Sveriges museum om ”om Förintelsen”: När folkrätten blir en arena för tveksamma ställningstaganden.

I mitt förra inlägg konstaterade jag att Sveriges museum om Förintelsen har utvecklats till en institution (egentligen myndighet) som föredrar bekväma sidospår och lokal fältarkeologi framför att konfrontera historiens och samtidens obekväma sanningar. Nu tar museets ledning, med arkeologen Katherine Hauptman i spetsen, nästa steg på denna tondöva väg.

Den 4 november bjuder museet in till ett föredrag under titeln ”Mark Klamberg: Folkrätten efter Förintelsen”. Syftet sägs vara att belysa hur Förintelsen har påverkat folkrätten och dess historia. Men valet av föreläsare väcker djupa och rättmätiga tvivel.

Mark Klamberg och hans fru, den politiska hoppjerkan Birgitta Ohlsson, har gjort sig kända för sina ställningstaganden i offentligheten. Klamberg har i närtid profilerat sig i debatten genom att svänga om och hävda att Israels krigföring i Gaza juridiskt sett utgör ett ”folkmord” och Ohlssons nya politiska parti som vill bojkotta den enda demokratin i Mellanöstern, Israel, med en europeisk bojkott. Att en statlig myndighet som har till uppdrag att förvalta minnet av ett faktiskt, industriellt folkmord väljer att ge en plattform till en person som driver en så kontroversiell och politiskt laddad linje, är inget mindre än magstarkt.

Att museet överhuvudtaget väljer att annonsera Mark Klamberg under en så tveksam titel är ingenting mindre än en skam. Det är en direkt förnekelse av Förintelsens speciella karaktär och unika historiska tyngd. Genom att släppa upp en föreläsare med så djupt partiska och hårt kritiserade ställningstaganden om Gaza, kidnappar museet historien. De reducerar industrimordet på sex miljoner judar till ett partipolitiskt slagträ i dagens debatt. Att sammanblanda Förintelsens absoluta unicitet med dagsaktuell, djupt ifrågasatt krigspolitik är inte bara historielöst – det är ett direkt och medvetet hån mot Förintelsens offer.

Om detta är nivån på museets publika verksamhet, är det bara att kapitulera. Museiledningen borde omgående återgå till det som de i alla fall har formell kompetens för. Låt Hauptman och hennes stab packa sina spadar och återvända till utgrävningarna av de svenska mottagningslägren från 1945–1946. Att gräva upp rostiga skedar och gamla medicinflaskor i svensk jord må vara populärvetenskaplig teater, men där gör de i varje fall minsta möjliga skada för historieskrivningen.

Praktisk information - 100 kronor. Förbokning krävs. Vid köp av programbiljett ingår entré till museet. Erbjudandet gäller samma dag som programtillfället.

Med hjälp av AI:

Här är några av de mest kända experterna och forskarna som anser att Israel inte begår folkmord i Gaza:

1. Stefan Talmon

• Vem: Professor i internationell rätt vid Bonns universitet och praktiserande advokat (barrister) i London.
• Argument: Talmon har i offentliga intervjuer framhållit att det utifrån tillgängliga bevis inte finns en tydlig avsikt att begå folkmord från Israels sida. Han betonar den extremt höga juridiska bevisbördan som krävs för att fastställa folkmordsavsikt enligt internationell rätt. Han menar att de civila lidandena och förstörelsen i Gaza i stället måste analyseras som potentiella krigsförbrytelser eller brott mot mänskligheten inom ramen för urban krigföring, men inte som folkmord. [1, 2, 3]

2. John Spencer

• Vem: Biträdande professor och chef för studier i urban krigföring vid Modern War Institute vid West Point (USA:s militärakademi), samt veteran från den amerikanska armén. [1]
• Argument: Spencer argumenterar kraftfullt emot folkmordsanklagelsen genom att peka på Israels faktiska militära beteende. Han lyfter fram att den israeliska armén (IDF) har genomfört omfattande åtgärder för att evakuera civila, etablera humanitära zoner, tillhandahålla fältsjukhus och förvarna civila via flygblad och telefonsamtal före attacker. Enligt Spencer är dessa handlingar diametralt motsatta en avsikt att utplåna en befolkning. Han menar att den massiva förstörelsen beror på Hamas strategi att använda civil infrastruktur och ett underjordiskt tunnelsystem som mänskliga sköldar, snarare än en israelisk plan för utplåning. [1, 2]

