Ten paszport stanowi bezpośredni dowód archiwalny potwierdzający specjalną politykę geograficznego wykluczenia stosowaną wobec Ocalałych w powojennej Szwecji. Jest to strona 23 (Wizy – Visas) polskiego paszportu narodowego (Rzeczpospolita Polska), na której szwedzka policja kryminalna (Kriminalpolisen) umieściła warunkowe zezwolenie na pobyt ważne aż do 1950 roku – pięć lat po zakończeniu II wojny światowej.
Najważniejsze uwagi historyczne dotyczące strony 9
Potwierdzenie obywatelstwa w Polsce (Starostwo Garwolińskie)
Zanim Konsulat Polski w Sztokholmie mógł wydać paszport narodowy we wrześniu 1948 roku, polskie obywatelstwo posiadacza musiało zostać formalnie potwierdzone przez lokalne władze administracyjne w kraju — w tym przypadku przez Starostwo Powiatowe w Garwolinie (na południowy wschód od Warszawy) w dniu 26 czerwca 1948 roku.
Klauzula jednorazowego powrotu (repatriacji): Dolna pieczęć ogranicza ważność paszportu wyłącznie do „jednokrotnego wyjazdu do Polski”. Standardowe powojenne paszporty repatriacyjne wydawane przez polskie konsulaty za granicą uprawniały jedynie do powrotu do kraju i w trakcie podróży lub po jej zakończeniu były stemplowane adnotacją „UNIEWAŻNIONO”, aby uniemożliwić dalsze wyjazdy zagraniczne bez uzyskania nowego zezwolenia.
Czasami jednak krótki okres ważności prawa pobytu w Szwecji okazywał się niezwykle pomocny. Tak było w przypadku 650-osobowej grupy Żydów, Ocalałych z Zagłady (w większości przybyłych wcześniej do Szwecji w ramach misji UNRRA „Białe Łodzie”), którzy w styczniu 1947 roku udali się na pokładzie statku S/S Ulua w podróż do Palestyny.
Mechanizm ten był wynikiem polityki, którą w moich wcześniejszych badaniach określiłem mianem „kontrolowanej ślepoty” (controlled blindness) szwedzkich władz. Już w październiku 1946 roku Komitet Pomocy Uchodźcom Żydowskim w Sztokholmie (Jewish Refugee Welfare Society) masowo składał dla tej grupy wnioski o zezwolenia na pobyt z celowo krótką datą ważności – zaledwie do 31 grudnia 1946 roku. Władze szwedzkie nie tylko tolerowały biurokratyczne uproszczenia przy tych wnioskach (takie jak wklejanie wyciętych podpisów z innych dokumentów), ale też wpisywały do paszportów adnotację o przewidywanym wyjeździe w ramach „kontyngentu 600 Żydów emigrujących na Kubę” – mimo pełnej świadomości, że kubańska wiza zbiorowa z Antwerpii to fikcja, a prawdziwym celem operacji Alija Bet jest Palestyna.
Dzięki temu zabiegowi, gdy w styczniu 1947 roku statek S/S Ulua zacumował w porcie w Trelleborgu, brytyjskie naciski dyplomatyczne mające na celu zablokowanie rejsu okazały się całkowicie bezskuteczne. Wszyscy pasażerowie byli cudzoziemcami posiadającymi ważne paszporty narodowe (głównie polskie i węgierskie), a ponieważ ich szwedzkie wizy i prawa pobytu wygasły z końcem grudnia 1946 roku, rząd Szwecji miał gotowy argument prawny: nie ma podstaw ani możliwości zatrzymania tej grupy w kraju.
Pozostaje jednak do opisania również druga, znacznie trudniejsza strona tych stemplowanych i rygorystycznie przestrzeganych warunków pobytu oraz zasad ewentualnego powrotu do Szwecji.
