 |
| Zanim „Dzieci ulicy” trafiły na rynek jako samodzielna książka, powieść ukazywała się w 17 odcinkach na łamach warszawskiego tygodnika „Czytelnia dla Wszystkich” (którego wydawcą również był Aleksander Pajewski). Czytelnicy z zapartym tchem śledzili losy bohaterów, co skłoniło wydawcę do szybkiego zebrania tekstu i wydania go w formie zwartego tomu. |
 |
Dokładnie 125 lat temu, w 1901 roku, nakładem Aleksandra Pajewskiego została wydana powieść „Dzieci ulicy” — to absolutny kamień milowy w biografii Starego Doktora. Choć oficjalny adres wydawcy to ulica Niecała 12, warto doprecyzować, że sam druk fizycznie zrealizowała znana warszawska Drukarnia i Litografia F. Kasprzykiewicza, mieszcząca się przy ulicy Miodowej 6. Pololorowany cytat: „Przejechali szeroką ulicę, jasno oświetloną. Znów wjechali w ciemne ulice. Potem przejechali most żelazny. Złoty wąż latarnij nadrzecznych odbijał się, kołysząc w falach rzeki. Miasto czarnemi konturami rysowało się na tle ciemnego nieba. Koła powozu tłukły mocno o żelazny bruk mostu. Potem Praga, park po lewej stronie, niskie domy, place puste, jakieś zabudowania, skwer, ceglany dom fabryczny, parkany.”. Opisany w tekście „most żelazny” o charakterystycznym „żelaznym bruku” to właśnie dawny most Kierbedzia, z którego po zniszczeniach wojennych zachowały się jedynie filary (dźwigające dziś most Śląsko-Dąbrowski). Korczak jadąc do VII Gimnazjum Męskim na Pradze przy ul. Brukowej wysiadł na pierwszym przystanku za mostem, naprzeciwko praskiego Zoo. |
Dokładnie 125 lat temu, w 1901 roku, nakładem Aleksandra Pajewskiego została wydana powieść „Dzieci ulicy” — to absolutny kamień milowy w biografii Starego Doktora. Choć oficjalny adres wydawcy to ulica Niecała 12, warto doprecyzować, że sam druk fizycznie zrealizowała znana warszawska Drukarnia i Litografia F. Kasprzykiewicza, mieszcząca się przy ulicy Miodowej 6.
Oto kluczowe, fascynujące fakty i konteksty związane z tym niezwykłym debiutem książkowym:
1. Pierwodruk w odcinkach (Sukces prasowy)
Zanim „Dzieci ulicy” trafiły na rynek jako samodzielna książka, powieść ukazywała się w 17 odcinkach na łamach warszawskiego tygodnika „Czytelnia dla Wszystkich” (którego wydawcą również był Aleksander Pajewski). Czytelnicy z zapartym tchem śledzili losy bohaterów, co skłoniło wydawcę do szybkiego zebrania tekstu i wydania go w formie zwartego tomu.
2. Narodziny oficjalnego pseudonimu
Choć Henryk Goldszmit użył pseudonimu „Janusz Korczak” odrobinę wcześniej (w 1899 r., wysyłając dramat Którędy? na konkurs literacki im. Ignacego Jana Paderewskiego), to właśnie „Dzieci ulicy” były pierwszą zwartą książką wydaną pod tym nazwiskiem. Pseudonim ten, zaczerpnięty z powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego O Janaszu Korczaku i pięknej miecznikównie, od tego momentu na stałe zrósł się z jego tożsamością pisarską i społeczną.
3. Student medycyny jako uważny etnograf
W momencie publikacji książki w 1901 roku Korczak miał zaledwie 22–23 lata i był studentem Wydziału Lekarskiego Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Zamiast pisać z perspektywy salonowego teoretyka, młody Goldszmit osobiście zapuszczał się w najniebezpieczniejsze, nędzne rewiry ówczesnej Warszawy – na Powiśle, Solec oraz praskie kamienice. Działał jak bezstronny obserwator i etnograf, rejestrując brutalną rzeczywistość: dziecięcy głód, sieroctwo, alkoholizm, prostytucję i nastoletnią przestępczość.
4. Bohaterowie bez lukru
Głównymi bohaterami książki są dzieci z warszawskich nizin społecznych: Antek, Mania czy Józiek Bzik. Korczak, jako jeden z pierwszych w polskiej literaturze, nie traktował bezdomnych dzieci jako obiektów taniej litości moralizatorskiej. Pokazał je jako pełnoprawne jednostki posiadające własny system wartości, kodeks honorowy, spryt, ale też zmuszone do podejmowania tragicznych życiowych wyborów w świecie, który nie dawał im żadnych szans na awans społeczny.
5. Zapowiedź życiowego credo
Wokół „Dzieci ulicy” (a następnie wydanego w 1906 r. „Dziecka salonu”) ukształtował się cały program pedagogiczny Korczaka. To w tej debiutanckiej powieści widać kiełkowanie myśli, która towarzyszyła mu do końca życia – że dziecko nie jest dopiero materiałem na człowieka, ale jest człowiekiem już teraz, a ulica brutalnie to człowieczeństwo weryfikuje.
6. Unikat z carską cenzurą
Oryginalne wydanie z 1901 roku posiadało na odwrocie strony tytułowej obowiązkową notę rosyjskiej cenzury: „Дозволено Цензурою, Варшава, Мая 22-го дня 1901 года”. Przez kolejne dekady książka ta była rzadko wznawiana i uległa lekkiemu zapomnieniu na rzecz późniejszych dzieł, takich jak Król Maciuś Pierwszy. Dziś oryginalne egzemplarze z maszyn drukarskich Kasprzykiewicza i nakładu Pajewskiego są białymi krukami o ogromnej wartości historycznej.