 Podczas II wojny światowej trzy polskie okręty podwodne – ORP „Sęp”, ORP „Ryś” oraz ORP „Żbik” – schroniły się w neutralnej Szwecji. Szwedzkie władze rozbroiły jednostki, zdeponowały ich kasy okrętowe w banku Handelsbanken w celu sfinansowania kosztów utrzymania załóg, a następnie oficjalnie internowały okręty wraz z marynarzami. Okręty podwodne i ich załogi spędziły większość wojny na internowaniu w Mariefred, nie licząc krótkiego pobytu w Sztokholmie w 1941 roku w celu przeprowadzenia przeglądu technicznego. Około połowa załogi wraz z jednym oficerem wróciła do Polski, podczas gdy pozostali wyjechali do Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych lub Kanady. Około 75 członków załóg zdecydowało się pozostać w Szwecji, a wielu z nich osiedliło się na stałe w Mariefred po zawarciu małżeństw z miejscowymi mieszkankami. Nie było prób ucieczki, podobnych do tej z Estonii, i dołączenia się do alianckich sił w Wielkiej Brytanii.Inne nowoczesne polskie okręty podwodne, takie jak ORP „Wilk” i ORP „Orzeł”, zdołały przedrzeć się z Bałtyku i dotrzeć aż do Wielkiej Brytanii. Oprócz wymienionych powrócił do Polski ORP Batory. |
 | | „Szwedzki program radiowy dla naszych czytelników”. Ramówka specjalnych półgodzinnych audycji AB Radiotjänst (obecnie Szwedzkie Radio) nadawanych w godzinach 16.30–17.00 w listopadzie 1945 roku po niemiecku, po polsku, po węgiersku i po czesku dla ocalałych przebywających w izolowanych obozach kwarantanny i szpitalach w Szwecji (wycinek z gazety „Via Suecia”). |
|
 |
Rozkładówka z miesięcznika „Via Suecia” (nr 6 z 13 listopada 1945 r.), ilustrująca wielojęzyczny charakter pisma. Po prawej stronie znajduje się polski artykuł ze zdjęciem zatytułowany „18-letnia polska Żydówka na czele ruchu podziemnego w Polsce”, relacjonujący udział Ewy (Chawki) Folman w zjeździe ruchu He-Chaluc w Norrköping (7–8 października 1945 r.) oraz jej konspiracyjną działalność jako kurierki między gettami a polskim podziemiem. Po lewej stronie umieszczono niemiecki artykuł „Die Umschulung der Deutschen. Sogar Antinazisten glauben der »Greuelpropaganda«” („Reedukacja Niemców. Nawet antynaziści wierzą w »propagandę okrucieństw«”) – przedruk reportażu korespondenta dziennika Dagens Nyheter z powojennych Niemiec, opisujący trudności w reedukacji społeczeństwa niemieckiego, które wypierało odpowiedzialność za zbrodnie wojenne, traktując doniesienia o okrucieństwach jako aliancką propagandę i uznając za jedyny błąd Hitlera to, że nie zawarł w porę pokoju. |
 |
Fragment listy poszukiwań prowadzonej przez biuro AJDC przy Hovslagaregatan 2 w Sztokholmie (opublikowany w „Via Suecia”). Po lewej stronie znajdują się nazwiska osób poszukiwanych w Szwecji, natomiast po prawej – dane i adresy poszukujących krewnych. Zestawienie to tworzy wstrząsającą mapę powojennego rozproszenia Żydów: ogłoszenia nadchodzą zarówno z obozów dla dipisów (DP) w Bergen-Belsen, bawarskim Feldafing, Monachium i austriackim Bad Gastein, jak i z Litewskiej SRR (Kowno przy prospekcie Stalina), powojennej Polski (Przemyśl), Mandatu Palestyny (Jerozolima i Tel Awiw) oraz ze Stanów Zjednoczonych (Nowy Jork i Filadelfia). |
 |
| Pożegnalny tekst Alvy Myrdal w ostatnim, 17. numerze pisma „Via Suecia” z grudnia 1946 roku. Tekst ten w pigułce obnaża przepaść między sztokholmską elitą intelektualną a rzeczywistymi odbiorcami gazety. Młodym ludziom, którzy przetrwali selekcje w obozach koncentracyjnych dzięki fizycznemu fachowi szwaczki, szewcy i stolarze dochodzili do siebie po tyfusie w izolowanych ośrodkach kwarantanny, przyszła noblistka serwuje abstrakcyjne wykłady o „demokratycznym współobcowaniu”, „obowiązku obywatelskim” oraz kulisach szwedzkich walk partyjnych – język całkowicie oderwany od ich wojennej traumy i powojennej rzeczywistości. |
Latem 1945 roku do "neutralnej" Szwecji przybyły dziesiątki tysięcy ocalałych z Zagłady oraz więźniów obozów koncentracyjnych, ewakuowanych w ramach misji Białych Statków UNRRA, „pociągów widmo” do Padborga oraz Białych Autobusów. Aby powitać i zorientować nowo przybyłych, syjonistyczny wydawca Daniel Brick (1903–1987), założyciel i wieloletni redaktor naczelny gazety Judisk Krönika, uruchomił w Sztokholmie 17 lipca 1945 roku pismo Exodus. Gazeta ukazała się w czterech numerach (ostatni wyszedł 7 września 1945 roku) i była drukowana w „wszystkich językach Zagłady” – w jidysz (zapisanym alfabetem łacińskim), po polsku, węgiersku i niemiecku.
