Cegły w Obozie zagłady Treblinka

Komin huty w Małkinie Górnej i SS-man z Treblinki odpowiedzialny za budowę nowych komór gazowych (1943).

Istnieje duża różnica w składzie chemicznym cegieł. Jeśli cegły w budynku, gdzie mieściły się (nowe) komory gazowe, pochodziły z komina przemysłowego w Małkini, badania chemiczne, np. "X-ray microanalys" pozostałości cegieł w Treblince mogłyby to potwierdzić, wykazując obecność minerałów typowych dla ceramiki ogniotrwałej, a nie budowlanej. To kwestia sekundy, żeby zrobić taką analizę, do której nie potrzeba rzadych poprzedzających preparacji i gdzie wystarczają kawałki cegły poniżej 1 mm sześciennego. Używałem tej metody w latach 70. analizując monety z Getta Lódzkiego, które dostałem od Natka Zonabenda.

Istnieją różnice w składzie chemicznym cegiel - aluminium vs. żelazo.
Cegły z rozebranego komina huty w Małkini to najprawdopodobniej cegły szamotowe lub klinkierowe o wysokiej gęstości i zawartości glinu od 25% do nawet 45% (tlenku glinu \(Al_{2}O_{3}\)). Glin sprawia, że cegła jest ogniotrwała i stabilna termicznie. Analiza chemiczna wykazała wysoką zawartość aluminium (Al) i niską zawartość żelaza. W zwykłych czerwonych cegłach budowlanych żelazo – Fe (tzn. tlenki żelaza) odpowiada za kolor i działa jako topnik. W kominach hutniczych żelazo jest niepożądane, bo obniża odporność na wysoką temperaturę.

Dlaczego i do czego użyto cegieł z komina huty w Małkinie Górnej w obozie zagłady Treblinka?
Historycznie wiadomo, że podczas modernizacji obozu zagłady Treblinka (jesień 1942), gdy budowano "nowe" komory gazowe (większy budynek z 10 komorami), Niemcy z obozu w Treblince sprowadzili materiał budowlany z okolicy. Użycie cegły kominowej z huty w Małkinie Górnej miało sens z dwóch powodów. Cegły z kominów przemysłowych zapewniały trwałość i szczelność, albowiem były znacznie mniej porowate niż zwykłe cegły budowlane. W komorach gazowych, gdzie ściany były narażone na wilgoć, parę i czyszczenie, materiał o niskiej nasiąkliwości był "praktyczniejszy" dla oprawców. Znalezienie i transport nowych materiałów budowlanych w czasie wojny były trudne. Rozbiórka wysokiego komina w Małkini dawała tysiące gotowych, twardych cegieł niemal na miejscu.

Kwestia zbrojowni (Magazynu broni)
W przypadku zbrojowni lub magazynów amunicji (które znajdowały się w północnej części tzw. strefy administracyjnej obozu), użycie cegły klinkierowej lub kominowej zapewniało izolację od wilgoci. Granaty, karabiny i amunicja wymagają suchych warunków, a cegła o wysokiej zawartości aluminium/krzemionki (typu przemysłowego) lepiej chroni przed przenikaniem wilgoci z gruntu i atmosfery niż zwykła, "miękka" cegła budowlana. Prawdopodobnie poszukiwanie cegły kominowej na terenie Treblinki daje możliwość w odnalezieniu i lokalizacji zbrojownie, gdzies wzdłuż północno-zachodniej granicy obozu.

Odnalezienie cegły kominowej wzdłuż północno-zachodniej granicy obozu zaglady Treblinka daje możliwość lokalizacji zbrojowni-

Så importerades nazismen med Vita bussarna! Stadsbussar från Malmö och Göteborg blev propagandabussar för Bernadotte.

Bussen på bilden tillhör inte de vita bussarna som var med i aktionen på kontinenten, utan är uthyrd tillfälligt från Malmös och Göteborgs stadstrafik för att göra aktionen synlig i efterskott. Fejkbussar transporterade folk från danska färjor och Köpenhamn till Malmö.

