JANUSZ KORCZAK - Żydowski niepokój - 1928 - Co na ten temat uważa Komendant Piłsudski?

JANUSZ KORCZAK.

Żydowski niepokój.

Termometr wskazuje 12 stopni poniżej zera.
Krawcowa miała na 11-tą przysłać suknię.
Już pierwsza.
— Czy tylko napewno — niepokoi się pani Stefa przy telefonie.
— Zapewniam panią: dziewczynka przed kwadransem wyszła. Lada chwila będzie.
— Przed kwadransem? — Więc powinna już być. — Chyba się coś w drodze stało?
— Może pani być zupełnie spokojna: mojej Różce nic się nie stanie.
— „Różka”? — Pani Stefa niechętnie się skrzywiła i odłożyła tubę. Rozległ się dzwonek.
— Natalko, otwórz prędko.
— Suknia bez zarzutu. — Jak nie z żydowskiej pracowni.
— Natalko, czy nie masz 50 groszy? Albo zmień mi 5 złotych?
Natalka nie ma.
Różka w lekkim paltocie bez rękawiczek czeka w przedpokoju na pudło.
— Masz.
— Za co?
— Za drogę.
— 5 złotych?
— Wyjdź. Zabrudziłaś podłogę. Trzeba nogi dobrze wycierać.
Rózia wyszła. Natalka poszła sprzątać. I już.
Fakty są zawsze drobne i niezłożone.
Pani Stefa stanęła przy oknie rozdrażniona. Co pomyśli, postanowi — wszystko złe i niezdarne. Każdy krok, każdy czyn.
Zmieniła pracownię. Obraziła się. Powiedzieli: „żydowskie fanaberje”. Ma dobry słuch. Słyszała. I to już drugi raz. Wtedy kazali czekać, choć przyszła przed panią pułkownikową Będzie się teraz w żydowskiej pracowni ubierała.
Władek nie wiedział dlaczego i szorstko, jak on to umie:
— Dwugroszowa polityka.

Niech będzie dwugroszowa. I ubierać się i kupować będzie teraz tylko u Żydów. — Właśnie — na złość.
Och, jakie to wszystko trudne i męczące.
Dawniej odnosiła suknie Zosia, teraz ta Różka. Zosi dawała złotówkę, Rózia chciała dać 50 groszy za drogę. No tak: wyraźnie zapytała się przecież, czy Natalka ma 50 groszy. Dlaczego? — A przez telefon — to ohydne zapytanie: „może się coś w drodze stało?” No tak: Rózia wpadnie pod tramwaj — i pani Stefa nie będzie miała sukni. A wieczorem zobaczy ją Karol. — Poco ten znów się przyplątał?
I właśnie, żeby się ukarać dała 5 złotych na piwo. Ale co pomyśli pokojowa? Zosi za drogę dawała zawsze złotówkę, a „swojej” pięć? — I gniewnie, wyniośle wyrzuciła prawie zmarznięte dziecko. Przecież tak łatwo było: szklaneczkę herbaty.
I wszystko to trzeba tłumić w sobie, bo komu się zwierzy: próbowała mężowi... przymrużenie oczu, pogardliwy uśmiech i — — „żydowski niepokój.”

Różka biegnie. Uszy, ręce, twarz — szczypie, piecze, pali. W mocno zaciśniętej dłoni — „na piwo”. W zeszłym roku o tej porze w szkole jeszcze: chciała być, rozumie się, nauczycielką albo wielką artystką albo — do Palestyny. — „Na piwo”.
Czy wszystko matce oddać? — Może tylko 3 złote, a resztę ukryć i z Gutą do kina na „Tajemnice nocy.” — Film dla dorosłych! — Albo rękawiczki? — Albo braciszkowi piernik? — Albo i to i to?...
Biedna mama. — W taki mróz z ciężkim koszem. Gdy wstawała rano, tak głucho jęknęła.
Wiatr bije w twarz i oczy.
— Panienko, nie tak prędko, bo ślisko; jeszcze się panienka przewróci.
Ten sam. Już trzeci raz ją zaczepia. Co on sobie myśli? Jakie to wszystko trudne i męczące.
Różka wbiega do pracowni. Z zgrabiałych rąk wysuwa się rzemień pudła. Siada na krześle i płacze.
— Co się stało? Czy oddałaś, — pyta się niespokojnie „stara”.
— Oddałam. — Nic, — zimno.
— No, no moja mała tylko bez fochów. — Myślałby kto. — Zimno...