3. Clemens Heni

• Vem: Tysk statsvetare och forskare inriktad på antisemitism samt föreståndare för Berlin International Center for the Study of Antisemitism (BICSA). [1]
• Argument: Heni har i vetenskapliga sammanhang argumenterat för att även om IDF kan ha begått allvarliga krigsförbrytelser i Gaza (inklusive kritik mot svältpolitik och hantering av civila), så rör det sig rättsligt sett inte om ett folkmord. Han menar att användandet av begreppet folkmord i detta sammanhang saknar akademisk grund. [1]

4. Akademiska och juridiska nätverk (Öppet brev med 6 000 undertecknare)

I ett uppmärksammat internationellt initiativ har över 6 000 akademiker, historiker och juridiska experter undertecknat ett öppet brev där de formellt förkastar folkmordsanklagelsen. Bland de mest framstående experterna i detta nätverk finns: [1]

• Steven Pinker: Professor i psykologi vid Harvard University och känd offentlig intellektuell.
• Niall Ferguson: Framstående brittisk historiker och forskare vid Hoover Institution (Stanford University).
• Irwin Cotler: Kanadensisk expert på internationell rätt, professor emeritus i juridik vid McGill University och landets tidigare justitieminister. [1]

Deras gemensamma argument: De avvisar folkmordsanklagelsen som en politisering av begreppet. De pekar på att andelen civila offer i förhållande till stridande i Gaza (en så kallad civilian-to-combatant casualty ratio) ligger i linje med, eller till och med lägre än, andra moderna asymmetriska krig i stadsmiljöer (såsom striderna mot IS i Mosul eller Raqqa), vilket enligt dem motbevisar tesen om ett systematiskt folkmord. [1]

5. Den internationella domstolen i Haag (ICJ) – Juridiskt läge

Det är även värt att notera att Internationella domstolen (ICJ), som hanterar Sydafrikas stämning mot Israel, i sina preliminära utslag har slagit fast att det finns en risk för folkmord och att Israel måste vidta åtgärder för att förhindra det. Domstolen har dock i detta skede inte slagit fast att ett folkmord faktiskt pågår, eftersom den slutgiltiga prövningen av om det föreligger en specifik folkmordsavsikt kan ta flera år att avgöra juridiskt. [1, 2]

Korczak i ulica Świętokrzyska (Ś-to Krzyska) x 2.

Warszawa, 1926 rok.

Wstęp do książki Korczaka, Moski, Joski i Srule.

Świętokrzyska 25. Lokalizacja biura oraz siedziby Towarzystwa Kolonii Letnich

Świętokrzyska 25
Lokalizacja biura oraz siedziby Towarzystwa Kolonii Letnich dla Ubogiej i Słabowitej Dziatwy Warszawy odegrała ważną rolę w historii Warszawy. To charakterystyczne podwórko przy Świętokrzyskiej opisywał Korczak w swojej słynnej książce Mośki, Joski i Srule, wspominając niski, stary dom, w którym zbierały się ubogie dzieci przed wielkim wyjazdem na wieś:

 

Na ulicy Świętokrzyskiej w Warszawie jest niski, stary dom z dużym podwórkiem. Na podwórku zbierają się dzieci, które mają wyjechać na wieś, a w starym domu mieści się Biuro Towarzystwa Kolonii Letnich.

Dzieci wyjeżdżają pod opieką dozorców do różnych wsi i o każdej można by całą książkę napisać.

Opowiem wam teraz, co robili na kolonii w Michałówce chłopcy żydowscy. Byłem ich dozorcą, nic z głowy wymyślać nie będę — powtórzę tylko, com widział i słyszał.

Opowieść będzie ciekawa.

Protesty mieszkańców z ulicy Świętokrzyskiej doprowadziły do tego, że Towarzystwo Kolonii Letnich (TKL) było zmuszone w 1913 roku do przeprowadzki do własnego budynku przy ulicy Wilczej 52. Budynek Świętokrzyska 25 to była kolejna posesja po hotelu Prudential (z początku lat 30.) w kierunku zachodnim (budynek ten nie przetrwał wojny; w 1939 roku mieścił się w nim m.in. Stołeczny Komitet Samopomocy Społecznej). Opis przyczyn przeprowadzki TKL poniżej.