Anita Ahrens, flickan som vinkar, är dottern till fotografen Heinz Ahrens som dokumenterade sista krigsdagarna i Lübeck. Han anställdes av det svenska Röda Korset. Bussen på bilden tillhör DBS och hör till de danska vita bussarna som var med i aktionen på kontinenten.

Anita Ahrens, flickan som sitter på lastbilens kofångare, är dottern till fotografen Heinz Ahrens som dokumenterade sista krigsdagarna i Lübeck. Han anställdes av det svenska Röda Korset. Lastbilen på bilden tillhör det svenska försvaret och hör till de fordon som var med i aktionen "Vita bussar" på kontinenten.

Den snart ett år gamla artikeln från Sydsvenskan (11 maj 2025) innehåller flera intressanta pärlor förutom importen av tysksvenskar och bland dem nazister. Det var de som kom först med de vita bussarna med sitt tyska bagage och bland det hundar och papegojor. Antalet uppskattar jag till 2500–3500. Det finns en möjlighet att få exakta siffror då deras inresekort och polisförhör finns i arkiven. De är inte hemligstämplade. 

Bussen på bilden tillhör inte de vita bussarna som var med i aktionen på kontinenten, utan är uthyrd tillfälligt från Malmös och Göteborgs stadstrafik för att göra aktionen synlig i efterskott. Fejkbussar transporterade folk från danska färjor och Köpenhamn till Malmö.

Det som borde avhandlas mera är två ämnen som berörs i artikeln. Dels gäller det fotografen Heinz Ahrens vars bilder om avfärden av Vita bussar säger mer än tusen ord, dels SS-generalen Walter Schellenberg och hans samarbete med Bernadotte. Ett samarbete som handlade om "liv och död" för den förstnämnde och berömhet och dess aura för den andre.

Bernadotte smugglade Schellenberg till Sverige medan hans partner vid vitabussöverläggningar, Himmler, en av de mäktigaste naziledarna och arkitekten bakom Förintelsen, hade blivit tillfångatagen av brittiska trupper och tog sitt liv genom självmord den 23 maj 1945. Alla SS-generaler ur Himmlers inre krets fick hårda straff medan Schellenberg (iklädd i en NK-kostym köpt av svenska UD) kom undan med ett relativt lindrigt straff jämfört med många andra högt uppsatta nazister. Detta bl.a. genom Bernadottes vittnesmål. I april 1949 dömdes Schellenberg till sex års fängelse för sin inblandning i krigsförbrytelser, inklusive ansvar för Einsatzgruppens* verksamhet. Han frigavs i december 1950 på grund av sviktande hälsa.

Ur Sydsvenskan av Christoph Andersson:

Albumet och negativen förvaras hemma hos Heinz Ahrens dotter Anita och hans barnbarn Marzio i Göteborg. Däribland fotot på Goebbels favoritregissör Veit Harlan och hans hustru samt tillika skådespelerskan Kristina Söderbaum, paret bakom den antisemitiska propagandafilmen ”Jud Süss”. På en av bilderna syns också en liten flicka som sitter på kofångaren till ett Röda-kors-fordon. – Det är min mamma Anita, sex år gammal, säger Marzio. Hon hjälpte morfar att framkalla filmerna och bilderna. Modern, idag 86 år, har nedtecknat sina dåtida hågkomster från Lübeck i ett bokmanus, ”Minnen 1938 till 1947”.

Redan då misstänktes det att flera av svensk-tyskarna var nazister, men det var bara att acceptera. Himmler och Folke Bernadotte hade ju gjort upp om att även svensk-tyskar, framför allt kvinnor, skulle bussas norrut, i regel med Köpenhamn som slutdestination. 

Säkerhetspolisens akt om SS-generalen Walter Schellenberg är sliten, så pass att Riksarkivet numera bara lämnar ut skannade kopior. 

