Svart på Vitt - "Jäger-rapport" - Rapporten skrevs av SS-Standartenführer Karl Jäger, befälhavare för Einsatzkommando 3. Andra tyska rapporter ger "Svart på Vitt" information om Holocaust by Bullets.

Svart på Vitt - Litauen. Rapporten skrevs av SS-Standartenführer Karl Jäger, befälhavare för Einsatzkommando 3 (en underenhet till Einsatzgruppe A), och skickades till Berlin i december 1941. Statistisk redovisning: Det som gör rapporten unik är dess minutiösa, nästan bokföringsmässiga, katalogisering av morden. Den listar 113 separata "aktioner" (massakrer) på 71 olika platser i Litauen och Lettland mellan 4 juli och 25 november 1941. Totalt antal offer: Det sammanlagda antalet offer uppgick till 137 346 människor.

Svart på Vitt.

Rapporten skrevs av SS-Standartenführer Karl Jäger, befälhavare för Einsatzkommando 3 (en underenhet till Einsatzgruppe A), och skickades till Berlin i december 1941. Statistisk redovisning: Det som gör rapporten unik är dess minutiösa, nästan bokföringsmässiga, katalogisering av morden. Den listar 113 separata "aktioner" (massakrer) på 71 olika platser i Litauen och Lettland mellan 4 juli och 25 november 1941. Totalt antal offer: Det sammanlagda antalet offer uppgick till 137 346 människor.

Den 4 juli 1941 började Einsatzkommando 9 (en enhet inom Einsatzgruppe B), i samarbete med litauer, att skjuta judar i groparna i Ponary, ett känt utflyktsmål före kriget beläget 10 km från Vilna. Vilnajudarna hämtades i razzior på gatorna och fördes till Lukiszki-fängelset (Lukiškės) och transporterades därifrån till Ponary. När Einsatzkommando 9 lämnade Vilnaområdet i slutet av juli fortsatte massmorden av Einsatzkommando 3 (en enhet inom Einsatzgruppe A) under befäl av Karl Jäger. Om man läser bara en del av sidan 6 i hans rapport ovan). Från 12 september till 25 november 1941 mördades 17 008 Vilna judar. Den 25 oktoner mördades bara kvinnor (mödrar) och barn. 1 766 kvinnor och 812 barn. Inga män arkebuserades (har skjutits denna dag i Ponaryskogen). 

Den största enskilda aktionen i Zjitomir ägde rum den 19 september 1941. Då beslutades om en "total likvidering". Över 3 100 judar drevs samman och sköts i massgravar utanför staden. Skjutning (arkebussering) utfördes enligt ovanstående dokument). Avrättning: Offren tvingades lägga sig i rader i eller vid kanten av gropen och sköts i nacken eller ryggen av skvadroner bestående av SS-män, ordningspoliser och lokala kollaboratörer.

Sveriges museum om Förintelsen har nu i flera år undvikit att direkt berätta om själva Förintelsen. De saknar en permanent utställning om ämnet och arbetar istället med ett system av tillfälliga utställningar ”med anknytning till Förintelsen”. Den senaste utställningen heter Svart på vitt.

Vad innebär egentligen uttrycket? Att ha något svart på vitt betyder att något är oomtvistligt bevisat, ofta genom att det finns dokumenterat i skrift. Det handlar om bevis som är så tydliga att de inte längre går att förneka eller diskutera. Ursprunget kommer från den visuella kontrasten mellan svart bläck på vitt papper, vilket gör budskapet omöjligt att ignorera.

Jag hade hoppats att museet inför Förintelsens minnesdag (idag) skulle skildra de faktiska händelseförloppen, antingen den ”industriella förintelsen” i lägren eller den fas då mördandet i stor skala inleddes: ”Holocaust by Bullets”. Det finns tillräckligt med tyskt källmaterial – dokumentation svart på vitt – som ger en glasklar bild av vad som hände.

Sveriges museum om Förintelsen valde dock, som vanligt, sin egen tolkning av uttrycket: svenskt trycksvärta på svenskt tidningspapper. Utställningen skildrar således enbart den svenska medierapporteringen om Nazityskland och Förintelsen mellan 1933 och 1946. Den belyser vad som rapporterades, men också vad som ströks eller tystades ner av dåtidens censur.

Man hade kunnat använda det träffsäkra namnet ”Svart på vitt” för att istället visa dokument från exempelvis dödslägren, tågtransporter till Auschwitz eller från Einsatzgruppen (se exempel nedan), som systematiskt mördade över en miljon judar med start sommaren 1941. Men så skedde inte.

