Thursday, November 19, 2026

„Exodus” i „Via Suecia” czyli Intelektualiści dla szwaczek z obozów koncentracyjnych

Intelektualiści dla szwaczek z obozów koncentracyjnych: Kto naprawdę czytał sztokholmskie „Exodus” i „Via Suecia”?

Latem 1945 roku w Szwecji pojawiły się tysiące ocalałych z obozów koncentracyjnych. Aby pomóc im w adaptacji, syjonistyczny wydawca Daniel Brick uruchomił 17 lipca 1945 roku wielojęzyczne pismo Exodus.



Kaznodziejski bełkot rabina Ehrenpreisa i przepaść między „Wy” a „My”
W pierwszym numerze naczelny rabin Sztokholmu Marcus Ehrenpreis opublikował przemówienie „Do uratowanych roku 1945” ze zdaniem: „Wszyscy siedzicie w jednej łodzi”. Przekaz ten kontrastował z jego wojennym konformizmem wobec szwedzkiego MSZ oraz chłodnym dystansem wobec uchodźców ze Wschodu (Ostjuden). Ehrenpreis pouczał ocalałych o „egoizmie” i potrzebie zapomnienia, na co w 3. numerze odpowiedział Leopold Schreiber z Helsingborga. Podział na szwedzkie „Vi” („My”) i uchodźcze „Ni” („Wy”) zdefiniował postawę lokalnego establishmentu na kolejne dekady, w tym spory wokół Pomnika Zagłady w Sztokholmie w latach 90..
„Inteligencja dla szwaczek” – redakcyjna rzeczywistość gazety „Exodus”
Analiza czterech numerów pisma (czyli wszystkich) ujawnia niedopasowanie treści do odbiorców (głównie młodych robotnic i szwaczek):
  • Bariera językowa: Informacje drukowano po niemiecku, którego znajomość wśród ocalałych ograniczała się do obozowych komend.
  • Elitarny profil: Zamiast praktycznych porad publikowano eseje historyczne i poezję.
  • Nieczytelne listy poszukiwań: Rubryki z nazwiskami złożono w mylącym szyku „Imię Nazwisko”. W Via Suecia zmodyfikowano ten system na nazwisko i imię i wprowadzono rubrykę "kto poszukuje"
  • Narracja prosowiecka: Długie artykuły historyczne powielały prosowiecki punkt widzenia na wojnę.
Nieczytelne listy poszukiwań w Exodus nr. 3 i 4. Rubryki z nazwiskami złożono w mylącym szyku „Imię Nazwisko”. W Via Suecia zmodyfikowano ten system na nazwisko i imię i wprowadzono rubrykę "kto poszukuje".


O gazecie Exodus i Via Suecia w dzienniku Arbetaren (Robotnik) z 4 sierpnia 1945 roku.




Od „Arbetaren” do „Via Suecia” – „porady higieniczne, rozrywka i żarty” oraz „Do widzenia za chwilę!” premiera Hanssona
4 września 1945 roku Exodus zastąpił miesięcznik Via Suecia, redagowany m.in. przez Alvę Myrdal i Britę Marcussen (córkę premiera Pera Albina Hanssona). W premierowym numerze premier Hansson powitał czytelników jako tymczasowych „gości”, co z perspektywy ocalałych brzmiało jak zachęta do szybkiego wyjazdu w obliczu powojennej antysemickiej fali w Polsce.
Kim byli czytelnicy Via Suecia? Rozbieżność demograficzna i izolacja obozowa
Ocalali w Szwecji to w większości młodzi ludzie ocaleni dzięki pracy fizycznej (często jako szwaczki). Zderzenie ich doświadczeń z abstrakcyjnymi wykładami Alvy Myrdal pogłębiała ścisła izolacja w obozach kwarantanny. Głównymi źródłami informacji pozostały listy oraz emisariusze z Palestyny.
Praktyczne funkcje Via Suecia: Radio, lista poszukiwań AJDC i pożegnanie Alvy Myrdal w 1946 roku
Mimo elitarnego tonu pismo pełniło funkcje praktyczne:
  • Audycje radiowe: AB Radiotjänst emitowało codzienne półgodzinne programy w językach uchodźców.
  • Biuro AJDC: Listy poszukiwań prowadzono z dawnej siedziby Poselstwa III Rzeszy przy Hovslagaregatan 2.
  • Pożegnanie Myrdal: W grudniu 1946 roku w 17. numerze Alva Myrdal ogłosiła zakończenie projektu, gdy większość uchodźców opuściła Szwecję.
Chawka Folman-Raban w Via Suecia (listopad 1945): Wyjątkowa awangarda ruchu oporu
W 6. numerze (13 listopada 1945 r.) opisano historię 18-letniej Chawki Folman – kurierki ŻOB, absolwentki podziemnego gimnazjum z udziałem Janusza Korczaka i Emanuela Ringelbluma, która przez Auschwitz i Ravensbrück trafiła do Szwecji przed wyjazdem do Palestyny. (Pełne życiorysy oraz szczegółowe materiały archiwalne można przeanalizować bezpośrednio w cytowanych dokumentach źródłowych).