 

* SS-generalen Walter Schellenberg spelade en viktig, men ofta mindre känd, administrativ roll i uppbyggnaden och samordningen av Einsatzgruppen (de mobila insatsstyrkor som genomförde massavrättningar i Östeuropa). Även om han inte själv förde befäl över styrkorna i fält, var han djupt delaktig i deras logistiska och politiska förutsättningar. I maj 1941, inför invasionen av Sovjetunionen (Operation Barbarossa), var det Schellenberg som på uppdrag av Reinhard Heydrich förhandlade med den tyska armén. Han slöt det avgörande avtalet med Wehrmachtgeneralen Eduard Wagner som gav Einsatzgruppen rätt att operera i arméns bakre områden och garanterade dem logistiskt stöd. Den 20 maj 1941 utfärdade Schellenberg ett cirkulär till den tyska säkerhetspolisen som förbjöd judar att emigrera från tyskockuperat område. I dokumentet användes formuleringen "med hänsyn till den utan tvivel förestående slutgiltiga lösningen av judefrågan", vilket under rättegångarna användes som bevis för att han var väl medveten om de kommande utrotningsplanerna. Einsatzgruppen beräknas ha mördat över två miljoner människor mellan 1941 och 1945. Majoriteten av offren var judar (1,3 miljoner), men enheterna mördade även systematiskt romer, politiska kommissarier, intellektuella och personer med funktionsnedsättningar.

Einsatzgruppens mest kända massaker: Babi Jar (Ukraina), då 33 771 judar mördades på endast två dagar i september 1941.
Rumbula (Lettland), där 25 000 judar sköts till döds under två dagar i slutet av 1941.

Zbrojownia i Nowe Komory Gazowe w Obozie Zagłady Treblinka.

Padający komin fabryczny, a na drugim planie Kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Małkini Górnej. W sierpniu 1942 roku Niemcy podjęli decyzję o wysadzeniu i rozbiórce komina nieczynnej huty szkła „Robotnicza Jedność” w Małkini. Cegły pozyskane z tej rozbiórki zostały wykorzystane jako materiał budowlany do budowy nowych komór gazowych i prawdopodobnie zbrojowni w Obozie Zagłady Treblinka. Na fotografi po prawej SS-man Erwin Lambert*. Foto: SS-Untersturmführer Kurt Franz. Kolorowanie współczesne.

Prace budowlane zbrojowni (arsenału). Możliwe, że do budowy użyto cegieł z komina fabryki w Małkini Górnej. Wiadome jest, że cegły do budowy nowego krematorium pochodziły stamtąd. Możliwe, że wykorzystane zostały również jako materiał do budowy zbrojowni. Za zbrojownią widać otoczony podwójny płot z drutu kolczastego. Najbardziej charakterystyczną cechą ogrodzenia zewnętrznego było gęste przeplatanie drutu kolczastego gałęziami sosnowymi i jałowcowymi. Miało to na celu całkowite zasłonięcie widoku na to, co działo się wewnątrz obozu. Specjalna grupa więźniów zajmowała się utrzymaniem zewnętrznego ogrodzenia. Pracowali w okolicznych lasach, skąd przynosili materiał na to stałe uzupełnianie zewnętrznego ogrodzenia. Foto: SS-Untersturmführer Kurt Franz. Kolorowanie współczesne.

Prace budowlane zbrojowni (arsenału). Możliwe, że do budowy użyto cegieł z komina fabryki w Małkinie Górnej. Wiadome jest, że cegły do budowy nowego krematorium pochodziły stamtąd. Nowe komory gazowe w obozie zagłady Treblinka II zostały zbudowane w okresie od sierpnia do października 1942 roku. Budowę nadzorował nowy komendant obozu, Franz Stangl, który zastąpił Irmfrieda Eberla w sierpniu 1942 roku. Nowy murowany budynek komór gazowych wzniesiono w strefie zagłady w tzw. obozie górnym. Foto: SS-Untersturmführer Kurt Franz. Kolorowanie współczesne.

Oczekiwanie na detonację. Komin fabryczny, a na drugim planie Kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Małkinie Górnej. W sierpniu 1942 roku Niemcy podjęli decyzję o wysadzeniu i rozbiórce komina nieczynnej huty szkła „Robotnicza Jedność” w Małkini. Cegły pozyskane z tej rozbiórki zostały wykorzystane jako materiał budowlany do budowy nowych komór gazowych w Obozie Zagłady Treblinka. Foto: SS-Untersturmführer Kurt Franz. Kolorowanie współczesne.