Läs också ett inlägg i samma ämne från 2025: Det låter kanske kryptisk när jag skriver att Vit rök från krematorier existerar inte i Sveriges museum om Förintelsen. Tyvärr, så är den beskrivningen den mest raka. Sveriges museum om Förintelsen bevarar INTE minnet om Förintelsen!

https://jimbaotoday.blogspot.com/2025/12/sveriges-museum-om-forintelsen-bevarar.html

SVART på VITT

Jäger-rapporten - Massarkebuseringar genomförda av Einsatzkommando 3 fram till 1 december 1941 är en av de mest detaljerade och kliniska redogörelserna över massmord under Förintelsen - Holocaust by bullets.

Här är en översikt över rapportens sammanhang och de kalla, byråkratiska "instruktioner" och metoder som beskrivs i den och liknande dokument från Einsatzgruppen.

Rapporten skrevs av SS-Standartenführer Karl Jäger, befälhavare för Einsatzkommando 3 (en underenhet till Einsatzgruppe A), och skickades till Berlin i december 1941.

Statistisk redovisning: Det som gör rapporten unik är dess minutiösa, nästan bokföringsmässiga, katalogisering av morden. Den listar 113 separata "aktioner" (massakrer) på 71 olika platser i Litauen och Lettland mellan 4 juli och 25 november 1941.
Totalt antal offer: Det sammanlagda antalet offer uppgick till 137 346 människor.

Kategorisering av offren: Offren var systematiskt uppdelade i kategorier: judar, kommunister, partisaner, psykiskt sjuka och romer. Den överväldigande majoriteten (98,5%) var judar, inklusive män, kvinnor och barn i alla åldrar.

Den 4 juli 1941 började Einsatzkommando 9 (en enhet inom Einsatzgruppe B), i samarbete med litauer, att skjuta judar i groparna i Ponary, ett känt utflyktsmål före kriget beläget 10 km från Vilna. Vilnajudarna hämtades i razzior på gatorna och fördes till Lukiszki-fängelset (Lukiškės) och transporterades därifrån till Ponary. När Einsatzkommando 9 lämnade Vilnaområdet i slutet av juli fortsatte massmorden av Einsatzkommando 3 (en enhet inom Einsatzgruppe A) under befäl av Karl Jäger. Om man läser bara en del av sidan 6 i hans rapport ovan). Från 12 september till 25 november 1941 mördades 17 008 Vilna judar. Den 25 oktoner mördades bara kvinnor (mödrar) och barn. 1 766 kvinnor och 812 barn. Inga män arkebuserades (har skjutits denna dag i Ponaryskogen).

Kallt språk: Jäger-apporten använder ett ytterst opersonligt och eufemistiskt språk. Morden beskrivs som "avrättningar" (Exekutionen) eller "speciella uppgifter" (Sonderaufgaben).

Instruktioner och metoder (från Jäger-rapporten och andra källor)
De "instruktioner" som användes var sällan formella, skrivna order om folkmord. Istället var det en kombination av muntliga order, ideologisk indoktrinering och logistiska anvisningar. Muntliga order: Himmler och Heydrich gav ofta muntliga order till befälhavarna, som sedan förmedlade dem till sina enheter. I maj 1941 instruerade Heydrich cheferna om att judar i statliga och partiposter skulle avrättas, men snart vidgades målgruppen till alla judar.
Logistik och samarbete: Order från arméöverkommandot (Wehrmacht) beordrade att militära enheter skulle samarbeta logistiskt med Einsatzgruppen (husrum, transporter, ammunition), vilket legitimerade operationerna.
Metoden "Arkebusering": Morden utfördes nästan uteslutande genom massarkebusering (skjutning). Processen var standardiserad:Insamling: Judar beordrades att samlas på en plats under förevändning att de skulle deporteras eller flyttas.
Avklädning: De tvingades lämna ifrån sig värdesaker och klä av sig, ofta precis intill massgraven de ibland tvingades gräva själva.
Avrättning: Offren tvingades lägga sig i rader i eller vid kanten av gropen och sköts i nacken eller ryggen av skvadroner bestående av SS-män, ordningspoliser och lokala kollaboratörer.

Den största enskilda aktionen i Zjitomir ägde rum den 19 september 1941. Då beslutades om en "total likvidering". Över 3 100 judar drevs samman och sköts i massgravar utanför staden. Skjutning (arkebussering) utfördes enligt ovanstående dokument). 