---

Cztery fotografie z Korczakiem.

 

Korczak opisywał dzieci z Domu Sierot jako Dom Andrusów. W tym określeniu było oczywiście wiele miłości. Skąd to słowo pochodzi i jak często je używał Korczak?

Dla Korczaka „andrus” nie był obelgą – był synonimem wolnego, choć poturbowanego przez los dziecka, które zasługiwało na bezpieczne schronienie bez konieczności udawania kogoś, kim nie jest.

Korczak opisywał dzieci z Domu Sierot jako Dom Andrusów. W tym określeniu było oczywiście wiele miłości. Skąd to słowo pochodzi i jak często je używał Korczak?

W gwarze warszawskiej słowo andrus oznacza ulicznika, łobuza, urwisa lub cwaniaczka spędzającego całe dnie na podwórkach i ulicach miejskich. Nazwa ta pełniła w Warszawie podobną funkcję jak „gawrosz” w Paryżu. Językoznawcy najczęściej wywodzą to słowo od imienia Jędruś (Andrzej), które w dawnej mowie potocznej uosabiało typowego, sprytnego chłopaka z nizin społecznych lub przedmieść.

Janusz Korczak nie używał tego określenia jako oficjalnej nazwy, lecz posługiwał się nim wielokrotnie w codziennej praktyce pedagogicznej, przemówieniach, artykułach oraz w swoim Pamiętniku pisanym w getcie warszawskim. Nazywanie Domu Sierot „Domem Andrusów” niosło ze sobą konkretne znaczenie: Czuła ironia i akceptacja. Korczak używał tego zwrotu z ogromną miłością i empatią. Doskonale wiedział, że trafiają do niego dzieci z trudnych środowisk – często ukształtowane przez ulicę, zbuntowane, potrafiące walczyć o przetrwanie. Nie chciał ich „tresować” ani łamać ich charakterów.

Poprzez to określenie Stary Doktor manifestował swój szacunek dla dziecięcej niezależności. Zamiast tworzyć sztywny, rygorystyczny przytułek, budował dom, w którym spryt, energia i temperament „andrusów” były przekuwane w samorządność, odpowiedzialność i wzajemną pomoc (w placówce działały m.in. dziecięcy sąd koleżeński i autorska gazeta).

Dla Korczaka „andrus” nie był obelgą – był synonimem wolnego, choć poturbowanego przez los dziecka, które zasługiwało na bezpieczne schronienie bez konieczności udawania kogoś, kim nie jest.

The Swedish Museum About ”About the Holocaust” in Stockholm: Comfortable Field Archaeology Instead of Uncomfortable Truth

The Swedish Museum About ”About the Holocaust” in Stockholm: Comfortable Field Archaeology Instead of Uncomfortable Truth

”The Swedish Museum About ’About the Holocaust’” – that is what this state agency in Stockholm should actually be called. Because here, it is not about the physical, industrial extermination camps, the logistics, or the mass murder on the European continent. Instead, they have chosen to pile filter upon filter, specializing in exhibitions about films about the Holocaust, or about what Swedish newspapers wrote about the Holocaust during the war years. By consistently showcasing safe side-tracks, they conceal the documentary evidence—such as the cold numbers found in the Höfle Telegram.

This stems fundamentally from an outdated agency structure where the museum’s leadership has completely lost touch with today's harsh reality. In recent years, Swedish society has undergone massive changes. Antisemitism has taken on new, aggressive forms on our streets and in our schoolyards. The need for a hard, fact-based counterweight to historical distortion has never been greater.

To operate a museum—whether privately or publicly—in today's social climate based on an outdated and navel-gazing Swedish perspective is entirely tone-deaf. Today's society does not need more academic analyses about how Swedish newspapers formulated their words in 1943. We need a museum that displays the naked, physical machinery of the Holocaust in all its brutal clarity, serving as a warning of what happens when democracy is dismantled.