Ze względu, że corocznie do lokalu Kolonji zgłasza się kilkanaście tysięcy ubogiej ludności z dziatwą do zapisu i do oględzin lekarskich, właściciele domów niechętnie lokal Kolonjom wynajmują; dlatego prawie zawsze pomieszczenie biura i magazynu nie czyni zadość potrzebie pod względem otoczenia i rozkładu.

W 31-ym roku egzystencji T-wa Komitet pragnie zaradzić tym dotkliwym niedogodnościom i proponuje nabycie nieruchomości przy ul. Wilczej № 52/1758-c, której szacunek określony został przez rzeczoznawców na 92,000 rb.

Świętokrzyska 17
Inny adres związany z Korczakiem to Pensja Stefanii Sempolowskiej przy Świętokrzyskiej 17, gdzie Korczak pracował na tajnej pensji dla dziewcząt (z programem sześcioklasowego gimnazjum), założonej przez Sempołowską w jej mieszkaniu. Młody Henryk Goldszmit (wówczas jeszcze student medycyny na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim) wykładał tam higienę oraz przedmioty przyrodnicze. Praca u Sempołowskiej była dla niego jednym z pierwszych poligonów pedagogicznych. To właśnie na tej pensji dla dziewcząt zaczął w praktyce rozwijać swoje unikalne podejście do młodzieży – traktowanie podopiecznych z pełnym szacunkiem podmiotowym, co stało się fundamentem jego późniejszego systemu wychowawczego. Pensja istniała do 1901 roku, do chwili aresztowania i deportacji Sempołowskiej z Królestwa Polskiego przez władze carskie.
Dla uczennic starszych klas Sempołowska wprowadziła specyficzny element „pracy domowej”. Dziewczęta miały za zadanie wyszukiwać w swoim otoczeniu dzieci nieuczące się (np. dzieci służących, robotników fabrycznych czy rzemieślników) i w ramach wolnego czasu organizować dla nich podstawowe lekcje czytania, pisania oraz liczenia po polsku. Budynek Świętokrzyska 17 był bliżej ulicy Nowy Świat.


Z całej dawnej ulicy Świętokrzyskiej na odcinku między Nowym Światem a Jasną nie pozostał po wojnie oprócz hotelu Prudential ani jeden stary budynek.

Korczak – Wrzesień 1939 - Stoicka odwaga, worek chleba i mundur.

Gdy myślimy o Januszu Korczaku, przed oczami staje nam zazwyczaj tragiczny obraz z sierpnia 1942 roku – marsz bezbronnych dzieci i ich opiekunów w stronę wagonów bydlęcych na Umschlagplatz. Jednak to, kim „Stary Doktor” był w tamtej ostatecznej godzinie, wykuwało się znacznie wcześniej. Najwspanialszym, a wciąż mało znanym sprawdzianem jego rewolucyjnej pedagogiki, lekarskiego powołania i czystego człowieczeństwa był wrzesień 1939 roku – czas, gdy na oblężoną Warszawę spadały niemieckie bomby, a dzielnica żydowska zamieniała się w morze ognia.

Oto niezwykły, utkany ze wspomnień wychowanków i współpracowników obraz Doktora z tamtych pamiętnych dni.

Głos, który rozjaśniał mrok: Studio przy Mazowieckiej 5

We wrześniu 1939 roku, po zbombardowaniu głównych instalacji Polskiego Radia, bohaterska radiowa ekipa informacyjna i ratunkowa przeniosła się do prowizorycznych lokali biurowych przy ul. Mazowieckiej 5 (dawnej redakcji pisma „Antena”). To stamtąd, z prowizorycznego studia pozbawionego szyb, płynęły w eter komunikaty podtrzymujące walczące miasto na duchu.