Den största enskilda aktionen i Zjitomir ägde rum den 19 september 1941. Då beslutades om en "total likvidering". Över 3 100 judar drevs samman och sköts i massgravar utanför staden. Skjutning (arkebussering) utfördes enligt ovanstående dokument). Zjitomir var en strategisk knutpunkt och användes som högkvarter för bland annat Heinrich Himmler (hans fältläger "Hegewald" låg i närheten). Detta ledde till en extremt hög närvaro av SS-styrkor och en snabb "rensning" av området. Totalt beräknas över 10 000 judar ha mördats i själva staden, och tiotusentals fler i den omgivande regionen.

Babij Jar 1941 och flygfoton från vintern och våren 1943.

The Swedish Museum of the Holocaust has for several years now avoided directly addressing the Holocaust itself. They lack a permanent exhibition on the subject, opting instead for a system of temporary exhibitions "connected to" the Holocaust. Their latest exhibition is titled "in Black on White".

What does this expression actually mean? To have something "in black on white" means that it is indisputably proven, often through written documentation. It refers to evidence so clear that it can no longer be denied or debated. The origin of the phrase lies in the visual contrast between black ink on white paper, making the message impossible to ignore.

I had hoped that for Holocaust Remembrance Day (today), the museum would portray the actual events of the Holocaust—either its industrial phase in the camps or the period when mass murder began in earnest: the "Holocaust by Bullets." There is plenty of German source material available (see above report) — documentation "in black on white" from that era—which provides a crystal-clear picture of what transpired.

Instead, the Museum of the Holocaust in Stockholm chose, as usual, its own version of "in Black on White": Swedish printer's ink on Swedish newsprint. The exhibition depicts only Swedish media reporting on Nazi Germany and the Holocaust between 1933 and 1946. It highlights what was reported, but also what was censored or silenced by the challenges to press freedom at the time. With such a powerful title as "in Black on White" (Svart på Vitt), they could have instead displayed documents from, for example, the Einsatzgruppen (see examples below), who systematically murdered over one million Jews starting in the summer of 1941. But they did not.

The idiom "in black and white" is used to describe something that is clearly defined, documented, or judged without ambiguity. If something is "in black and white," it means there is physical, written evidence of it.

Drewniany most nad ulicą Chłodną - Droga Korczaka i 239 dzieci na Umschlagplatz.

Drewniany most nad ulicą Chłodną, oddany do użytku 26 stycznia 1942 roku, stał się jednym z najbardziej wymownych symboli tragicznej historii Warszawskiego Getta.

Drewniany most nad ulicą Chłodną, oddany do użytku 26 stycznia 1942 roku, stał się jednym z najbardziej wymownych symboli tragicznej historii Warszawskiego Getta.

Most nad Chłodną powstał, aby połączyć tzw. Małe Getto z Dużym Gettem. Ulica Chłodna była kluczową arterią komunikacyjną wyłączoną z getta („aryjską”), którą poruszały się niemieckie transporty i tramwaje. Przed budową mostu ruch pieszy odbywał się przez bramy, co paraliżowało komunikację niemiecką.

Ta to potężna konstrukcja drewniana sięgająca wysokości drugiego piętra, była zaprojektowana przez niemiecką firmę Schmied & Müntzermann. Wejście na most wymagało pokonania kilkudziesięciu stopni schodów. Z jego szczytu widać było kościół św. Karola Boromeusza oraz tętniącą życiem, nieogrodzoną murem Warszawę.

Most funkcjonował zaledwie kilka miesięcy. Po likwidacji Małego Getta most stał się zbędny i został rozebrany w 1943 roku.

Most funkcjonował zaledwie kilka miesięcy. Po likwidacji Małego Getta most stał się zbędny i został rozebrany w 1943 roku.

Play at the Alfa theatre in Tel-Aviv - Letters to Helenka is based on the letters from her friends, mates from Korczak´s Orphanage.

The premiere of the play Letters to Helenka, January 28, 2026, at the Alfa Theatre in Tel Aviv, was written by Rina Itzhaki. Before leaving Poland, 14-year-old Chaja wanted to document her time living at the Orphanage. She asked her favorite educator, Mr. Misza (Michał Wasserman Wróblewski), to describe her 'Black Day'—the day she returned to the Orphanage after seeing her father and brother off at the station for the train to Gdansk. It was likely after 9:00 PM, so all the children were in their dormitories, and it was quiet. This letter, titled A Feeling of Pain, must have been exceptionally important to her, as Chaja made a copy by transcribing it once she was already in Argentina (on the right).

