 |
Gdy pensja wychowawcy nie była w stanie zapewnić środków na czarnorynkowe jedzenie, Pan Misza musiał wygospodarować dodatkowy dochód na bruku getta – został ryksiarzem. |
 |
| W Warszawskim Getcie umieranie na ulicach było tragiczną codziennością. Wynikało ono przede wszystkim ze skrajnego głodu, chorób (głównie tyfusu) oraz przeludnienia. |
Warszawskie getto, odizolowane od świata w listopadzie 1940 roku, szybko stało się gigantyczną, zamkniętą machiną eksterminacji. Niemiecki plan był prosty: jeśli nie zabiją kule, zrobi to głód. Oficjalne racje żywnościowe dla ludności żydowskiej wynosiły zaledwie około 180–200 kalorii dziennie. Klasyczny McDonald's Big Mac ma 548 kcal. Średnie zapotrzebowanie kaloryczne wynosi około 2000 kcal dla kobiet oraz około 2500 kcal dla mężczyzn.
Efekty tej polityki były przerażające. W samym tylko 1941 roku i pierwszej połowie 1942 roku na zamkniętym obszarze z głodu i tyfusu plamistego zmarło ponad 100 tysięcy ludzi. Każdy, kto oglądał wstrząsające filmy dokumentalne z tamtego okresu, ma pod powiekami ten sam obraz z cmentarza żydowskiego przy ulicy Okopowej. Ciała zmarłych, przypominające ludzkie szkielety obciągnięte skórą, układano na specjalnych, zbitych z surowych desek pomostach – swoistych pochylniach i zjeżdżalniach – z których bezimiennie, masowo spuszczano je wprost do gigantycznych, zbiorowych grobów. W takich warunkach walka o choćby jedno dodatkowe naczynie z zupą była walką o to, by samemu nie stać się kolejnym bezimiennym szkieletem na cmentarnej zjeżdżalni.
Aby w pełni pojąć ogrom tej tragedii i zrozumieć, że nie były to zwykłe „trudne warunki wojenne”, lecz sztucznie wygenerowana przez niemiecki aparat strefa śmierci, wystarczy spojrzeć na twarde dane demograficzne z pierwszych czterech miesięcy 1942 roku.
Poniższe zestawienie porównuje średnią miesięczną śmiertelność w getcie z sytuacją po tzw. „aryjskiej stronie” Warszawy, w bombardowanym przez Luftwaffe Londynie oraz w neutralnym Sztokholmie:
Porównanie śmiertelności miesięcznej (Styczeń – Kwiecień 1942)
| Miasto / Obszar w 1942 roku | Przybliżona populacja | Średnia liczba zgonów w ciągu jednego miesiąca | Procent populacji umierający co miesiąc |
|---|---|---|---|
| 🔴 Getto warszawskie | ok. 300 000 | ok. 4 780 zgonów | ok. 1,60% całej populacji getta |
| ⚪ Warszawa (strona aryjska) | ok. 900 000 | ok. 1 000 zgonów | ok. 0,11% całej populacji |
| 🇬🇧 Londyn (w czasie nalotów) | ok. 7 000 000 | ok. 7 800 zgonów | ok. 0,11% całej populacji |
| 🇸🇪 Sztokholm (neutralny) | ok. 620 000 | ok. 580 zgonów | ok. 0,09% całej populacji |
Dane te obnażają porażającą prawdę. W getcie warszawskim w ciągu zaledwie jednego miesiąca umierało procentowo więcej ludzi (1,71% w rekordowym styczniu 1942 roku), niż w Sztokholmie przez blisko półtora roku, a prawdopodobieństwo śmierci było niemal 15-krotnie wyższe niż po drugiej stronie muru czy w bombardowanej stolicy Imperium Brytyjskiego. Podczas gdy w Londynie wojna niosła śmierć z nieba, struktura państwa i aprowizacja chroniły życie. W getcie głód zabijał po cichu.
W tym piekle praca nie była kwestią kariery. Praca była jedyną możliwością zdobycia dodatkowego kęsa jedzenia, a jedzenie oznaczało przeżycie kolejnego dnia. Mój Ojciec, Pan Misza (Wasserman Wróblewski), podjął tę rzuconą przez los rękawicę. Aby przetrwać i pomagać innym, musiał w murach getta przybierać cztery zupełnie różne role, dla których to właśnie Dom Sierot Janusza Korczaka stanowił jedyną bazę, schronienie i punkt oparcia. Oto historia jego walki.
1. Wychowawca w Domu Sierot: Walka o godność dziecka.
Pierwszą i najbliższą sercu pracą Pana Miszy była funkcja wychowawcy w unikalnej republice dziecięcej Janusza Korczaka. Najpierw przed wojną przy Krochmalnej, a po przymusowym przesiedleniu Domu Sierot do getta – w budynku Sienna 16 / Śliska 9.
Wychowawca w getcie musiał być kimś więcej niż pedagogiem – być jednocześnie tarczą chroniącą dziecięcą psychikę przed otaczającym horrorem. Pan Misza u boku Starego Doktora uczył, organizował samorząd, pisał kroniki i gdy nikt nie widział, ocierał łzy. Jednak sytuacja aprowizacyjna placówki z tygodnia na tydzień stawała się katastrofalna. Liczba dzieci wynosiła ponad dwieście, a zapasy topniały gwałtownie.