Po latach milczenia na antenę powrócił wtedy znany i kochany głos Starego Doktora. Korczak mówił do dzieci bez paniki, tłumacząc im wojenną rzeczywistość, a rodzicom doradzał, jak chronić kruchą psychikę najmłodszych przed wojenną traumą. Adrian Czermiński, działacz Służby Informacyjnej Polskiego Radia, tak zapamiętał te wizyty:

„Drobny, w wyszarzałym paletku, kiedy wszedł do pozbawionego szyb lokalu natychmiast rozjaśnił wszystko swoim humorem i zaraźliwą wiarą w lepsze jutro – nie! w lepsze wieczór, jeśli rozmawiał z nami w południe i w lepsze rano, kiedy przychodził nocą. Nie zważając na rozrywające się pociski, gwiżdżące kule, zjawiał się po kilka razy dziennie, przynosząc wiadomości o tych, którzy potrzebowali pomocy i o tych, którzy byli skłonni udzielić jej innym”.

Gdy nasilał się ostrzał artyleryjski i dziennikarze próbowali siłą zatrzymać Doktora w studiu, ten rzucał tylko w biegu: „Nie, nie, nie mogę. Muszę już iść, nie mam czasu” – i znikał w huku pękających szyb, spiesząc z powrotem do swoich podopiecznych.

Dom Sierot jako schron i republika zadań

We wrześniu 1939 roku w Domu Sierot przy ul. Krochmalnej 92 sytuacja była dramatyczna. Budynek miał ogromną wadę architektoniczną na czas wojny totalnej – nie posiadał głębokich, żelbetowych schronów, a jedynie użytkowe sutereny, które były niestety z dużymi oknami. To tam Stefania Wilczyńska (Pani Stefa) zorganizowała punkt opatrunkowy dla rannych prosto z płonącej ulicy.

W tym wojennym chaosie korczakowski system samorządowy zdał egzamin dojrzałości. Zamiast paniki, Doktor i Pani Stefa wprowadzili surowy, wojskowy podział obowiązków:

• Chłopcy przynosili wodę wiadrami z nielicznych działających ujęć. Kanalizacja była zniszczona, woda stała się cenna jak złoto – każdy dostawał mały garnuszek na umycie rąk, twarzy i zębów.
• Dziewczynki rozstawiały w całym gmachu wiadra z suchym piaskiem do gaszenia pożarów.
• Starsi wychowankowie i bursiści pełnili całodobowe warty na dachu, by ręcznie odrzucać i zasypywać piaskiem niemieckie bomby zapalające. Podczas jednego z tych niebezpiecznych dyżurów tragicznie zginął Józef Sztokman – ukochany dawny wychowanek i wierny asystent Doktora.

Mundur majora i podejrzenie o szpiegostwo

Już pierwszego dnia wojny Janusz Korczak – jako major rezerwy kadr medycznych – wdział swój polski mundur wojskowy. Nosił go z dumą przez cały wrzesień (i nie zdjął aż do aresztowania przez okupanta w 1940 roku, odmawiając także noszenia opaski z gwiazdą Dawida). Mundur ten nie był jednak wyłącznie manifestacją patriotyzmu – bywał tarczą, która ratowała życie.

Fela Moszel (Teltelbaum), zapamiętała inną sytuację, która pokazała, że wojenny altruizm Korczaka nie kończył się na murach jego własnego sierocińca. Jeden z chłopców z Domu Sierot zauważył porzucone na jezdni przy ulicy Towarowej trzy metalowe cylindry. Korczak od razu rozpoznał, że to bezcenny tlen medyczny.

Zorganizowano taczki, przykryto butle kocami, by wyglądały jak transport chorego dziecka, i ruszył niezwykły konwój. Z jednej strony wózka szła nastoletnia Fela, z drugiej – Korczak w polskim mundurze. Doktor przez całą drogę żartował, by odgonić paraliżujący dzieci strach. Bezpiecznie wyładowali ładunek na dziedzińcu szpitala niedaleko ulicy Złotej.

Fela Moszel pisała później, że do tamtego dnia miała do Doktora stary, skrywany żal za jakiś dawny, chłodny gest przy krojeniu chleba. Ta akcja zmazała wszystko:

„Gdy ryzykował życie dla dzieci, to było zrozumiałe – był dla nich ojcem. Ale to, by myśleć o rannych i chorych w szpitalu i bez momentu wahania iść w takie niebezpieczeństwo – to już sięga wyżyn nadzwyczajnej odwagi i prawdziwego człowieczeństwa”.