In 2012, after conducting research at the Ghetto Fighters' House Archives in Israel, I wrote:

'For me personally, the documents from two former wards of Korczak's Orphanage are particularly interesting and not yet fully analyzed. The documents belong to Chaja Lewi and Cesia Grynbaum."  

Play at the Alfa theatre in Tel-Aviv - Letters to Helenka is based on the letters from her friends, mates from Korczak´s Orphanage. Helenka Lewi left the Orphanage "Dom Sierot" for Argentina, just before WWII started in September 1939. Many of the letters are from her friend, Irka Waffel.

84 years ago, on August 5, 1942, 18-year-old Irka Waffel was murdered. An orphan, she was a ward of the Orphanage (Dom Sierot) until 1939, and starting January 1, 1940, she became a resident of the dormitory (bursistka).
The last message from Irka Waffel is a postcard from 33 Chłodna Street sent on July 14, 1941, to Helenka Lewi in Argentina. In it, she writes about caring for sick children and, in addition, preparing puppet shows. 

Of course, the interesting letters are also the answers written by Helenka to her friends, especially after Korczak's Orphanage had to move to the Ghetto. Probably, they never reached them or were left at 16 Sienna Street during the deportation to the death camp Treblinka on August 5th, 1942. 

Before leaving Poland, 14-year-old Chaja Lewi wanted to document her time living at the Orphanage. She asked for entries in her Diary and collected all the Postcards and commemorative photos she had been given. In addition, she asked her favorite educator, Pan Misza (Michał Wasserman Wróblewski), to describe her 'Black day'—the day she returned to the Orphanage after seeing her father and brother off at the station for the train to Gdansk. It was likely after 9:00 PM, so all the children were in their dormitories, and it was quiet.

The last message from Irka Waffel to Helenka Lewi is a postcard from 33 Chłodna Street, sent on July 14, 1941, in which she writes that she is caring for sick children and preparing puppet shows. She mentions that she never received an answer to her former letter from September 1939.
In the bottom photograph: Helenka Lewi and Pan Misza (Wasserman Wróblewski) in front of the Orphanage, 1937.

The letter (story), entitled A Feeling of Pain, written by Pan Misza, must have been exceptionally important to her, as Chaja made a copy of it after she had already arrived in Argentina. Both are kept at the GFH archives.

Someone knocked quietly at the entrance door of the Dormitory. A little girl with the eyes of a little old lady stood there, confused and a bit frightened. It was already dark in the house, through the dark hall with the creaking floor, I led Helenka to the dormitory. We didn't say much to each other. Parting with a father is difficult, all the more so because it was unknown when he would see you again. Helenka said one thing then: 'Father promised that as soon as he is able, he will take me to him.' And even then, that strong faith in her father's words did not allow tears to well up in her eyes. And I did not offer comfort: silence is calming. Words are too weak to suppress the feeling of the pain of parting. It has been so many years...

"Listy do Helenki" w Tel-Avivie - Dom Sierot Janusza Korczaka - 1939-1941.

Premiera przedstawienia Listy do Helenki, 28 stycznia 2026 w teatrze Alfa, Tel Aviv, autorstwa Riny Icchaki. Przed wyjazdem z Polski 14-letnia Chaja chciała udokumentować swój okres życia w Domu Sierot. Poprosiła swojego ulubionego wychowawcę Pana Miszę (Michał Wasserman Wróblewski) o opis jej "Czarnego dnia", gdy po odprowadzeniu ojca i brata na dworzec na pociąg do Gdanska wróciła do Domu Sierot. Było już prawdopodobnie po godzinie 9-tej tak że wszystkie dzieci były w sypialniach i panowała cisza. List ten, zatytułowany Uczucie bólu, musiał być dla niej wyjątkowo ważny gdyż Chaja zrobiła jego kopię przepisując go będąc już w Argentynie (po prawej).

 

Ostatnia wiadomość od Irki do Helenki Lewi to kartka pocztowa z ul. Chłodnej 33 wysłana 14 lipca 1941 roku gdzie pisze o tym że zajmuje się chorymi dziećmi a oprócz tego przygotowuje przedstawienia kukiełkowe. Na dolnej fotografii Helenka Lewi i Pan Misza (Wasserman Wróblewski) przed Domem Sierot, 1937.

84 lat temu, 5 sierpnia 1942 roku została zamordowana Irka Waffel, 18 lat. Sierota, była do 1939 roku wychowanką Domu Sierot a później od 1 stycznia 1940 roku bursistką.