Exactly 85 years ago, on September 29-30, 1941, 33,771 Jews were systematically murdered at Babi Yar. This horrific massacre marked the onset of Yom Kippur, the Jewish Day of Atonement. On that very day, the Jewish population of Kyiv was driven into a nearby ravine that had been encircled with barbed wire and heavily guarded by Waffen-SS soldiers and local Ukrainian police. Forced to strip naked and surrender every belonging, they were marched in small groups toward the edge. As they reached the precipice, a German mobile killing unit (Einsatzgruppen) shot them to death, sending their bodies tumbling into the depths. According to the unit's official report, 33,771 Jews—mostly women, children, and the elderly—were executed during the first 48 hours alone. The report cynically concluded that the action was carried out ”without any incidents” thanks to ”exceptionally clever organization.”

Has this monumental tragedy of the ”Holocaust by bullets” been commemorated by the Swedish Museum About the Holocaust in Stockholm? No.

Instead, on this precise and somber anniversary, the state agency is hosting a theatrical presentation: ”Experience excerpts from Peter Weiss's play The Investigation [Rannsakningen] in a performance where scenic production, music, and lectures meet. Featuring actors from the Royal Dramatic Theatre ensemble.”

There is a profound, almost tragicomic irony in this programming choice. While the museum invites the public to a play titled The Investigation (which in Swedish literally translates to The Scrutiny or The Reckoning), this state-funded institution utterly refuses to engage in the one reckoning that actually matters: a scrutiny of its own operations, its narrow mandate, and its blatant lack of relevance in today’s societal climate.

Instead, we see a Stockholm-based agency led by an archaeologist and staffed by around thirty employees, where resources are funneled into local field archaeology: excavations of wartime Swedish emergency hospitals or former refugee camps. This is where we reach the realm of mass-media theater. This type of archaeology is highly marketable to a broader audience—but historically, it is deeply debatable.

Just look at what happened in Warsaw in the summer of 2025. Researchers carried out archaeological excavations at the property on 33 Chłodna Street, where Janusz Korczak’s orphanage, Dom Sierot, was located for a period. It generated massive headlines in the media. Inkwells, milk bottles, medical ampoules, and even a metal bed were unearthed—and everything was instantly and sensationally attributed to Korczak’s children.

Yet, when you dig beneath the mass-media surface, all the ”buts” appear. First of all, the excavation took place in the basement of the house next door (there were two properties under the same street number). Secondly, the orphanage was only there for an extremely limited time—eleven months. After the street was excluded from the ghetto area, ordinary Polish families lived in the building for years. Slapping Korczak’s name onto every excavated item is not science; it is emotional popular archaeology for the galleries.

The value of painstakingly digging up a spoon from the 1940s from Swedish soil—at a site that served as a refugee camp primarily for Norwegians—is just as debatable. The truth is, a 1940s spoon can be found much more easily and cheaply at a local Stadsmissionen or Myrorna thrift shop. We do not need to dig in the dirt to prove the existence of camps that are already documented with millimeter precision in our Swedish archives.

A rusty spoon in Swedish soil or a misattributed inkwell in Warsaw does nothing to explain the mechanisms, the logistical apparatus, or the ideology of the Holocaust.

When a state agency becomes more interested in producing comfortable, crowd-pleasing field archaeology* than confronting the roots of global antisemitism, it ceases to show the Holocaust. Instead, the state has built an institution in Stockholm that hides behind academic side-tracks—completely unequipped for the times and the urgent needs we face today.

* These material findings serve today merely as a supplement to written archives. No one is questioning that internment camps and boarding schools existed for children who survived the Holocaust.

---

Sveriges museum om ”om Förintelsen”: Bekväm fältarkeologi i stället för obekväm sanning.

Sveriges museum om ”om Förintelsen” - Bekväm fältarkeologi i stället för obekväm sanning

Sveriges museum om ”om Förintelsen” 

Bekväm fältarkeologi i stället för obekväm sanning

För exakt 85 år sedan, 29–30 september 1941, mördades 33 771 judar vid Babij Jar. Det var den första dagen för Jom Kippur, den judiska försoningshelgen. Just denna dag fördes judarna ut ur Kiev till en ravin i närheten. Ravinen hade inhägnats med taggtråd och vaktades av soldater från Waffen-SS och ukrainsk polis. Judarna tvingades klä av sig, lämna ifrån sig sina ägodelar och gå i grupper fram till kanten. Där sköts de till döds av en tysk insatsgrupp (Einsatzgruppen) och föll ner i djupet. Enligt insatsgruppens egen rapport sköts 33 771 judar – en stor del kvinnor, barn och äldre – under aktionens två första dygn. I rapporten noterades cyniskt att det hela genomförts ”utan några incidenter” tack vare en ”utomordentligt skicklig organisering”.