Worek chleba dla ulicy Wolność

Głód w Warszawie narastał z każdą godziną. Pod koniec września dramatyczne wieści dotarły do Doktora z „Naszego Domu” – bliźniaczej placówki dla polskich dzieci na Bielanach, którą z powodu bombardowań ewakuowano do piwnic przy ul. Wolność 14 na Woli. Wybór Woli okazał się pułapką – dzielnica stała się celem najcięższych nalotów. Jedzenie pośpiesznie przywiezione z Bielan szybko się skończyło. Wychowawczyni Oleńka Staszewska wydzielała dzieciom po jednym śledziu z puszki i dwa cukierki irysy na dzień.

Zdesperowana Oleńka ruszyła przez płonące miasto na Krochmalną błagać o pomoc. Odpowiedź nadeszła natychmiast. Wychowanka Helena Wróbel zapamiętała ten moment jak biblijne ocalenie:

„Pewnego dnia Doktor Korczak pojawił się u nas. Jego sylwetka była mocno pochylona ku ziemi; niósł wielki worek chleba”.

Mimo że sam miał u siebie głodujące dzieci i zaledwie dwa worki ziemniaków w zapasie, podzielił się tym, co najcenniejsze.

Nie był „programem rezygnacji”

Po kapitulacji Warszawy pod koniec września, dzieci z „Naszego Domu” wróciły piechotą na Bielany, a Niemcy uznali nazwę ulicy „Wolność” za prowokację i przemianowali ją na Uhrmacherstrasse.

Wrzesień 1939 roku pokazał pełne spektrum fenomenu Janusza Korczaka. Stoicki spokój (jak wtedy, gdy żartował do dzieci zamarłych pod bombami, że nie wyjdzie już na podwórko bez czapki, bo piloci widzą z góry jego łysinę), bezgraniczne oddanie i bezkompromisowa odwaga. Jak podsumował we wspomnieniach bliski współpracownik Doktora, Pan Misza: „A jednak życie samo pokazało, że Korczak nie był »programem rezygnacji«”. Był programem walki o godność człowieka do ostatniego tchu.

---

Listy Janusza Korczaka do byłych wychowawców z Domu Sierot i jego młodocianych redaktorów z „Małego Przeglądu”.

Jakub (Jankiel) Kutalczuk z żoną Janką (Johevet) Lubraniecką, którą poznał w Bursie w Domu Sierot. Razem wyemigrowali do Erec Israel, na dolnym zdjęciu na ulicy Chłodnej w Warszawie.

Sabina Damm była jedną z oddanych wychowawczyń i bursistek w Domu Sierot przy ul. Krochmalnej 92, która przed wybuchem II wojny światowej wyemigrowała do Palestyny. Zachowały się oryginalne, pisane odręcznie po polsku listy Janusza Korczaka do Sabiny Damm z lutego i sierpnia 1939 roku. Doktor dyskutuje z Sabiną na tematy czysto pedagogiczne – analizuje jej głębokie relacje z podopiecznymi oraz pochyla się nad intelektualnym rozwojem dzieci znajdujących się pod jej opieką. Historia Sabiny i Korczaka kończy się niezwykle przejmującym akcentem. 2 września 1939 roku – w drugim dniu niemieckiej inwazji na Polskę – Sabina Damm (będąca już bezpiecznie w Palestynie) otrzymała z powrotem list, który wysłała wcześniej do Doktora z informacjami o znalezionym dla niego pokoju. List został podstemplowany przez pocztę oficjalną adnotacją: „Zwrot do nadawcy z powodu zawieszenia wszelkiej komunikacji między Palestyną a Polską”.

Ciekawa i pouczająca jest listowna dyskusja Korczaka z Edwinem Markuze zawarta w liście z 1937 roku. Edwin Markuze (redaktor z Małego Przeglądu, który w 1934 roku wyjechał do Eretz Israel) jest cytowany przez Korczaka:

Mrówki - piszesz, - wynoszą jaja z katastrofy. -

Gdyby ludzie zrozumieli, że przyszłe pokolenia -

to jedyna dziś twórcza religja. Gdyby nie będąc 

mrówkami, postępowali, jak one, możeby

chaos zatąpiony był przez współdziałanie w

poszukiwaniu drogi.

Ciekawa i pouczająca jest listowna dyskusja Korczaka z Edwinem Markuze zawarta w liście z 1937 roku. Edwin Markuze (redaktor z Małego Przeglądu, który w 1934 roku wyjechał do Eretz Israel).