Ostatnia wiadomość od Irki Waffel to kartka pocztowa z ul. Chłodnej 33 wysłana 14 lipca 1941 roku do Argentyny do Helenki Lewi gdzie pisze o tym że zajmuje się chorymi dziećmi a oprócz tego przygotowuje przedstawienia kukiełkowe. Nie podaje jednak nic więcej na temat przedstawienia.

W 2012 roku, po kwarędzie w Archiwum kibucu Bojowników Bohaterów Getta (Ghetto Fighters House in Israel) napisałem:

Dla mnie osobiscie, dokumenty od dwóch byłych wychowanek Domu Sierot Korczaka są szczególnie ciekawe i do konca nie rozpracowane. Dokumenty są od Chaji Lewi i od Cesi Grynbaum.

O Chaji Lewi

Album Helenki (Chaja - Jaia - Elena Lewi ur. Otwock, 1924 - zm. Argentina, 2007). Chaja była w Domu Sierot Korczaka przez 7 lat do lutego-marca 1939 roku.

Droga Listów i albumu Chaji
Droga Listów i albumu Chaji z Argentyny do Archiwum Bojowników Bohaterów Getta (Ghetto Fighters House in Israel) była długa. Młodszy brat Chaji Lewi, Reuven (Abram?) przekazał album po śmierci siostry dyrektorowi sieci szkół „Shalom Aleichem” w Argentynie. Dyrektor przekazał Album Chaji Ośrodkowi edukacyjnemu i ruchowi [syjonistycznemu] Jaime Finkelstein w Efal w Izraelu. Dopiero stamtąd album został przekazany do archiwum Domu Bojowników Getta.

Historia Chaji. 

Matka Chaji, Rywka, umiera w 1929 roku. Ojciec Chaji, Szmul jest w bardzo ciężkiej sytuacji. Wie że sam nie da rady wychowac Chaji i jej dwóch braci. Oddaje najmłodsze dzieci do sierocinca. Jednoczesnie decyduje się na emigrację ze starszym synem do Argentyny. W grudniu 1933 roku wyrusza do Buenos Aires przez Nowy York. Obiecuje dzieciom w Polsce że je jak szybko tylko będzie mógł sprowadzi do siebie. Dotrzymuje słowa. Chaja wyrusza z młodszym bratem wiosną 1939 roku do ojca do Argentyny. Tak ja odczytałem jej dokumenty w Archiwum GFH.

Przed wyjazdem z Polski 14-letnia Chaja chciała udokumentować swój okres życia w Domu Sierot. Prosiła o wpisy do swojego Pamiętnika, zebrała wszystkie przyznane jej Pocztówki i zdjęcia pamiątkowe. Oprócz tego poprosiła swojego ulubionego wychowawcę Pana Miszę (Michał Wasserman Wróblewski) o opis jej "czarnego dnia", gdy po odprowadzeniu ojca i brata na dworzec na pociąg do Gdanska wróciła do Domu Sierot. Było już prawdopodobnie po godzinie 9-tej tak że wszystkie dzieci były w sypialniach i panowała cisza.

List ten, zatytułowany Uczucie bólu, musiał być dla niej wyjątkowo ważny gdyż Chaja zrobiła jego kopię przepisując go będąc już w Argentynie.

Ktoś cicho zastukał do drzwi wejściowych Bursy. Mała dziewczynka z oczami babuleńki stała zmieszana, trochę zlękniona. W domu było już ciemno, pisał Pan Misza, poprzez salę mroczną ze skrzypiącą podłogą zawiodłem Helenkę do sypialni. Niewieleśmy ze sobą mówili. Ciężkie jest rozstanie z ojcem tem cięższe że niewiadomo było kiedy cię zobaczy. Jedno Helenka powiedziała wtedy: Ojciec przyrzekł że jak tylko będzie miał możność to mnie zabierze do siebie. I już wtedy ta silna wiara w słowa ojca nie pozwoliły łzom do oczu napływac. A ja nie pocieszałem: milczenie uspokaja. A słowa są za słabe żeby uczuć bólu rozstania stłumić. Już tyle lat.

 
Kółko Pożytecznych Rozrywek (KPR) przy Domu Sierot miało Sekcję Dramatyczną (Teatralną). Sekcja była prowadzona przez Helenkę Lewi która reżyserowała wiele przedstawień i w Domu Sierot w Warszawie i na koloniach letnich w Goclawku w których również brała sama udział. Helenka (Chaja) wyemigrowała tuz przed wybuchem wojny do Argentyny. Zachowała się w Argentynie jej korespondencja z wieloma dziećmi.

