Wspomnienia "Nadmiar pamięci…” obejmują kluczowy okres od wybuchu II wojny światowej do wyjazdu autora z Polski w 1948 roku. Dla mnie najbardziej interesujące są opisy kontaktów Korczaka z Cukiermanem i Cywią Lubetkin, struktura Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB) i samo Powstanie w Getcie Warszawskim.
 |
| W samym tekście (str. 167) jest opis, który potwierdza, że Marek Edelman nie był w grupie, która zainicjowała ŻOB, lecz wszedł do organizacji po odejściu Berka Szajndmila. Myląca jest informacja na temat Edelmana w footnote, to, że w sztabie ŻOB-u Edelman był zastępcą komendanta. Nigdy nim nie był! |
CK Bundu (Centralny Komitet) opublikował raport Marka Edelmana pt. „Getto walczy” już w 1945 roku. Jednak na kolejne kluczowe relacje polski czytelnik musiał czekać dekady. Dopiero niemal 30 lat po pomarcowej emigracji (ironicznie nazywanej „wysyłaniem syjonistów do Syjamu”) i pół wieku po publikacji Edelmana, wydano w Polsce wspomnienia Cywii Lubetkin („Zagłada i powstanie”*) oraz Icchaka Cukiermana.
Ciekawostka bez spekulacji: o Marku Edelmanie jako bohaterze powstania, a tym bardziej jako jednym z jego przywódców, właściwie nie było w Polsce słychać szerzej aż do momentu, gdy większość ocalałych z Zagłady opuściła kraj w latach 1968–1969. Przełomem stał się dopiero wywiad-rzeka Hanny Krall „Zdążyć przed Panem Bogiem” (1977).
Książka „Nadmiar pamięci. Siedem owych lat. Wspomnienia 1939–1946” to monumentalna relacja Icchaka Cukiermana (ps. „Antek”), zastępcy komendanta Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB), Mordechaja Anielewicza. Wspomnienia te obejmują kluczowy okres od wybuchu wojny do wyjazdu autora z Polski w 1947 roku. Niezwykle cenne są zawarte w niej opisy kontaktów Janusza Korczaka z Cukiermanem i Cywią Lubetkin, szczegółowa analiza struktur ŻOB oraz przebieg samego powstania w getcie warszawskim. Autentyczność tej pozycji nie podlega dyskusji – jest to fundamentalne świadectwo aktywnego oporu i walki o ludzką godność w warunkach ekstremalnych.
Polskie wydanie zostało zredagowane przez Mariana Turskiego i wydane przez PWN (we współpracy z innymi redaktorami). W tym kontekście zaskakuje błąd w przypisie na stronie 167. Sam tekst główny pisany przez Cukiermana potwierdza, że Marek Edelman nie należał do grupy inicjatywnej ŻOB, lecz wszedł do komendy później, zastępując Berka Sznajdmila. Myląca jest jednak informacja w przypisie, że Edelman był „zastępcą komendanta” całego ŻOB-u. W rzeczywistości sztab ŻOB składał się z dowódców reprezentujących różne ugrupowania, a Edelman był członkiem dowództwa z ramienia Bundu.
Funkcję zastępcy komendanta głównego (Anielewicza) pełnił zawsze Icchak Cukierman.
Strona 167:
Na miejsce Sznajdmila wszedł z ramienia Bundu Marek Edelman⁸². Później, gdy spotkałem go po aryjskiej stronie, zaprzyjaźniliśmy się. Był ze mną szczery i powiedział mi, że Blum polecił mu, by w czasie głosowań patrzył na mnie i głosował razem ze mną. Również ja nie miałem powodu, by nie być z nim szczerym; naradzałem się z nim i opowiadałem mu o różnych sprawach, nie związanych nawet z Bundem. Bo o czym rozmawialiśmy i nad czym dyskutowaliśmy? Wszystkie ważne sprawy dotyczyły ogółu Żydów, były wspólne dla wszystkich. Marek Edelman, przedstawiciel Bundu w ŻOB-ie, był człowiekiem szlachetnym. Czasami, po posiedzeniu, szukał okazji, żeby się dłużej zatrzymać i porozmawiać o innych sprawach. Zaprzyjaź-
⁸⁰ „Meksyk” — nazwa centralnego getta, najbardziej nękanego przez żądnych zysków rabusiów.⁸¹ Berek Sznajdmil, ur. w Łodzi; członek KC Bundu, zginął w powstaniu kwietniowym w wieku ok. 40 lat.⁸² Marek Edelman, ur. 1921 w Warszawie; należał do bundowskiej organizacji młodzieży Cukunft; przedstawiciel Bundu w sztabie ŻOB-u, zastępca komendanta, w czasie powstania dowodził oddziałami w rejonie szczotkarzy; po powstaniu przedostał się kanałami na „aryjską” stronę i walczył w powstaniu warszawskim; w 1945 roku napisał raport pt. Getto walczy; M. Edelman jest znanym lekarzem — kardiologiem; aktywny w „Solidarności” (również konspiracyjnej), przewodniczył przez pewien czas Komisji Współpracy z Mniejszościami Narodowymi w Komitecie Obywatelskim „Solidarności”; mieszka w Łodzi.
* Książka Cywii Lubetkin „Zagłada i powstanie”została wydana po raz pierwszy w języku hebrajskim w 1979 roku. Polskie tłumaczenie ukazało się w 1999 roku nakładem Wydawnictwa Książka i Wiedza.