Har denna monumentala tragedi under ”Holocaust by bullets” uppmärksammats av Sveriges museum om Förintelsen i Stockholm? Nej.

Istället planerar myndigheten just idag en ”Föreställning om Peter Weiss och Rannsakningen”. På denna mörka årsdag väljer museet att annonsera: ”Upplev utdrag ur Peter Weiss pjäs Rannsakningen i en föreställning där scenisk gestaltning, musik och föredrag möts. Med skådespelare ur Dramatens ensemble”.

Det ligger en djup, nästan tragikomisk ironi i detta val. Medan museet bjuder in till en teaterföreställning med namnet Rannsakningen, vägrar denna statliga myndighet att göra den enda rannsakning som faktiskt räknas: en rannsakning av sig själv, sitt uppdrag och sin egen akuta brist på relevans i dagens samhällsklimat.

---

Sveriges museum om ”om Förintelsen” – så borde den statliga myndigheten egentligen heta. För här handlar det inte om de fysiska industriella förintelselägren, logistiken eller det mördande på den europeiska kontinenten. Man har i stället valt att lägga filter på filter och specialiserat sig på att visa utställningar om filmer om Förintelsen, eller om vad svenska tidningar skrev om Förintelsen under krigsåren. Genom att konsekvent ställa ut snälla sidospår döljer man de dokumentära bevisen – som de kalla siffrorna i Höfle-telegrammet.

Detta beror i grunden på en föråldrad myndighetsstruktur där museets ledning har totalt förlorat kontakten med dagens krassa verklighet. Under de senaste åren har det svenska samhället genomgått enorma förändringar. Antisemitismen har antagit nya, aggressiva former på våra gator och skolgårdar. Behovet av en hård, faktabaserad motvikt till historieförfalskning har aldrig varit större.

Att i dagens samhällsklimat privat eller offentligt driva ett museum baserat på ett föråldrat och navelskådande svenskt perspektiv är direkt tondövt. Dagens samhälle behöver inte fler akademiska analyser om hur svenska tidningar formulerade sig 1943. Vi behöver ett museum som visar det nakna, fysiska förintelsemaskineriet i all sin brutala tydlighet, som en varning för vad som händer när demokratin monteras ner.

I stället ser vi en myndighet som leds av en arkeolog och befolkas av ett trettiotal anställda, där resurserna styrs mot lokal fältarkeologi: utgrävningar av svenska beredskapssjukhus eller gamla flyktingläger. Det är här vi når den massmediala teatern. Denna typ av arkeologi är nämligen tacksam att sälja in till en större publik – men den är historiskt djupt diskutabel.
Titta bara på vad som hände i Warszawa sommaren 2025. Forskare genomförde utgrävningar vid fastigheten på Chłodna 33 där Janusz Korczaks barnhem Dom Sierot låg under en period. Det blev stora rubriker i media. Man hittade bläckhorn, mjölkflaskor, medicinska ampuller och till och med en metallsäng – och allt tillskrevs genast sensationellt till Korczaks barn.

Men gräver man under den massmediala ytan uppenbarar sig alla ”men”. För det första skedde grävandet i källaren till huset bredvid (det fanns två fastigheter under samma nummer). För det andra fanns barnhemmet där bara under en extremt begränsad tid – elva månader. Efter att gatan exkluderats från ghettot bodde vanliga polska familjer i huset i åratal. Att klistra Korczaks namn på varje uppgrävd pryl är inte vetenskap – det är känslosam populärarkeologi för gallerierna.

Värdet av att med stor möda gräva upp en sked från 1940-talet i svensk jord – på en plats som fungerade som flyktingläger för mestadels norrmän – är precis lika diskutabelt. Sanningen är att en sked från 40-talet hittas både lättare och billigare på Stadsmissionen eller Myrorna. Vi behöver inte gräva i jorden för att bevisa existensen av läger som redan finns dokumenterade med millimeterprecision i våra svenska arkiv.