Gdy na jesieni 1940 roku prowadzony przez Janusza Korczaka na Krochmalnej Dom Sierot został przeniesiony do getta, na Chłodną 33 walczył Korczak o zachowanie normalności i próbował zorganizować życie w sierocińcu według dawnych zasad. Posiłki, różnego rodzaju dyżury, lekcje, przedstawienia amatorskie, odczyty dla wychowanków, posiedzenia dziecięcego sądu, odbywały się jak poprzednio na Krochmalnej 92. Ukazywała się też Gazetka Domu Sierot i obchodzono żydowskie święta (również te reżyserowane). Tak też się działo, kiedy po kolejnej zmianie granic getta na jesieni 1941 gdy sierociniec przeniesiono na ulicę Sienną 16.

Korczak wiedział że zajęcia teatralne wpływają korzystnie na wszechstronny rozwój dziecka. W wielu wspomnieniach są opisane przygotowywania do sztuk teatralnych i ich wystawiania. Zachęcał dzieci i personel. Na jednej kartce maszynopisu który był uratowany wraz z kartkami przyszłego Pamiętnika pisał Korczak:

„Byłem w internacie na Śliskiej, opowiedziałem dziewczynkom bajkę o Kocie w Butach.

Byłem w internacie na Twardej, opowiedziałem chłopcom bajkę o Waligórze.

Bardzo byli zadowoleni. I ja rad byłem, że mogłem dać coś także nie swoim, nie tylko własnym swoim dzieciom.

Przyjemnie dawać, nie odbierając nikomu, nie krzywdząc nikogo.

I przyszło mi na myśl, że nasi średni i starsi, że nasze Kółko Pożytecznych Rozrywek albo koło zuchów mogą wprowadzić obowiązek uprzyjemniania czasu dzieciom z innych internatów – może na początek tylko z internatów na Śliskiej i na Twardej, gdzie mniej jest dzieci, więc mniej personelu, więc personel zajęty jest bardzo, więc mało mają bajek i innych rozrywek.”

Hania Fiszgrund - Helenka

Hania Fiszgrund - Helenka Falkowska

Na policji zaczęło się śledztwo i bicie. Żądano, by obie się przyznały, że są Żydówkami. Anielcia cierpiała razy w milczeniu. Hania, nie mogąc znieść widoku zalanej krwią Anielci, postanowiła wyznać, że to ona jest Żydówką, a Anielcia Polką i katoliczką. Natychmiast przesłuchanie się skończyło i śledczy wyszedł z pokoju. I wtedy zdarzyło się coś, czego Hania nie jest w stanie wytłumaczyć. Siedziały, czekając na powrót śledczego, gdy zjawił się inny oficer. Mam córkę w twoim wieku - powiedział. - Spróbuję ci pomóc. Otworzył zapasowe drzwi i krzyknął: Wynoście się natychmiast!

Po wojnie Hania starała się odszukać tego człowieka, ale go nie znalazła.

Na tym ich kłopoty się jednak nie skończyły. Zanim dotarły w bezpieczne miejsce, wpadły w łapy szmalcowników - szantażystów, którzy krążyli po ulicach Warszawy i obrabowywali Żydów pod groźbą wydania Niemcom. Zostały ograbione ze wszystkiego, z ostatnich oszczędności Anielci, bo Hana przecież i tak niczego nie miała i wreszcie, nieludzko zmęczone, głodne i przerażone dotarły do łączniczki ruchu oporu, która zawiadomiła ojca Hani.

Wynajmował pokój w dużym mieszkaniu i był to zarazem lokal organizacji podziemnej, w którym przechowywano broń i dokumenty. Do tego pokoju zabrał je obie – Anielcię na parę dni, po których wróciła do Krakowa, a Hanę na kilka tygodni, w ciągu których nikt nie mógł się domyślać jej obecności. Po jakimś czasie udało mu się umieścić córkę w domu sierot „Nasz Dom”, kierowanym przez Marynę Falską (poprzednio z Januszem Korczakiem). Odwiedzał ją tam od czasu do czasu udając wujka i w miarę możliwości przynosił żywność.

