Piotrkowie do Treblinki 

Losy rodziny Rubinlichów można prześledzić w karcie DP-2 wydanej w 1945 roku po wyzwoleniu z Bergen-Belsen. 

Akcja
W nocy z 13 na 14 października 1942 r. mieszkańcy getta w Piotrkowie byli świadkami scen dantejskich. Żydów wypędzono z domów i zgromadzono na placu pokoszarowym, gdzie przeprowadzono selekcję. Niezdolnych do pracy wysłano do Treblinki. Niemcom pomagali uzbrojeni Ukraińcy i Łotysze; W akcji wzięli także udział żydowscy policjanci. Do 29 października na śmierć wysłano około 22 000 osób. Pracownicy fabryk drewna Dietrich & Fischer na Bugaju oraz hut szkła „Kara”, „Feniks” i „Hortensja”. Podczas gdy rodzice dzieci, Anna i Pinkus, pracowali na zmiany w hucie szkła, ich córki przebywały w pobliżu fabryki u przyjaciela Pinkusa wraz z drugim dzieckiem, kuzynem Sevkiem Finkelsteinem. Podobna sytuacja miała miejsce w fabryce drewna Bugaj.

Ostatnia deportacja

Dwa lata później, w listopadzie i grudniu 1944 r., zaplanowano ostateczną deportację Żydów z hut szkła Kara i Hortensja oraz fabryki drewna Bugaj. 24 listopada  (2 grudnia) 1944 roku odszedł z Piotrkowa ostatni transport. Kobiety z małymi dziećmi do obozu Ravensbrück, a mężczyźni z chłopcami zostali wysłani do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie. Pinkus Rubinlicht, który pracował w Hortensji, znalazł się na liście osób mających udać się do Mauthausen w zaanektowanej przez Niemcy Austrii. Po raz pierwszy został jednak zarejestrowany w Buchenwaldzie 24 grudnia 1944 r. (?) Później został przeniesiony do obozu Mittelblau Dora. Mittelbau-Dora znajdowała się w pobliżu Nordhausen w Turyngii w Niemczech. Początkowo powstał późnym latem 1943 roku jako podobóz obozu koncentracyjnego Buchenwald, dostarczający niewolniczą siłę roboczą, a później obejmujący ewakuowanych ocalałych ze wschodnich obozów zagłady. Możliwe, że przy produkcji rakiety V-2 brał udział zarejestrowany jako zegarmistrz Pinkus Lajb Rubinlicht. Zginął w obozie koncentracyjnym Mittelbau-Dora 27 marca 1945 roku. Przyczynę jego śmierci wpisano w języku niemieckim jako Grippe. To oznacza grypę. Trzeba jednak pamiętać, że w aktach obozowych zarejestrowanych więźniów często podawano fałszywe przyczyny śmierci. Wiadomo, że oficjalną przyczyną śmierci rozstrzelanych więźniów w wielu przypadkach było zatrzymanie akcji serca. Innymi często stosowanymi przyczynami były obustronne zapalenie płuc i septyczne zapalenie gardła. 

Żona Pinkusa Rubinlichta, Anna, oraz jego dwie córki, Ruta i Tusia, znajdowały się na liście kobiet i dzieci,  (numery wiezniów xxx xxx), XXX XXX) które miały zostać wysłane w pierwszym tygodniu grudnia 1944 r. z Piotrkowa Trybunalskiego do obozu koncentracyjnego Ravensbrück w północno-wschodnich Niemczech. W tym samym dniu, w którym kobiety zostały wywiezione do Ravensbrück, mężczyźni z chłopcami zostali wysłani do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie.

W jednym z ważniejszych dokumentów z 21 września 1939 roku była opisana logistyka zagłady Żydów.

(Od)

Szef Policji Bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei)

Berlin, 21 września 1939 r.

Schnellbrief (List ekspresowy)

Do: Dowódców wszystkich Grup Operacyjnych (Einsatzgruppen) Policji Bezpieczeństwa

Dotyczy: Kwestii żydowskiej na terytoriach okupowanych

Nawiązuję do dzisiejszej konferencji w Berlinie i ponownie podkreślam, że planowane środki ogólne (tj. cel ostateczny – Endziel) muszą być utrzymane w ścisłej tajemnicy.

Należy dokonać rozróżnienia między:

1. celem ostatecznym (który będzie wymagał dłuższego czasu), a
2. etapami prowadzącymi do wypełnienia tego celu ostatecznego (które zostaną zrealizowane w krótkich terminach).

Planowane działania wymagają najdokładniejszego przygotowania, zarówno pod względem technicznym, jak i gospodarczym.