En rostig sked i svensk jord eller ett felaktigt tillskrivet bläckhorn i Warszawa förklarar inte Förintelsens mekanismer, logistiska apparat eller ideologi. När en statlig myndighet blir mer intresserad av att producera bekväm, publikfriande fältarkeologi* än att konfrontera den globala antisemitismens rötter, då visar man inte Förintelsen. Då har staten skapat en institution som gömmer sig bakom akademiska sidospår – helt felrustad för den tid och de akuta behov vi lever i.

* Dessa materiella fynd fungerar idag bara som ett komplement till de skriftliga arkiven. Det är ingen som ifrågasätter att det fanns interneringsläger och internat för barn som överlevde Förintelsen.

För exakt 85 år sedan, 29–30 september 1941, mördades 33 771 judar vid Babij Jar. Det var den första dagen för Jom Kippur, den judiska försoningshelgen. Just denna dag fördes judarna ut ur Kiev till en ravin i närheten. Ravinen hade inhägnats med taggtråd och vaktades av soldater från Waffen-SS och ukrainsk polis. Judarna tvingades klä av sig, lämna ifrån sig sina ägodelar och gå i grupper fram till kanten. Där sköts de till döds av en tysk insatsgrupp (Einsatzgruppen) och föll ner i djupet. Enligt insatsgruppens egen rapport sköts 33 771 judar – en stor del kvinnor, barn och äldre – under aktionens två första dygn. I rapporten noterades cyniskt att det hela genomförts ”utan några incidenter” tack vare en ”utomordentligt skicklig organisering”.Har denna monumentala tragedi under ”Holocaust by bullets” uppmärksammats av Sveriges museum om Förintelsen i Stockholm? Nej.Istället planerar myndigheten just idag en ”Föreställning om Peter Weiss och Rannsakningen”. På denna mörka årsdag väljer museet att annonsera: ”Upplev utdrag ur Peter Weiss pjäs Rannsakningen i en föreställning där scenisk gestaltning, musik och föredrag möts. Med skådespelare ur Dramatens ensemble”.Det ligger en djup, nästan tragikomisk ironi i detta val. Medan museet bjuder in till en teaterföreställning med namnet Rannsakningen, vägrar denna statliga myndighet att göra den enda rannsakning som faktiskt räknas: en rannsakning av sig själv, sitt uppdrag och sin egen akuta brist på relevans i dagens samhällsklimat.

---

125 lat temu, w 1901 roku, nakładem Aleksandra Pajewskiego została wydana powieść „Dzieci ulicy” — to absolutny kamień milowy w biografii Korczaka.

Zanim „Dzieci ulicy” trafiły na rynek jako samodzielna książka, powieść ukazywała się w 17 odcinkach na łamach warszawskiego tygodnika „Czytelnia dla Wszystkich” (którego wydawcą również był Aleksander Pajewski). Czytelnicy z zapartym tchem śledzili losy bohaterów, co skłoniło wydawcę do szybkiego zebrania tekstu i wydania go w formie zwartego tomu.

Dokładnie 125 lat temu, w 1901 roku, nakładem Aleksandra Pajewskiego została wydana powieść „Dzieci ulicy” — to absolutny kamień milowy w biografii Starego Doktora. Choć oficjalny adres wydawcy to ulica Niecała 12, warto doprecyzować, że sam druk fizycznie zrealizowała znana warszawska Drukarnia i Litografia F. Kasprzykiewicza, mieszcząca się przy ulicy Miodowej 6. Pololorowany cytat: „Przejechali szeroką ulicę, jasno oświetloną. Znów wjechali w ciemne ulice. Potem przejechali most żelazny. Złoty wąż latarnij nadrzecznych odbijał się, kołysząc w falach rzeki. Miasto czarnemi konturami rysowało się na tle ciemnego nieba. Koła powozu tłukły mocno o żelazny bruk mostu. Potem Praga, park po lewej stronie, niskie domy, place puste, jakieś zabudowania, skwer, ceglany dom fabryczny, parkany.”. Opisany w tekście „most żelazny” o charakterystycznym „żelaznym bruku” to właśnie dawny most Kierbedzia, z którego po zniszczeniach wojennych zachowały się jedynie filary (dźwigające dziś most Śląsko-Dąbrowski). Korczak jadąc do VII Gimnazjum Męskim na Pradze przy ul. Brukowej wysiadł na pierwszym przystanku za mostem, naprzeciwko praskiego Zoo.