W pierwszym numerze Exodusu na pierwszej stronie ukazało się powitanie napisane w transkrybowanym jidysz („Zu di geratewete fun 1945”) przez naczelnego rabina Sztokholmu, Marcusa Ehrenpreisa, ze słynnym zdaniem: „Ni sitter alla i samma båt” („Wszyscy siedzicie w jednej łodzi”). Dla historyków Zagłady w Skandynawii ten nagły niezwykle ojcowski gest niesie głęboką ironię. Przez całą II wojnę światową rabin Ehrenpreis (Gmina Żydowska w Sztokholmie) prowadził politykę ścisłego konformizmu wobec szwedzkiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, hamując oddolne inicjatywy ratunkowe, odradzając publiczne protesty przeciwko zagładzie europejskich Żydów i utrzymując chłodny dystans wobec uchodźców z Europy Wschodniej (Ostjuden). Dopiero po zakończeniu wojny – i po tym, jak Szwecja zgodziła się przyjąć kwotę uchodźców UNRRA, by oczyścić własną kartę wojenną – Ehrenpreis wystąpił w roli gospodarza (co współczesne, rewizjonistyczne biografie próbują dziś wybielać).
Kluczowy jest jednak w tym "Powitaniu" sam zaimek: „Ni” („Wy”), który dzieli przepaść od słowa „Vi” („My”). Nawet w chwili deklarowanej żydowskiej solidarności zasymilowany establishment wyraźnie oddzielił się od ocalałych ze Wschodu. Ta postawa „Wy kontra My” zdefiniowała stanowisko tzw. „szwedzkiego żydostwa” na kolejne dekady – zarówno wobec powojennych fal żydowskich emigrantów z Polski w latach 50. i 60., jak i w 1994 roku, gdy władze Gminy Żydowskiej w Sztokholmie próbowały zablokować budowę Pomnika Zagłady przy Wielkiej Synagodze (jak opisał to Lucjan Feldman, twierdząc, że to „nie ich zmarli”).
Pierwsze prawdziwe „My” pojawiło się dopiero we wrześniu 2013 roku, gdy prezydent USA Barack Obama podczas wizyty w Sztokholmie złożył kamyk przy Ścianie Imion stworzonego przeze mnie Pomnika Zagłady – od tamtej pory lokalny establishment zaczął traktować pomnik jak dochodowy biznes, pobierając opłaty (bez wydawania pokwitowań) za jego zwiedzanie.
Wracając do dawnych czasów. 4 września 1945 roku miejsce Exodusu zajął miesięcznik Via Suecia (łac. „Przez Szwecję”), wydawany do grudnia 1946 roku (łącznie 17 numerów) przez Komitet Współpracy na rzecz Odbudowy Demokratycznej (Samarbetskommittén för demokratiskt uppbyggnadsarbete, SDU). Redaktorami pisma byli przyszła laureatka Pokojowej Nagrody Nobla Alva Myrdal oraz Daniel Brick. Pierwszy numer Via Suecia wyszedł jednocześnie z ostatnim numerem Exodus.
Kim byli czytelnicy Via Suecia? Rozbieżność demograficzna i izolacja obozowa
Analiza treści Via Suecia ujawnia uderzającą przepaść społeczno-kulturową między wykształconymi redaktorami a rzeczywistymi odbiorcami pisma. Aby zrozumieć, kim byli czytelnicy, należy pamiętać o brutalnym sicie niemieckich selekcji w obozach takich jak Auschwitz, Stutthof czy Bergen-Belsen. Matki, małe dzieci, osoby starsze oraz inteligencja nieprzystosowana do pracy fizycznej zostali systematycznie zamordowani. Ci, którzy przeżyli i dotarli do Szwecji – określani przez szwedzkie władze mianem repatriandi – to w zdecydowanej większości bardzo młodzi ludzie wyselekcjonowani do ciężkiej pracy fizycznej. Przeglądając setki szwedzkich kart wjazdowych (Inresekort), widać, że najczęściej wpisywanym zawodem u ocalałych kobiet jest „szwaczka” – fach, który dosłownie ocalił im życie w obozowych szwalniach. Wśród przyjezdnych było wielu analfabetów i takich, którzy z trudnością dawali radę się podpisać.