Blisko „Naszego Domu” była polska szkoła. Jedna z dziewcząt z domu sierot, Irena Jakubowicz, mająca aryjski wygląd i czysto polską wymowę, chodziła do tej szkoły. Kierownik rozpoznał w niej Żydówkę i wydał ją władzom. Nigdy już nie wróciła. Hani nie wolno było wyjść nawet za bramę, ale Maryna Falska zadbała o jej naukę. Księgowa zakładu, Irena Dębska, pełniła rolę jej prywatnej nauczycielki. Kiedy Gestapo przeprowadziło rewizję, pracownicy szybko przemycali dziewczynkę z jednego skrzydła domu do drugiego, lub kładli ją do łóżka w pokoju, na drzwiach którego wisiała tabliczka z napisem: „Tyfus. Wejście wzbronione!”
Tajemiczeni byli wszyscy pracownicy „Naszego Domu”: wychowawczyni – Aleksandra Staszewska, wychowawca – Sieradzki, bibliotekarka – Czesława Kossobudzka, kierownik administracyjny – Władysław Cichosz, kierowniczka kuchni – Janina Cichosz, administratorka – Klara Partykiewicz oraz odpowiadająca za odzież – Ira Gołębiowska. Do wszystkich można było mieć absolutne zaufanie. Gorzej było z dziećmi, które szybko się domyśliły – nie było to trudne, skoro Hana nigdy nie wychodziła na ulicę – i zaczęły głośno o tym między sobą rozmawiać. W końcu zaniepokojona w najwyższym stopniu Maryna Falska zrobiła zebranie starszej grupy i po raz pierwszy skłamała, dając dzieciom słowo honoru, że Hania nie jest Żydówką. Przestrzegła ich przed lekkomyślnymi posądzeniami i rozmowami, które ich koleżankę mogą kosztować życie.

Nauka zajmowała Hanie niewielką część dnia. Brak zajęcia i myśl o rodzinie nie dawały jej spokoju; poprosiła więc Marynę Falską o przydzielenie jej jakiejś pracy, najlepiej sprzątania – niewiele przecież umiała robić, co pomogłoby rozproszyć smutne myśli. Kierowniczka rozumiała jej stan i udzieliła pozwolenia na takie prace jak mycie okien i sprzątanie łazienek i ubikacji. Niekiedy uśmiechała się do niej łagodnie.

Helenko – mówiła – po wojnie dostaniesz medal za dobrowolne zgłaszanie się do ciężkiej pracy.
Kiedy w sierpniu 1944 roku wybuchło powstanie warszawskie, urwał się kontakt Hany z ojcem. W tym okresie szczególnie Maryna Falska starała się dodawać dziewczynce otuchy. Wzywała ją do swego gabinetu, pocieszała, lub po prostu prowadziła z nią długie rozmowy. Na terenie zakładu utworzono szpital powstańczy. Hana zgłosiła się tam do pomocy. Przez długie godziny prała zakrwawione bandaże.
Po zdławieniu powstania Niemcy wydali rozkaz ewakuowania zakładu. Serce kierowniczki nie wytrzymało tego wyroku. Falska miała wtedy 66 lat i była wyczerpana ciężką pracą w warunkach wojennych. W kilka godzin po otrzymaniu tej wiadomości zmarła na atak serca. Została pochowana na podwórku „Naszego Domu”, niedaleko ławki, na której zwykła siadywać, by odpocząć po całodziennej pracy. Po wojnie zwłoki ekshumowano i pochowano na cmentarzu powązkowskim. W 1947 roku została pośmiertnie odznaczona.

The structure of the Jewish Combat Organization (Żydowska Organizacja Bojowa, ŻOB) during the Warsaw Ghetto Uprising.

The structure of the Jewish Combat Organization (Żydowska Organizacja Bojowa, ŻOB) during the Warsaw Ghetto Uprising was based on a collective command and a strict division of labor across different sectors of the ghetto.

Command Structure (The Komenda)
The organization was led by a central command unit composed of representatives from various Zionist and socialist political factions. 

Chief Commander: Mordechaj Anielewicz (Hashomer Hatzair).
Deputy Commander: Icchak Cukierman (Dror).

Deputy Commander,  Icchak Cukierman, was also responsible for liaison with the Polish Home Army (AK) and later also with Gwardia Ludowa (GL) on the "Aryan" side.

Other Functions in Jewish Combat Organization

Johanan Morgenstern (Poale Zion-Right) – Intelligence, Finance, and supplies.
Hersz Berliński (Poale Zion-Left) – Operations planning.
Michał Rojzenfeld (PPR/Communist) – Combat communications.

Headquarters

The main headquarters was located in the bunker at 18 Miła Street, where most of the command staff perished on May 8, 1943.

Operational Organization of the Jewish Combat Organization
The basic tactical unit was the fighting group (platoon), typically numbering 10–15 members originating from the same youth movement (such as Dror, Akiba, Poale Zion-Right, PPR, Hashomer Hatzair, or the Bund). So there were five-six "politically" divided groups based on 22 small combat units (platoons/cells responsible for three different combat sectors). 