Współczesny widok Treblinki (z lotu ptaka). Patrząc z góry na teren byłego obozu zagłady Treblinka, wyraźnie widać nieregularny czworobok (trapez) o wymiarach ok. 400 na 600 metrów, którego granice wyznaczyłem czerwonymi kropkami. Ten zwarty obszar był niegdyś całkowicie odizolowany od świata pasami zasieków i gęstym maskowaniem. Na północnej granicy obozu, w miejscu oznaczonym niebieskim kwadratem, mogła znajdować się zbrojownia, blisko koszar SS i ukraińskich strażników. Równolegle do południowej granicy obozu biegnie długa linia betonowych bloków imitujących podkłady kolejowe. Ciągną się one aż do miejsca dawnej rampy wyładowczej, gdzie składy pociągów kończyły swój bieg. Na północ od rampy w centralnym punkcie dominuje 8-metrowy granitowy obelisk, nawiązujący do Ściany Płaczu. Wokół niego rozpościera się imponujące pole około 17 000 ostrokrawędzistych głazów. Wśród nich znajduje się 218 kamieni z nazwami miejscowości (m.in. Warszawy, Białegostoku, Siedlec) oraz jedyny imienny głaz poświęcony Januszowi Korczakowi. Bezpośrednio za pomnikiem widać prostokątny, wgłębiony pas wypełniony czarnym, przetopionym bazaltem – miejsce kremacji. Należy jednak zaznaczyć, że cała wschodnia część obozu (teren dawnych rusztów nad dołami śmierci) to miejsce, gdzie w ziemi wciąż spoczywają autentyczne zwęglone szczątki i popioły ofiar. Nawet dziś, patrząc z góry, widać, jak gęsty las otaczający polanę pomnikową odtwarza dawną izolację ośrodka, który miał być niewidoczny dla osób postronnych. 

Podczas Buntu w sierpniu 1943 roku więźniowie podjechali pod okno zbrojowni (arsenału) wozem służącym do wywożenia nieczystości lub śmieci, podobnym do tego, który widać w lewym rogu fotografii. Po prawej stronie widać studnię, a między nimi budynek zoo i barak, gdzie sortowano zrabowane kosztowności. Foto: SS-Untersturmführer Kurt Franz. Kolorowanie współczesne.

Podczas Buntu w sierpniu 1943 roku więźniowie podjechali pod okno zbrojowni (arsenału) wozem służącym do wywożenia nieczystości lub śmieci, podobnym do tego, który widać w lewym rogu fotografii. Przez małe okienko zbrojowni wszedł do środka młody więzień, który zaczął podawać broń swoim kolegom na zewnątrz. Karabiny, pistolety i granaty chowano na dnie wozu, przykrywając je śmieciami lub szmatami, a następnie przewożono do warsztatów szewskich i krawieckich, gdzie rozdzielano je między spiskowców. Po prawej stronie widać budynek zoo i barak, gdzie sortowano zrabowane kosztowności. Foto: SS-Untersturmführer Kurt Franz. Kolorowanie współczesne.

Na mapach, nawet tych ostatnich, wyprodukowanych przez Muzeum Treblinka, nie znalazłem nigdzie zaznaczonego budynku zbrojowni. Wiadomo jednak, że w Obozie Zagłady (Treblinka II) znajdowała się zbrojownia (arsenał). Musiala mieścić się niedaleko strefy mieszkalnej i administracyjnej załogi niemieckiej, w górnej części tzw. „Obozu Dolnego”. Ze względu na materiały wybuchowe, granaty itp., tam przechowywane, zbrojownia nie mogła być jednak w bezpośrednim sąsiedztwie budynków mieszkalnych. Zbrojownia została opisana wielokrotnie w dokumentach dotyczących Buntu w Treblince, niestety bez podania dokładnej lokalizacji.