W zderzeniu z tą rzeczywistością wzniosłe, socjaldemokratyczne eseje Alvy Myrdal o obowiązkach obywatelskich czy intelektualne komentarze Daniela Bricka były pisane językiem skierowanym do wykształconej klasy średniej, a nie do straumatyzowanej młodzieży robotniczej dochodzącej do siebie po tyfusie i głodzie.
Co więcej, obozy przejściowe i szpitale zapasowe (beredskapssjukhus), w których umieszczono ocalałych, były ściśle izolowane. Uchodźcy nie mieli prawa swobodnego przemieszczania się ani pobytu w dużych miastach, takich jak Sztokholm czy Göteborg, bez specjalnych, krótkoterminowych przepustek policyjnych. W warunkach tej przymusowej izolacji głównym i najbardziej wiarygodnym źródłem informacji o świecie oraz o losach bliskich były dla mieszkańców obozów:
- Otrzymywane listy od ocalałych krewnych z Europy i Ameryki,
- Emisariusze z Erec Israel (Mandatu Palestyny), którzy wykazali się niezwykłą aktywnością, docierając bezpośrednio do zamkniętych ośrodków, organizując młodzież (w tym ruchy Dror i He-Chaluc) i przygotowując ją do nielegalnej aliji.
Praktyczne funkcje Via Suecia: Radio, lista poszukiwań AJDC i pożegnanie w 1946 roku
Choć filozoficzne artykuły w Via Suecia często trafiały w próżnię, gazeta odegrała kluczową rolę humanitarną dzięki swoim ostatnim stronom:
- Audycje szwedzkiego radia (AB Radiotjänst): W Via Suecia publikowano harmonogram specjalnych, półgodzinnych audycji nadawanych codziennie w godzinach 16.30–17.00 we współpracy z SDU. Nadawano je w językach największych grup uchodźców: po niemiecku (wspólny język komunikacji dla ocalałych z Europy Środkowej), po polsku (najliczniejsza grupa), po węgiersku (duża grupa żydowskich kobiet i dziewcząt z Bergen-Belsen i Ravensbrück) oraz po czesku. Audycje te przełamywały izolację obozową, przekazując komunikaty o poszukiwaniach rodzin, przepisy Państwowej Komisji ds. Cudzoziemców (SUK) oraz muzykę i słowo w językach ojczystych.
- Od nazistowskiego poselstwa do biura poszukiwań AJDC: W gazecie regularnie drukowano listy osób poszukiwanych, prowadzone przez sztokholmskie biuro American Jewish Joint Distribution Committee (AJDC) mieszczące się przy Hovslagaregatan 2 na półwyspie Blasieholmen. Adres ten kryje niezwykły paradoks historyczny: do maja 1945 roku mieściło się tam Poselstwo III Rzeszy i placówka wywiadu SS, a na dachu powiewała wielka flaga ze swastyką, widoczna codziennie z okien Zamku Królewskiego przez króla Gustawa V. Po kapitulacji Niemiec w tych samych pokojach pracownicy AJDC odbierali zapytania z obozów DP w Niemczech (m.in. Deggendorf, Zeilsheim), z Warszawy, Nowego Jorku i Palestyny, łącząc rozbite rodziny.
- Pożegnanie Alvy Myrdal (grudzień 1946): Dokładne nakłady Via Suecia nie zachowały się, gdyż powojenne archiwum SDU zaginęło. W ostatnim, 17. numerze z grudnia 1946 roku Alva Myrdal opublikowała artykuł „Pożegnanie”, wyjaśniając, że większość czytelników wróciła już do krajów pochodzenia, wyemigrowała dalej (m.in. do Palestyny) lub podjęła pracę w Szwecji, przez co w izolacji pozostała już tylko garstka osób.