Territorial Sectors, Territorial Commanders and Fighting Units

In April 1943, ŻOB consisted of approximately 500–600 fighters, organized into 22 combat groups divided across three main areas: 

• Central Ghetto: Under the direct command of Mordechai Anielewicz, this area contained the largest concentration of units.
• Productive District (Toebbens and Schultz shops, North of the Leszno Street): Commanded by Eliezer Geller.
• Brushmakers' Shop District (in the eastern corner of the ghetto, West of the ghetto-wall at Bonifraterska Street): Commanded by Marek Edelman.

Different Territorial Sectors had various numbers of combat groups. Dror had 5 combat groups, Hashomer Hatzair 4, PPR-GL 4, and Bund, where Edelman was, a "group commander" had 4 groups. His combat groups in the area of the Brushmakers' Shop District (Szop Szczotkarzy) were responsible for the smallest fighting sector that he and his combat groups had to give up. Thereafter, he moved to the hiding place of the Command in the bunker at 18 Miła Street, which was in the middle of the Central Ghetto fighting district commanded by Anielewicz.

ŻOB participation in the 1944 Warsaw Uprising 1944

The Jewish Combat Organization (ŻOB) participated in the 1944 Warsaw Uprising 1944. The Jewish combat platoon was commanded by former ŻOB Deputy Commander, Icchak "Antek" Cukierman. The combat group was named after Mordechai Anielewicz and was formed within the People's Army - AL (Armia Ludowa).

Observe
When most of the Jews left Poland after "March 1968", Edelman stayed and became the first self-proclaimed Chief Commander of the Warsaw Ghetto Uprising - a legend that lives today. However, as one can see from the Command Structure, he was never nominated during wartime, and his self-nomination is likely to be related to his activities in Polish Organizations like KOR and Solidarnosc.

Aftermath of my article above.

I wrote a letter to dr Havi Dreifuss, the author of an article (scientific) entitled Komenda Żydowskiej Organizacji Bojowej podczas powstania w getcie warszawskim – nowe ujęcie

Zagłada Żydów, Dec 23, 2023 by. Of course, before writing, I read her article very carefully. In my letter, I asked one simple question about the structure of the Jewish Fighting Organization Command. I just wanted to know the structure of the Command during the Ghetto Uprising that started in April 1943. It is a question about 6-8 people. To make her answer easier, I enclosed the address to my writings above. So, it was just a question of accepting or simply changing the order of the names or functions. An easy task, as the number of names and functions was so limited. Havi Dreifuss, however, instead of making eventual shifts or renaming the positions of named persons, asked me to read the "references to well-known papers" that, however, do not provide any simple answer, vice versa.

When I pointed out again in the next letter what I wanted (names and functions), she suddenly wrote about Edelman and that my outlined structure of Command is not correct without mentioning in which way. 

Subsequent correspondence revealed only a fundamental historiographical tension regarding Marek Edelman's role. 

While historical records indicate that Edelman did not serve as Chief Commander or Deputy Commander during the April uprising, there appears to be a scholarly reticence to codify a leadership schema that explicitly defines these limitations.

I understood from the very beginning her unwillingness to correct or accept the Structure of Command in my article above. Havi Dreifuss refused to officially accept the truth about Edelman´s role and position during the Uprising and the fact that Edelman was never Chief Commander or Deputy Commander of the Warsaw Ghetto Uprising. He was the leader of one of three groups belonging to the Jewish Combat Organization, responsible for the Brushmakers Shop sector, not the leader of the Uprising! Therefore, I finished our letter exchange by final letter to Havi Dreifuss:

You seem to get quickly upset. I am going, ofcourse to go through additional references and if necessary add to my article or make necessary changes.

I wish there was a simple schematic demonstration of the Structure of the High Command during the uprising, but such seems not to exist.

Best,

Roman

My first letter:

Dear Havi Dreifuss,

I understand that you have been working with the Jewish Fighting Organization Command for several decades.

Therefore, I want to ask you for a simple explanation about the structure and also for the names used, like Komendant, Zastepca komendanta, Dowódza grupy, etc., within the Command.

As far as I know, the structure of the ŻOB (not of the Command) during the Warsaw Ghetto Uprising was decentralized, based on 22 small combat units (platoons/cells) that were actually concentrated into smaller (5-6), "politically" divided groups. So, mr Edelman was, for example, a "Group commander" (for 4 groups) in the area of Szop Szczotkarzy.

Shabbat Shalom,

Roman

Niewidoczny "Drugi Mur Getta".