Zbrojownia mieściła się w murowanym budynku (jednym z niewielu), który służył jako magazyn broni i amunicji dla oddziałów SS oraz strażników ukraińskich. Więźniowie pracujący w warsztatach rzemieślniczych zdołali dorobić klucz do zbrojowni lub wykorzystali moment, w którym drzwi nie były pilnowane. Grupa konspiratorów (m.in. młodzi więźniowie pełniący funkcje pomocnicze, tzw. „putzerzy”) wyniosła ze zbrojowni granaty, karabiny i amunicję, ukrywając je w wózkach na śmieci lub pod stertami ubrań.

Podpalenie zbrojowni oraz innych budynków w strefie administracyjnej miało być jednym z sygnałów do rozpoczęcia ogólnoobozowego zrywu, w którym blisko 800 więźniów podjęło próbę ucieczki do okolicznych lasów.

Jedyna fotografia zbrojowni została wykonana przez SS-mana Kurta Franza, który był jednym z najkrwawszych funkcjonariuszy SS w obozie zagłady Treblinka II, gdzie pełnił funkcję zastępcy komendanta (Franza Stangla), a od sierpnia 1943 roku – ostatniego komendanta obozu. Więźniowie nazywali go „Lalką” (niem. Lalka) ze względu na jego nienaganny wygląd i regularne rysy twarzy, które kontrastowały z jego skrajnym sadyzmem. Najważniejszym dowodem zbrodni Franza, odnalezionym podczas jego aresztowania w 1959 roku w Düsseldorfie, był jego prywatny album ze zdjęciami. Na okładce albumu zawierającego kilkadziesiąt unikalnych fotografii dokumentujących życie załogi obozowej oraz infrastrukturę Treblinki widniał cyniczny napis „Schöne Zeiten” (Piękne czasy/Dobre czasy). Franz kazał wybudować w obozie mały zwierzyniec dla rozrywki SS-manów. Na zdjęciach widać m.in. lisy i niedźwiedzie. W albumie są fotografie Franza z jego psem o imieniu Barry, który na komendę właściciela rzucał się na więźniów i dotkliwie ich okaleczał.

Powyższa fotografia zbrojowni to fotografia z jej budowy. Ciekawy jest na drugim planie dotąd nigdy niepokazywany teren między dwoma ogrodzeniami otaczającymi obóz. W północno-zachodniej części obozu były grządki z warzywami na potrzeby niemieckiej kuchni. Prawdopodobnie tam zbudowano zbrojownię, oczywiście wewnątrz ogrodzenia.

W obozie zagłady Treblinka II system ogrodzeń był kluczowym elementem infrastruktury, zaprojektowanym tak, aby całkowicie odizolować ofiary od świata zewnętrznego i uniemożliwić ucieczkę. Cały obóz (o powierzchni ok. 17 hektarów) był otoczony podwójnym płotem z drutu kolczastego o wysokości około 2,5 metra. Najbardziej charakterystyczną cechą ogrodzenia zewnętrznego było gęste przeplatanie drutu kolczastego gałęziami sosnowymi i jałowcowymi. Miało to na celu całkowite zasłonięcie widoku na to, co działo się wewnątrz obozu i utrzymanie zbrodni w ścisłej tajemnicy przed okolicznymi mieszkańcami i osobami postronnymi. 40 metrów przed zewnętrznym ogrodzeniem znajdowały się dodatkowe zasieki z drutu kolczastego oraz zapory przeciwczołgowe (tzw. hiszpańskie kozły), które zainstalowano w późniejszym etapie funkcjonowania obozu.

Wzdłuż ogrodzenia i w narożnikach obozu znajdowały się wieże strażnicze o wysokości 8 metrów. Były one wyposażone w karabiny maszynowe i reflektory, a strażnicy (głównie Ukraińcy z formacji pomocniczych) mieli rozkaz strzelać do każdego, kto zbliżył się do drutów.