Wielu Ocalałych w ogóle nie chciało wracać do Polski. Mieli świadomość, że nikt z ich bliskich nie przeżył – na własne oczy widzieli przecież, jak podczas selekcji ich matki i młodsze rodzeństwo kierowano na drugą stronę, co oznaczało śmierć w komorach gazowych. Mimo to wielu z nich czuło potrzebę, by pojechać do swoich rodzinnych miasteczek i przekonać się o wszystkim naocznie. Uzyskiwali więc krótkoterminowe wizy powrotne i wyruszali w podróż. Niestety, w powojennym chaosie i pod ciężarem osobistych przeżyć część z nich nie dopilnowała wyznaczonych terminów. Ich wizy wygasały, co prowadziło do prawdziwych osobistych tragedii i zamykało im drogę powrotną do Szwecji.
Z drugiej strony należy podkreślić, że rząd szwedzki wykazywał dużą przychylność w kwestii łączenia rodzin. Świadectwo tego odnajdujemy w licznych dokumentach szwedzkiej policji kryminalnej (Kriminalpolisen), w których opisywano zgody na przyjazd ojców i matek – zarówno z Polski, jak i z obozów dla dipisów (DP) w Niemczech – do ich bliskich przywiezionych wcześniej do Szwecji w ramach akcji UNRRA.
Zanim Konsulat Polski w Sztokholmie mógł wydać paszport narodowy we wrześniu 1948 roku, polskie obywatelstwo posiadacza musiało zostać formalnie potwierdzone przez lokalne władze administracyjne w kraju — w tym przypadku przez Starostwo Powiatowe w Garwolinie (na południowy wschód od Warszawy) w dniu 26 czerwca 1948 roku.
Klauzula jednorazowego powrotu (repatriacji): Dolna pieczęć ogranicza ważność paszportu wyłącznie do „jednokrotnego wyjazdu do Polski”. Standardowe powojenne paszporty repatriacyjne wydawane przez polskie konsulaty za granicą uprawniały jedynie do powrotu do kraju i w trakcie podróży lub po jej zakończeniu były stemplowane adnotacją „UNIEWAŻNIONO”, aby uniemożliwić dalsze wyjazdy zagraniczne bez uzyskania nowego zezwolenia.
Transkrypcja stempli na stronie paszportowej 23
- Zezwolenie na pobyt:
Nr 413 | Opłata kr. U.a. (Utan avgift – bez opłaty)
Zezwolenie na pobyt w SZWECJI przyznane na okres 6/7 1949 – 6/7 1950
Z upoważnienia: Lars H. Ericson
Kriminalpolisen – Utlänningsavdelningen – Eskilstuna (Policja Kryminalna – Wydział ds. Cudzoziemców – Eskilstuna) - Stempel unieważniający: Duży ukośny stempel tuszowy o treści EJ GILTIG (NIEWAŻNE), przybity po wygaśnięciu lub zastąpieniu zezwolenia.
- Klauzula ograniczająca 1 (Wyjazd z kraju):
Gäller icke för återresa till Sverige (Nie uprawnia do powrotu do Szwecji – podkreślone)
- Klauzula ograniczająca 2 (Zakaz pobytu w dużych miastach):
Gäller icke för vistelse inom Stockholms stad, Solna stad, Sundbybergs stad, Lidingö stad, Danderyds, Nacka eller Spånga landsfiskalsdistrikt i Stockholms län samt ej heller inom [odręcznie:] Göteborg och Malmö.
(Nie uprawnia do pobytu na terenie miasta Sztokholm, miasta Solna, miasta Sundbyberg, miasta Lidingö, okręgów policyjnych Danderyd, Nacka lub Spånga w regionie sztokholmskim, ani też na terenie [odręcznie:] Göteborga i Malmö.)
Co ten dokument udowadnia
- Utrzymanie zakazu aż do lat 50. XX wieku. Zezwolenie wystawiono w Eskilstunie 6 lipca 1949 roku z ważnością do 6 lipca 1950 roku. Dowodzi to, że zakaz osiedlania się w dużych miastach nie był wyłącznie tymczasową kwarantanną sanitarną latem 1945 roku, lecz długofalowym systemem administracyjnym izolującym ocalałych od trzech największych szwedzkich metropolii jeszcze wiele lat po wojnie.