Dokładnie 125 lat temu, w 1901 roku, nakładem Aleksandra Pajewskiego została wydana powieść „Dzieci ulicy” — to absolutny kamień milowy w biografii Starego Doktora. Choć oficjalny adres wydawcy to ulica Niecała 12, warto doprecyzować, że sam druk fizycznie zrealizowała znana warszawska Drukarnia i Litografia F. Kasprzykiewicza, mieszcząca się przy ulicy Miodowej 6.

Oto kluczowe, fascynujące fakty i konteksty związane z tym niezwykłym debiutem książkowym:

1. Pierwodruk w odcinkach (Sukces prasowy)

Zanim „Dzieci ulicy” trafiły na rynek jako samodzielna książka, powieść ukazywała się w 17 odcinkach na łamach warszawskiego tygodnika „Czytelnia dla Wszystkich” (którego wydawcą również był Aleksander Pajewski). Czytelnicy z zapartym tchem śledzili losy bohaterów, co skłoniło wydawcę do szybkiego zebrania tekstu i wydania go w formie zwartego tomu.

2. Narodziny oficjalnego pseudonimu

Choć Henryk Goldszmit użył pseudonimu „Janusz Korczak” odrobinę wcześniej (w 1899 r., wysyłając dramat Którędy? na konkurs literacki im. Ignacego Jana Paderewskiego), to właśnie „Dzieci ulicy” były pierwszą zwartą książką wydaną pod tym nazwiskiem. Pseudonim ten, zaczerpnięty z powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego O Janaszu Korczaku i pięknej miecznikównie, od tego momentu na stałe zrósł się z jego tożsamością pisarską i społeczną. 

3. Student medycyny jako uważny etnograf

W momencie publikacji książki w 1901 roku Korczak miał zaledwie 22–23 lata i był studentem Wydziału Lekarskiego Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Zamiast pisać z perspektywy salonowego teoretyka, młody Goldszmit osobiście zapuszczał się w najniebezpieczniejsze, nędzne rewiry ówczesnej Warszawy – na Powiśle, Solec oraz praskie kamienice. Działał jak bezstronny obserwator i etnograf, rejestrując brutalną rzeczywistość: dziecięcy głód, sieroctwo, alkoholizm, prostytucję i nastoletnią przestępczość. 

4. Bohaterowie bez lukru

Głównymi bohaterami książki są dzieci z warszawskich nizin społecznych: Antek, Mania czy Józiek Bzik. Korczak, jako jeden z pierwszych w polskiej literaturze, nie traktował bezdomnych dzieci jako obiektów taniej litości moralizatorskiej. Pokazał je jako pełnoprawne jednostki posiadające własny system wartości, kodeks honorowy, spryt, ale też zmuszone do podejmowania tragicznych życiowych wyborów w świecie, który nie dawał im żadnych szans na awans społeczny.

5. Zapowiedź życiowego credo

Wokół „Dzieci ulicy” (a następnie wydanego w 1906 r. „Dziecka salonu”) ukształtował się cały program pedagogiczny Korczaka. To w tej debiutanckiej powieści widać kiełkowanie myśli, która towarzyszyła mu do końca życia – że dziecko nie jest dopiero materiałem na człowieka, ale jest człowiekiem już teraz, a ulica brutalnie to człowieczeństwo weryfikuje. 

6. Unikat z carską cenzurą

Oryginalne wydanie z 1901 roku posiadało na odwrocie strony tytułowej obowiązkową notę rosyjskiej cenzury: „Дозволено Цензурою, Варшава, Мая 22-го дня 1901 года”. Przez kolejne dekady książka ta była rzadko wznawiana i uległa lekkiemu zapomnieniu na rzecz późniejszych dzieł, takich jak Król Maciuś Pierwszy. Dziś oryginalne egzemplarze z maszyn drukarskich Kasprzykiewicza i nakładu Pajewskiego są białymi krukami o ogromnej wartości historycznej.