To wtedy Janusz Korczak podjął się roli, którą sam z bolesną ironią określał mianem jałmużnika. Chory, potwornie zmęczony, z głodowymi obrzękami nóg, Stary Doktor każdego dnia wyruszał w miasto. Chodził od drzwi do drzwi – do bogatych kamieniczników, przemytników, spekulantów i urzędników Judenratu – dosłownie żebrząc, prosząc i kłócąc się o każdą złotówkę, o parę deko kaszy, o tran, o suchary dla swoich dzieci. Kiedy brakowało jedzenia, personel musiał szukać innych dróg ratunku poza murami instytucji.
2. Ryksiarz: „Leszno-Solna – ryksza wolna!”
Gdy pensja wychowawcy nie była w stanie zapewnić środków na czarnorynkowe jedzenie, Pan Misza musiał wygospodarować dodatkowy dochód na bruku getta – został ryksiarzem. Tramwaje w getcie (słynne linie z gwiazdą Dawida) były przepełnione, a prawie wszystkie konie z czasem zjedzono. Ryksze stały się głównym środkiem transportu dla tych, którzy musieli się przemieszczać.
Czerwona ryksza, którą jeździł, miała swoją rodzinną historię – należała do jego ciotki Krystyny, która pracowała jako kelnerka w tym samym budynku, w którym mieścił się Dom Sierot. Mój Ojciec, pedałując z całych sił po dziurawym bruku, wołał donośnie na skrzyżowaniach: „Leszno-Solna – ryksza wolna!”.
Wszystko wskazuje na to, że tą samą rykszą Pan Misza woził również samego Janusza Korczaka, gdy ten, jako wspomniany jałmużnik, musiał przemierzać kilometry, by zbierać fundusze i ratować prowiant. Praca ryksiarza dawała Ojcu parę groszy, które natychmiast zamieniano na chleb na wolnym rynku i przynoszono z powrotem do bazy na Siennej.
3. Szmugler „na telefonie” i ratunek pamięci
Trzecie oblicze Pana Miszy było najbardziej niebezpieczne – wszedł w świat szmuglu, który był jedynym powodem, dla którego getto nie wymarło z głodu w trzy miesiące. Ojciec pracował w systemie tzw. „szmuglu na telefon”.
Kluczem do sukcesu był układ korupcyjny. Gdy przy bramie wejściowej do getta dyżurowała „zaprzyjaźniona” (czyli opłacona) Policja Granatowa oraz policja żydowska, Pan Misza dawał sygnał telefoniczny na drugą stronę muru, na stronę aryjską. Kontakt z Policją Granatową był możliwy dzięki mojemu Dziadkowi Gabrielowi – jego szkolny kolega z dawnych lat odpowiadał bezpośrednio za jednostki policji granatowej pilnujące granic getta. Po telefonie Ojca, przez mur lub przez bramę błyskawicznie przerzucano worki z mąką, kaszą czy mięsem.
Ta grupa szmuglerów, z którą związany był Pan Misza, odegrała prawdopodobnie jeszcze jedną, historyczną rolę. To najpewniej właśnie ci odważni ludzie, mający kontakty przy bramach i znający każdy zakamarek muru i inne przejścia, zdołali wynieść z terenu Duzego Getta bezcenne dokumenty Janusza Korczaka (w tym jego Pamiętnik), które Pan Misza uratował z Małego Getta, zabezpieczył i ukrył tuż po tragicznej sierpniowej deportacji Doktora i dzieci do Treblinki.
4. Robotnik budowlany: Przepustka do życia
Ostatnia, czwarta praca Pana Miszy była bezpośrednim darem od Janusza Korczaka, który do samego końca próbował ratować swoją młodą, zdolną kadrę pedagogiczną. Przed Wielką Akcją likwidacyjną, Doktor wykorzystał swoje znajomości, by załatwić Panu Miszy oraz trzem dawnym wychowankom Domu Sierot pracę w komandzie robotniczej wychodzącej codziennie na zewnątrz Getta.
Ojciec zaczął pracować jako robotnik budowlany po stronie aryjskiej. Wychodzenie poza mury pod niemiecką eskortą było przywilejem – oznaczało i dawało możliwość przynoszenia z zewnątrz żywności.
To była ostatnia praca Pana Miszy w getcie. Pewnego dnia, wykorzystując zamieszanie i nieuwagę strażników, Pan Misza podjął ostateczną decyzję. Nie powrócił z placu budowy za mury. Odłączył się od kolumny, zrzucił opaskę z gwiazdą Dawida i został na na aryjskiej stronie by pod nowym nazwiskiem kontynuować walkę z okupantem i ratować pamięć Doktora, wychowawców i wychowanków Domu Sierot
Medyczne i bytowe piekło Warszawy roku 1941 i 1942 pokazało pełne spektrum fenomenu przetrwania. Jak podsumował po latach we wspomnieniach sam Pan Misza: „A jednak życie samo pokazało, że Korczak nie był »programem rezygnacji«”. Był programem czynnej, rozpaczliwej walki o człowieka, w której każda praca mojego Ojca – wspierana przez bezpieczną przystań korczakowskiego domu – stawała się kolejnym dniem wygranym ze śmiercią.