Oczywistym jest, że nadchodzące zadania nie mogą zostać stąd określone w pełnych szczegółach. Poniższe instrukcje i wytyczne mają również służyć zachęceniu dowódców Einsatzgruppen do praktycznego rozważenia [zaistniałych problemów].

I

Na chwilę obecną pierwszym warunkiem wstępnym celu ostatecznego jest koncentracja Żydów z terenów wiejskich w większych miastach.

Należy to przeprowadzić bezzwłocznie.

Przy tym należy dokonać rozróżnienia

1. między strefami Gdańska i Prus Zachodnich, Poznania, Wschodniego Górnego Śląska, a
2. pozostałymi strefami okupowanymi.

W miarę możliwości obszary wymienione w pkt 1) mają zostać oczyszczone z Żydów; celem powinno być ustanowienie co najwyżej kilku miast koncentracji.

Na obszarach wymienionych w pkt 2) należy wyznaczyć jak najmniej ośrodków koncentracji, aby ułatwić późniejsze działania. W związku z tym należy pamiętać, że jako punkty koncentracji należy wybierać wyłącznie miasta będące węzłami kolejowymi lub przynajmniej położone przy liniach kolejowych.

Zasady ogólne zakładają, że społeczności żydowskie liczące mniej niż 500 osób mają zostać rozwiązane i przeniesione do najbliższego ośrodka koncentracji.

Niniejszy dekret nie dotyczy obszaru Einsatzgruppe 1, położonego na wschód od Krakowa, ograniczonego w przybliżeniu przez Polanicę, Jarosław, nową linię demarkacyjną oraz dawną granicę słowacko-polską. Na tym obszarze należy przeprowadzić jedynie przybliżony spis ludności żydowskiej. Ponadto należy powołać Rady Starszych Żydów (Juedische Aeltestenraete), zgodnie z poniższym opisem.

II

Rady Starszych Żydów (Judenrat)

1. W każdej społeczności żydowskiej należy powołać Radę Starszych Żydów, która w miarę możliwości powinna składać się z pozostałych wpływowych osobistości i rabinów. Rada ma liczyć do 24 mężczyzn żydowskich (w zależności od wielkości społeczności).

Rada ma zostać w pełni odpowiedzialna, w dosłownym tego słowa znaczeniu, za dokładną i niezwłoczną realizację wydanych już lub mających zostać wydanymi w przyszłości wytycznych.

2. W przypadku sabotażu takich instrukcji należy ostrzec Rady, że zostaną podjęte najsurowsze środki.
3. Judenraete (Rady Żydowskie) mają przeprowadzić przybliżony spis Żydów na swoich obszarach, w miarę możliwości w podziale na płeć (i grupy wiekowe): a) do 16 lat, b) od 16 do 20 lat i c) powyżej; a także według głównych zawodów. Wyniki należy zgłosić w jak najkrótszym czasie.
4. Rady Starszych mają zostać poinformowane o dacie i godzinie ewakuacji, dostępnych środkach ewakuacji oraz trasach wyjazdu. Następnie zostaną one osobiście odpowiedzialne za ewakuację Żydów z terenów wiejskich.

Jako powód koncentracji Żydów w miastach należy podać, że brali oni decydujący udział w atakach snajperskich i grabieżach.

5. Rady Starszych w ośrodkach koncentracji zostaną odpowiedzialne za odpowiednie zakwaterowanie Żydów przybywających z terenów wiejskich.

Ze względów ogólnego bezpieczeństwa policyjnego koncentracja Żydów w miastach prawdopodobnie będzie wymagała wprowadzenia przepisów zakazujących im całkowitego wstępu do określonych dzielnic oraz – z należytym uwzględnieniem wymogów gospodarczych – zakazujących im np. opuszczania getta lub wychodzenia z domów po określonej godzinie wieczornej itp.

6. Rady Starszych mają być również odpowiedzialne za odpowiednie zaopatrzenie Żydów podczas transportu do miast.

Nie ma zastrzeżeń co do zabrania przez ewakuowanych Żydów mienia ruchomego, o ile jest to technicznie możliwe.

7. Żydom, którzy nie zastosują się do nakazu przeniesienia do miast, należy przyznać krótki dodatkowy termin karencji, jeśli istniał uzasadniony powód opóźnienia. Należy ich ostrzec o najsurowszych karach w przypadku niedopełnienia obowiązku przeniesienia w wyznaczonym późniejszym terminie.

III

Wszystkie niezbędne środki należy zasadniczo podejmować zawsze w ścisłym porozumieniu i współpracy z niemiecką administracją cywilną oraz właściwymi lokalnymi władzami wojskowymi.

Przy realizacji [tego planu] należy wziąć pod uwagę, aby potrzeby gospodarcze na terenach okupowanych nie ucierpiały.