List Korczaka do Arie Buchner, który wyemigrował do Erec Israel.

Większość ocalałych listów Korczaka to listy do byłych wychowawców z Domu Sierot i jego młodocianych redaktorów z „Małego Przeglądu”, którzy wyemigrowali do Palestyny. W latach 30. XX wieku, gdy w Europie gęstniała atmosfera antysemityzmu, Erec Israel - Ziemia Obiecana – stała się dla wychowanków Doktora nowym domem, a dla niego samego – oknem na świat pełen nadziei. W listach Korczak traktował tych młodych ludzi jak swoje dorosłe, duchowe dzieci. Śledził ich losy, doradzał w budowaniu nowej rzeczywistości i przelewał na papier swoje najbardziej intymne lęki oraz marzenia.
Wśród setek wysłanych kopert szczególne miejsce zajmowała korespondencja z rodzeństwem Markuze, redaktorami z Małego Przeglądu oraz grupą najbliższych współpracowników, bursistów i wychowawców z Krochmalnej.

Magdalena (Madzia) Markuze oraz jej brat Edwin byli głęboko związani z korczakowskim uniwersum. Madzia, utalentowana wychowawczyni i publicystka, po emigracji stała się jedną z najważniejszych adresatek listów Doktora. O czym pisał Korczak? Listy do Madzi to fascynujący zapis rozterek starszego człowieka. Korczak pisał do niej o swoim zmęczeniu, o trudzie prowadzenia Domu Sierot w kryzysowych latach, ale też o niezwykłej więzi, jaka łączyła go z młodym pokoleniem. To w listach do rodzeństwa Markuze Doktor najpełniej odsłaniał swoje plany i wrażenia z własnych podróży do Palestyny (w 1934 i 1936 roku), gdzie z zapartym tchem podglądał życie w kibucach.

Estera Budko była oddaną wychowawczynią, która pracowała m.in. w filii Domu Sierot – „Różyczce” w Gocławku. Po jej wyjeździe do Palestyny Korczak pisał do niej listy, które dziś uważa się za filary jego filozofii życiowej. To właśnie do Estery skierował te słynne, poruszające słowa:

„Najłatwiej umrzeć za ideę. Taki ładny film: pada z piersią przestrzeloną – strumyk krwi na piasku – i grób spowity w kwiaty. Najtrudniej dzień po dniu i rok za rokiem dla idei żyć”.

Józef Arnon (wcześniej Halpern) przeszedł w Domu Sierot drogę od bursisty, aż po bliskiego przyjaciela Korczaka.  Do Józka Korczak pisał o sprawach najbardziej intymnych. W jednym z listów o filmach w Domu Sierot robionych przez dzieci (z listopada 1938 roku) dzielił się radością z teatrzyku cieni, jaki dzieci urządziły w klasie z pudełka po papierze woskowym, dodając: 

„Gdy dla nas życie już powtarza się, jedyną radość czerpać można z tego, że dla innych zaczyna się. Oto misterium wzrostu i odnowienie się pokoleń”. 

Po wojnie Arnon stał się jednym z głównych strażników pamięci o swoim mentorze.

Jakub (Jankiel) Kutalczuk (później Yaakov Zuk) wraz z żoną Janką Lubraniecką tworzył zręb kadry opiekuńczej na Krochmalnej. Po ich wyjeździe do Palestyny, Korczak słał do nich długie listy pełne troski o ich aklimatyzację w nowym, surowym świecie. Co ciekawe, to właśnie do Jakuba swój dramatyczny, ostatni list z kwietnia 1939 roku napisała Stefania Wilczyńska (Pani Stefa). Informowała go wtedy, że przerywa swój pobyt w Palestynie i wraca do Warszawy, bo „nie może zostawić Doktora i dzieci samych” w obliczu nadchodzącej wojny.

Lejb Arie Buchner był bursistą i studentem Korczaka w Warszawie. Podobnie jak inni, w 1932 roku wybrał życie w kibucach. Buchner nie tylko regularnie korespondował ze Starym Doktorem, ale po jego tragicznej śmierci podjął się tytanicznej pracy i przetłumaczył kluczowe dzieła Korczaka – w tym „Kiedy znów będę mały” – z języka polskiego na hebrajski, dając nowemu pokoleniu Izraelczyków klucz do zrozumienia pedagogiki serca.