Podczas Buntu 2 sierpnia 1943 roku, około godziny 14:00 więźniowie podjechali pod okno zbrojowni (arsenału) wózkiem służącym do wywożenia nieczystości lub śmieci. Przez małe okienko arsenału do środka wszedł młody więzień, który zaczął podawać broń swoim kolegom na zewnątrz. Karabiny, pistolety i granaty chowano na dnie wozu, przykrywając je śmieciami lub szmatami, a następnie przewożono do warsztatów szewskich i krawieckich, gdzie rozdzielano je między spiskowców.

Po buncie więźniów w sierpniu 1943 roku już jako komendant Kurt Franz nadzorował demontaż ogrodzeń i budynków w ramach akcji zacierania śladów zbrodni (tzw. Sonderaktion 1005). Teren został zaorany, a na miejscu obozu powstało gospodarstwo rolne. Ciekawe jest, czy zostały ślady po płycie betonowej wylanej pod budowę zbrojowni.

Wszyscy pytają mnie o "Drogę do Nieba" (Szlauch). "Droga do nieba" zaczynała się w północ od symbolicznej rampy, gdzie pociągi kończyły bieg. Był to wąski, ogrodzony i zamaskowany gałęziami korytarz o długości około 100–120 metrów. Biegł on od baraków, w których ofiary musiały się rozebrać, w kierunku północno-wschodnim, prowadząc bezpośrednio do obszaru zagłady. Droga kończyła się dokładnie przed wejściem do budynku komór gazowych. Budynek ten znajdował się tam, gdzie dziś rozciąga się pole symbolicznych upamiętnień i gdzie w ziemi znajdują się popioły ofiar. Na współczesnej fotografii "z lotu ptaka" droga ta jest niemal prostopadła do linii rampy, przecinając środek obozu w stronę głównego pomnika-obelisku. "Droga do nieba" była celowo wytyczona tak, aby osoby idące nią nie widziały, co się dzieje za ogrodzeniem, a nowo przybyli na rampę nie widzieli końca drogi ani innych części obozu (obszaru zagłady).

Kurt Franz pełnił w obozie zagłady Treblinka II funkcję zastępcy komendanta, a pod koniec istnienia obozu został jego ostatnim komendantem. W momencie przybycia do Treblinki w 1942 roku posiadał stopień podoficerski SS-Oberscharführer (odpowiednik starszego sierżanta). W czerwcu 1943 roku, za „wybitną” służbę w obozie, został awansowany na stopień oficerski SS-Untersturmführer (odpowiednik podporucznika). Służył jako zastępca Franza Stangla od lata 1942 roku do sierpnia 1943 roku. To w tym okresie powstał album fotograficzny „Piękne czasy”. Po buncie więźniów (2 sierpnia 1943 r.) i przeniesieniu Stangla Franz przejął dowodzenie nad obozem pod koniec sierpnia 1943 roku. Jako komendant był odpowiedzialny za całkowitą likwidację obozu, rozebranie budynków, zatarcie śladów zbrodni i egzekucję ostatniej grupy więźniów w listopadzie 1943 roku.

* SS-man Erwin Lambert był kluczową postacią w technicznym aspekcie funkcjonowania obozu zagłady w Treblince, mimo że nie pełnił tam funkcji dowódczej. Był uznawany za głównego eksperta budowlanego akcji „Reinhard” (zagłady Żydów w Generalnym Gubernatorstwie). Lambert nie był typowym strażnikiem, lecz wykwalifikowanym mistrzem murarskim. Jego głównym zadaniem w Treblince była budowa i modernizacja komór gazowych. Jesienią 1942 roku nadzorował budowę tzw. „nowych komór gazowych”. Był to budynek zawierający 10 komór, które pozwalały na jednoczesne mordowanie tysięcy ludzi, co znacznie zwiększyło „wydajność” obozu w porównaniu z trzema pierwotnymi, mniejszymi komorami. Lambert zyskał przydomek „latającego budowniczego”, ponieważ przemieszczał się między obozami (Bełżec, Sobibór, Treblinka), nadzorując prace konstrukcyjne związane z mechanizmem eksterminacji.