1. Przede wszystkim należy uwzględnić potrzeby armii. Na przykład, na chwilę obecną, z powodu braku innych możliwości, rzadko będzie można uniknąć pozostawienia tu i ówdzie niektórych Żydów handlujących, którzy są absolutnie niezbędni dla zaopatrzenia wojsk. Jednak w takich przypadkach należy zaplanować niezwłoczną aryzacją tych przedsiębiorstw i dokończyć przesiedlenie Żydów w odpowiednim czasie, we współpracy z właściwymi lokalnymi niemieckimi organami administracyjnymi.
2. W celu ochrony niemieckich interesów gospodarczych na terytoriach okupowanych oczywistym jest, że należące do Żydów zakłady zbrojeniowe i inne kluczowe branże, a także przedsiębiorstwa, przemysł i fabryki ważne dla Planu Czteroletniego, muszą zostać na razie utrzymane.

W tych przypadkach należy również dążyć do niezwłocznej aryzacji, a przesiedlenie Żydów zakończyć w późniejszym terminie.

3. Należy wreszcie wziąć pod uwagę sytuację żywnościową na terenach okupowanych. Na przykład, w miarę możliwości, ziemia należąca do osadników żydowskich ma zostać przekazana pod opiekę sąsiednim rolnikom niemieckim lub nawet polskim w celu jej uprawy komisowej, aby zapewnić zbiory plonów wciąż stojących na polach oraz ponowne zasiewy.

W tej ważnej kwestii należy nawiązać kontakt z ekspertem ds. rolnictwa przy Szefie Administracji Cywilnej.

4. We wszystkich przypadkach, w których nie jest możliwe skoordynowanie interesów Policji Bezpieczeństwa z jednej strony i niemieckiej administracji cywilnej z drugiej, należy mnie poinformować najszybszą drogą i oczekiwać na moją decyzję przed podjęciem danych działań.

IV

Dowódcy Einsatzgruppen mają mi na bieżąco raportować w następujących sprawach:

1. Zestawienie liczbowe Żydów obecnych na ich obszarach (według powyższych klasyfikacji, o ile to możliwe). Liczbę Żydów ewakuowanych z terenów wiejskich i tych już przebywających w miastach należy wymienić oddzielnie.
2. Nazwy miast, które zostały wyznaczone jako ośrodki koncentracji.
3. Terminy wyznaczone na przesiedlenie Żydów do miast.
4. Wykazy wszystkich żydowskich [będących własnością Żydów] zakładów zbrojeniowych i innych niezbędnych branż i przedsiębiorstw lub tych ważnych dla Planu Czteroletniego na ich obszarach.

O ile to możliwe, należy określić:

a) Rodzaj przedsiębiorstwa (z oświadczeniem o możliwym przekształceniu w przedsiębiorstwa naprawdę istotne dla gospodarki lub ważne dla celów wojskowych bądź Planu Czteroletniego);

b) Które fabryki powinny zostać najpilniej poddane aryzacji (w celu zapobieżenia ewentualnym stratom);

Jaki rodzaj aryzacji jest proponowany? Niemcy czy Polacy? (decyzja zależna od znaczenia przedsiębiorstwa);

c) Liczbę Żydów pracujących w tych fabrykach (należy wyszczególnić osoby na stanowiskach kierowniczych).

Czy po usunięciu Żydów będzie można bez trudności kontynuować działalność przedsiębiorstwa, czy konieczne będzie przydzielenie w ich miejsce pracowników niemieckich lub ewentualnie polskich? W jakiej liczbie?

Jeśli zajdzie konieczność zatrudnienia pracowników polskich, należy zadbać o to, aby pochodzili oni głównie z byłych prowincji niemieckich, tak aby zacząć łagodzić tamtejszy problem. Sprawy te mogą być realizowane wyłącznie w drodze koordynacji z utworzonymi Urzędami Pracy.

V

W celu osiągnięcia planowanych celów oczekuję pełnej współpracy wszystkich zasobów ludzkich Policji Bezpieczeństwa oraz SD.

Dowódcy sąsiadujących ze sobą Einsatzgruppen mają niezwłocznie nawiązać ze sobą kontakt, aby całkowicie objąć przedmiotowe obszary.

VI

Kopie niniejszego dekretu otrzymali: Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych (OKH); Pełnomocnik ds. Planu Czteroletniego (do rąk sekretarza stanu Neumanna); Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Rzeszy (do rąk sekretarza stanu Stuckarta); Ministerstwo Wyżywienia i Gospodarki (do rąk sekretarza stanu Landfrieda), a także Szefowie Administracji Cywilnej na Terytoriach Okupowanych.

podpisano: Heydrich