- Dokładny pierścień izolacji wokół Sztokholmu. Stempel precyzyjnie wylicza wszystkie gminy i okręgi ościenne tworzące barierę wokół stolicy – Sztokholm, Solnę, Sundbyberg, Lidingö, Danderyd, Nackę i Spångę – wraz z odręcznym dopiskiem obejmującym Göteborg i Malmö. Pokrywa się to z linią graniczną (m.in. Nacka/Saltsjö-Boo, Lidingö oraz Danderyd/Täby) zidentyfikowaną w Twoich badaniach nad historią lokalną.
- Bilet w jedną stronę poza Szwecję. Podkreślona klauzula „Nie uprawnia do powrotu do Szwecji” oznaczała, że jeśli posiadacz paszportu opuścił kraj w celu dalszej emigracji – na przykład do Izraela, USA lub Polski – droga powrotna do Szwecji zostawała dla niego natychmiast zamknięta.
Oto dokładna transkrypcja polskiego tekstu z wklejki wydanej przez szwedzką Państwową Komisję ds. Cudzoziemców (Statens Utlänningskommission) wraz z treścią widocznego stempla:
Polski tekst na wklejce w polskim paszporcieUwaga! Bardzo Ważne. Cudzoziemiec, który bez specjalnego zezwolenia opuści nakazane mu miejsce przebywania lub będzie przebywał w miejscowości na którą nie ma zezwolenia odpowiednich władz — naraża się, na podstawie praw dla cudzoziemców na kary i wydalenie.STATENS UTLÄNNINGSKOMMISSION
Czasami jednak krótki okres ważności prawa pobytu w Szwecji okazywał się niezwykle pomocny. Tak było w przypadku 650-osobowej grupy Żydów, Ocalałych z Zagłady (w większości przybyłych wcześniej do Szwecji w ramach misji UNRRA „Białe Łodzie”), którzy w styczniu 1947 roku udali się na pokładzie statku S/S Ulua w podróż do Palestyny.
Mechanizm ten był wynikiem polityki, którą w moich wcześniejszych badaniach określiłem mianem „kontrolowanej ślepoty” (controlled blindness) szwedzkich władz. Już w październiku 1946 roku Komitet Pomocy Uchodźcom Żydowskim w Sztokholmie (Jewish Refugee Welfare Society) masowo składał dla tej grupy wnioski o zezwolenia na pobyt z celowo krótką datą ważności – zaledwie do 31 grudnia 1946 roku. Władze szwedzkie nie tylko tolerowały biurokratyczne uproszczenia przy tych wnioskach (takie jak wklejanie wyciętych podpisów z innych dokumentów), ale też wpisywały do paszportów adnotację o przewidywanym wyjeździe w ramach „kontyngentu 600 Żydów emigrujących na Kubę” – mimo pełnej świadomości, że kubańska wiza zbiorowa z Antwerpii to fikcja, a prawdziwym celem operacji Alija Bet jest Palestyna.
Dzięki temu zabiegowi, gdy w styczniu 1947 roku statek S/S Ulua zacumował w porcie w Trelleborgu, brytyjskie naciski dyplomatyczne mające na celu zablokowanie rejsu okazały się całkowicie bezskuteczne. Wszyscy pasażerowie byli cudzoziemcami posiadającymi ważne paszporty narodowe (głównie polskie i węgierskie), a ponieważ ich szwedzkie wizy i prawa pobytu wygasły z końcem grudnia 1946 roku, rząd Szwecji miał gotowy argument prawny: nie ma podstaw ani możliwości zatrzymania tej grupy w kraju.
Pozostaje jednak do opisania również druga, znacznie trudniejsza strona tych stemplowanych i rygorystycznie przestrzeganych warunków pobytu oraz zasad ewentualnego powrotu do Szwecji.
Wielu Ocalałych w ogóle nie chciało wracać do Polski. Mieli świadomość, że nikt z ich bliskich nie przeżył – na własne oczy widzieli przecież, jak podczas selekcji ich matki i młodsze rodzeństwo kierowano na drugą stronę, co oznaczało śmierć w komorach gazowych. Mimo to wielu z nich czuło potrzebę, by pojechać do swoich rodzinnych miasteczek i przekonać się o wszystkim naocznie. Uzyskiwali więc krótkoterminowe wizy powrotne i wyruszali w podróż. Niestety, w powojennym chaosie i pod ciężarem osobistych przeżyć część z nich nie dopilnowała wyznaczonych terminów. Ich wizy wygasały, co prowadziło do prawdziwych osobistych tragedii i zamykało im drogę powrotną do Szwecji.