Podział wewnętrzny Treblinki
Obóz był podzielony na strefy, które również oddzielano ogrodzeniami. Obszar przyjęć i strefa mieszkalna: oddzielone od siebie, aby więźniowie pracujący nie mieli kontaktu z nowo przybyłymi transportami.
„Górny Obóz” (Obszar zagłady): Ta część obozu była całkowicie odizolowana od reszty za pomocą drutu kolczastego i wysokiego nasypu ziemnego, co uniemożliwiało obserwację komór gazowych nawet z innych części obozu.

IN KORCZAK'S HOME (In the Warsaw Ghetto) - Seder Impressions.

The article "W domu Korczaka. Wrażenia sederowe" by Herman Czerwiński was published in Gazeta Żydowska on April 12, 1942. The text describes a Seder celebration held on April 1, 1942, in Janusz Korczak’s orphanage, which at that time had been relocated to a building at 16 Sienna Street / 9 Śliska Street within the Warsaw Ghetto. This was the last Passover that Korczak and the children celebrated before their deportation to the Treblinka extermination camp in August 1942.

IN KORCZAK'S HOME

Seder Impressions

The Seder in Korczak’s Home has its own peculiar charm. The Passover festive feast in this protective nest consists of 180 orphans with little faces reflecting serenity and faith.

In an extraordinary atmosphere, so different from any other, the Seder Supper was held here in accordance with Passover tradition. One had to see the solemn gravity that characterized the young diners; to observe the discipline, law, and order, the focus and reverence during the reading of the Haggadah; to listen to the voices and echoes of Passover songs; to absorb the rhythm of the child’s soul—to see, observe, and listen, to witness firsthand that here—in every movement, in every glance, in every word—one can feel the warmly protective guiding hand of Janusz Korczak, author of "Jóźki, Jośki, and Srulki," and the woman faithful to his slogans and leading idea—Ms. Stefania Wilczyńska... And at times, it seemed to the observer and participant of the Seder that the orphaned children were not alone here, that together with them, their fathers and mothers were celebrating the feast of spring, that the spirits of their parents were hovering everywhere, rejoicing in a group and sharing joys and sorrows... And when the reading of the Haggadah was finished, a choral singing of 180 children suddenly rang out. A spring-like, joyful, and heartening Palestinian song was intoned.

Before proceeding to eat the Seder dinner, truly different from the mundanity of every other evening ("...and thus this night differed from every other night"... ha-laylah ha-zeh mi-kol ha-leylot...), Janusz Korczak took the floor. Briefly. A few deeply considered sentences.

The speaker is sincerely moved. Finally: Shalom!

And soon plates, cups, and bowls began to clink. Platters, spoons, and forks made their sounds. The hall came to life. From various sides, the housekeepers carry and distribute [the food].

Joy. A great holiday. Passover dinner.

The ceremony lasted an hour. Indeed, we had a serene, beautiful, and heartening hour of life, just as Janusz Korczak had promised in his invitations.

Herman Czerwiński.

Joy. A great holiday. Passover dinner. The ceremony lasted an hour. Indeed, we had a serene, beautiful, and heartening hour of life, just as Janusz Korczak had promised in his invitations.

INVITATION

"ORPHANS' HOME" Śliska 9 (formerly Krochmalna 92)

Kindly request the presence of Mr. and Mrs. [WWPP]*

to a Seder Ceremony

on Wednesday, April 1st at 5:30 p.m.

Director

[signature Goldszmit/Korczak]

P. S. The ceremony will last no longer than an hour. A form developed over many years. We guarantee a cheerful, beautiful, and heartening hour of life.

---

Janusz Korczak´s Dom Sierot and "Miss Judea matzo balls".

On the left: The winner of the pageant, Miss Judea, was 19-year-old Miss Zofja Ołdakówna, who applied to the contest under the pseudonym Judyta. The contest was organized by the newspaper Nasz Przeglad. Here is the first page of Nasz Przeglad Ilustrowany, March 31, 1929. On the right photo: A satirical drawing from the magazine "Humor" about the Miss Judea pageant. The caption above the drawing: "Miss Judea matzo balls". The figure in the photo exclaims, "Aj ja ja... Just look at those matzo balls." You know what balls you're talking about. At least not with matzo...