Polskie okręty podwodne w Mariefred
W kontekście powojennych losów Polaków w Szwecji na łamach prasy i w dokumentacji epoki pojawia się także wątek trzech polskich okrętów podwodnych – ORP „Sęp”, ORP „Ryś” oraz ORP „Żbik”, które we wrześniu 1939 roku schroniły się w neutralnej Szwecji. Szwedzkie władze rozbroiły jednostki i internowały okręty wraz z załogami na czas wojny w miejscowości Mariefred nad jeziorem Mälaren (poza krótkim pobytem w Sztokholmie w 1941 roku), pokrywając koszty utrzymania marynarzy z depozytu złożonego w banku Handelsbanken. Po wojnie około połowa załóg wróciła do Polski, część wyjechała do Wielkiej Brytanii, USA lub Kanady, a około 75 marynarzy osiedliło się na stałe w Szwecji (wielu w samym Mariefred po założeniu tam rodzin). Załoga ORP Batory, w przeciwieństwie do załóg łodzi podwodnych, dostała się natychmiast do Wielkiej Brytanii i tam do końca wojny walczyła. Kpt. Jerzy Milisiewicz, kpt. Eligiusz Ceceniewski, kpt. Konrad Sawicz-Korsak, por. Tadeusz Męczyński, por. Alfons Górski i ppor. Mieczysław Tarczyński przedostał się następnie ze Szwecji do Anglii i walczył aktywnie podczas II wojny światowej. Konrad Sawicz-Korsak został dowódcą na ORP „Błyskawica”.
Chawka Folman-Raban w Via Suecia (listopad 1945): Wyjątkowa awangarda ruchu oporu
Na tle przeciętnych, młodych robotników i szwaczek z obozów kwarantanny, sylwetka Chawki Folman (później Chawki Folman-Raban, w dokumentach szwedzkich zapisywanej także jako Eva Ewa Fulman lub pod fałszywym nazwiskiem Marciniak Ema), opisana w 6. numerze Via Suecia z 13 listopada 1945 roku, reprezentowała zupełnie inną grupę: wysoce uświadomioną politycznie awangardę żydowskiego ruchu oporu. Artykuł określał ją jako „18-letnią polską Żydówkę w kierownictwie ruchu oporu w Polsce”.
Chawka Folman urodziła się w 1924 roku w Kielcach, a dzieciństwo spędziła w Warszawie przy ulicy Dzielnej 34. Naprzeciwko domu jej rodziców mieściła się centrala ruchu młodzieżowego He-Chaluc, gdzie działali m.in. Frumka Płotnicka, Icchak „Antek” Cukierman oraz Cywia Lubetkin. Po wybuchu wojny budynek ten stał się ośrodkiem podziemnego gimnazjum ruchu Dror. Chawka znalazła się w gronie absolwentek pierwszego seminarium tego gimnazjum, w którym wykładali wybitni twórcy i uczeni getta warszawskiego: historyk dr Emanuel Ringelblum, dr Janusz Korczak (Henryk Goldszmit) oraz poeta Icchak Kacenelson. W swojej książce „Wciąż są ze mną” wspominała Kacenelsona: „Wciąż słyszę jego silny, głęboki głos czytający Proroków. Poprzez swoje słowa nadawał im znaczenie, jakiego wcześniej nie znaliśmy i jakiego nie znajdowaliśmy w księgach Biblii”.
Jako łączniczka Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB) Chawka poruszała się po aryjskiej stronie na fałszywych polskich papierach, szmuglując do getta broń oraz wstrząsające wiadomości o zagładzie w Treblince (jej starszy brat, Marek Folman, również był łącznikiem ŻOB i ruchu Dror). Pod koniec grudnia 1942 roku towarzyszyła Icchakowi Cukiermanowi w misji do Krakowa. W dniu ich przyjazdu ŻOB przeprowadził słynny zamach na kawiarnię „Cyganeria”, uczęszczaną przez niemieckich oficerów. W starciu z Niemcami ranny Cukierman zdołał uciec do Warszawy, natomiast Chawka została aresztowana. Zachowując zimną krew, nie ujawniła swojego żydowskiego pochodzenia i jako polska więźniarka polityczna Ema Marciniak została zesłana do Auschwitz, a pod koniec 1944 roku przeniesiona do obozu Ravensbrück.
Pod koniec wojny została ewakuowana do Szwecji, gdzie – nie ukrywając już swojej prawdziwej tożsamości – natychmiast rozpoczęła działalność jako aktywistka Dror – He-Chaluc w ośrodku w Hässelholm (gdzie uwieczniono ją na fotografii z 13 czerwca 1945 roku). W Szwecji dotarła do niej wiadomość, że jej dwaj starsi bracia, Wolf i Marek, polegli w walkach z Niemcami w Warszawie (ojciec został zamordowany wcześniej w Treblince). Po zakończeniu wojny Chawka wróciła do Polski, gdzie odnalazła swoją matkę, i przez kolejne dwa lata pracowała z ocalałymi jako przedstawicielka ruchu Dror, zanim w 1947 roku wyjechała na stałe do Erec Israel.