Z drugiej strony należy podkreślić, że rząd szwedzki wykazywał dużą przychylność w kwestii łączenia rodzin. Świadectwo tego odnajdujemy w licznych dokumentach szwedzkiej policji kryminalnej (Kriminalpolisen), w których opisywano zgody na przyjazd ojców i matek – zarówno z Polski, jak i z obozów dla dipisów (DP) w Niemczech – do ich bliskich przywiezionych wcześniej do Szwecji w ramach akcji UNRRA.
![]() |
| Zapytanie Wydziału Konsularnego Poselstwa R.P. w Sztokholmie, pismo z lipca 1947 r. Wysłane do Zarządu Miejskiego w Piotrkowie Trybunalskim. |
Zapytanie konsularne (górna część dokumentu — lipiec 1947 r.)
- Nadawca: Wydział Konsularny Poselstwa R.P. w Sztokholmie, pismo z lipca 1947 r. (
...7.1947), sygnatura J-364/3291. - Adresat: Zarząd Miejski w Piotrkowie Trybunalskim (który przekazał sprawę według właściwości do Starostwa Powiatowego w Piotrkowie).
- Treść pisma: Konsulat w Sztokholmie przesłał kwestionariusz rejestracyjno-paszportowy z prośbą o pilne stwierdzenie, czy Paulina Janaszewicz, ur. 5.9.1930 r. w Piotrkowie, posiada obywatelstwo polskie. W formularzu zaznaczono, że w razie zniszczenia ksiąg metrykalnych w czasie wojny dopuszcza się ustalenie obywatelstwa w drodze zeznań świadków.
- Podpis: Za Kierownika Wydziału Konsularnego podpisała Wanda Popiel-Machnicka (Referent do Spraw Rejestracji). Na dokumencie widnieje także adnotacja kancelaryjna o wysłaniu pisma dnia 23 września 1947 r. (
Wysłano 23. WRZ. 1947).
2. Odpowiedź Starostwa Powiatowego w Piotrkowie (dolna część — 19 października 1947 r.)
- Wystawca: Starostwo Powiatowe w Piotrkowie, data 19 października 1947 r. (
Piotrków, dnia 19. X 1947 r.), znak sprawySA. IV. A. 7a/212/47, podpis: Wicestarosta Maksymilian [...]. - Dokładna transkrypcja odpowiedzi:
„Odpowiedź: W załatwieniu powyższego pisma Starostwo Powiatowe w Piotrkowie zaświadcza, że Pesa Januszewicz, urodz. dnia 5 miesiąca [września] 1930 r. w Piotrkowie, córka Szmula-Dawida i Małki z Kuźmierskich, posiada obywatelstwo polskie na podstawie art. 2 pkt. 1a ustawy z dnia 20.1.1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. Nr. 7 poz. 44). Nadesłany kwestionariusz paszportowy zwraca się.”
3. Najważniejsze wnioski historyczne
- Prawdziwe imię, nazwisko i rok urodzenia: Podczas ewakuacji do Szwecji w 1945 roku (na karcie UNRRA DP-2 z Lubeki) figurowała jako Paulina Janaszewicz, ur. 5.09.1932 r. (odmłodzona o dwa lata). Archiwum w Piotrkowie potwierdziło jednak jej dokładne dane metrykalne: Pesa Januszewicz, urodzona 5 września 1930 roku (co w pełni pokrywa się z Twoimi wcześniejszymi ustaleniami o Paulince-Pesie z ul. Garncarskiej 21).
- Potwierdzenie danych biologicznych rodziców: Dokument z Piotrkowa jednoznacznie wskazuje jej biologicznych rodziców — Szmula-Dawida (zamordowanego w obozie KZ Reichenau) oraz Małkę z domu Kuźmierską (zginęła podczas niemieckiego bombardowania Piotrkowa 2 września 1939 r.), w odróżnieniu od karty DP-2 z 1945 roku, gdzie dla bezpieczeństwa jako matkę wpisano jej macochę, Rywkę-Reginę Litman-Rundbaken.