Polish ministers were often visited Janusz Korczak´s Dom Sierot. In 1932, on the 20th anniversary of Dom Sierot, there was again such a visit. Among others, there was a very good-looking 21-year-old woman. The children gave her flowers. Who was she? She was Poland's "Miss Judea" ("with the characteristic features of the Polish Jewish female type") - Zofja Ołdak (Zofja Ołdakówna).

Maca na Seder - Zasada "18 minut".

 

Podczas święta Pesach (Paschy) kluczową zasadą jest spożywanie wyłącznie pokarmów koszernych na Pesach, co oznacza całkowity zakaz jedzenia produktów na zakwasie, czyli tzw. chamecu.

Głównym elementem diety jest maca, czyli przaśny chleb z mąki i wody, który nie zdążył wyrosnąć.

Talerz sederowy (Keara)

Podczas uroczystej kolacji (Sederu) na stole pojawia się specjalny talerz z symbolicznymi potrawami:

• Zeroa: Pieczony kawałek mięsa z kością, symbolizujący ofiarę paschalną.
• Bejca: Pieczone jajko, symbol nowego życia i ofiar składanych w Świątyni.
• Maror: Gorzkie zioła (np. chrzan), przypominające o cierpieniu w egipskiej niewoli.
• Charoset: Słodka masa z jabłek, orzechów i wina, symbolizująca zaprawę murarską używaną przez niewolników.
• Karpas: Warzywo (często natka pietruszki lub ziemniak), maczane w słonej wodzie (symbolu łez).
• Chazeret: Drugi rodzaj gorzkich ziół (często sałata rzymska). 

Popularne dania obiadowe i deserowe

Menu różni się w zależności od tradycji rodzinnej (np. aszkenazyjskiej lub sefardyjskiej), ale do klasyków należą: 

• Zupa: Rosół z kurczaka z kulkami z macy (kneidlach).
• Dania główne: Pieczony kurczak, wołowina (np. mostek), ryba gefilte (pulpety rybne) oraz kugel ziemniaczany.
• Przystawki: Marynowane ozorki wołowe.
• Desery: Makaroniki kokosowe, bezmączne ciasta czekoladowe lub desery na bazie macy.

Czego nie wolno jeść?

Zakazany jest chamec, czyli wszystko, co powstaje z pięciu rodzajów zbóż (pszenica, jęczmień, żyto, owies, orkisz) i miało kontakt z wodą dłużej niż 18 minut. Tradycyjnie Żydzi aszkenazyjscy unikali także kitnijot (roślin strączkowych, ryżu, kukurydzy), choć współcześnie podejście do nich bywa bardziej liberalne.

Zasada 18 minut to czas, po którym – według tradycji żydowskiej i mędrców Talmudu – w surowym cieście (mieszance mąki i wody) zaczyna zachodzić proces fermentacji, zmieniający je w zakwas (chamec).

Oto kluczowe powody i szczegóły tej reguły:

• Czas przejścia mili: Tradycja wywodzi ten limit z czasu potrzebnego na przejście dystansu jednej mili (ok. 1 km). W Talmudzie określono, że przejście takiego odcinka zajmuje średnio 18 minut. Uznano to za uniwersalną jednostkę czasu, po której ciasto pozostawione bez obróbki zaczyna „pracować”.
• Symbolika pośpiechu: Choć 18 minut to termin techniczny, nawiązuje on do biblijnego opisu Wyjścia z Egiptu. Izraelici musieli opuścić kraj tak szybko, że ich chleb nie zdążył wyrosnąć – maca jest więc „chlebem pośpiechu”.
• Proces produkcji macy: Aby maca była koszerna na Pesach, cały proces – od momentu kontaktu mąki z wodą, poprzez zagniatanie i wałkowanie, aż po włożenie do rozgrzanego pieca – musi zamknąć się w tych 18 minutach.
• Ciągła praca: Zgodnie z prawem żydowskim, dopóki ciasto jest aktywnie ugniatane (pracuje), proces fermentacji jest powstrzymywany. J