"Korczak Został" - Paulina Appenszlak - ROZDZIAŁ CZTERNASTY: Kamień węgielny

Franciszek to de. Eliasberg!

Oto kompletne, połączone tłumaczenie stron 144–151, stanowiących integralną część Rozdziału Czternastego (wraz z jego początkiem), przygotowane w formie jednolitego i płynnego tekstu w języku polskim:

---

Rozdział czternasty: Kamień węgielny

W połowie kwietnia 1912 roku na pustej parceli zebrała się spora grupa mężczyzn i kobiet, aby wziąć udział w uroczystości wmurowania kamienia węgielnego pod nowy budynek Domu Sierot. Stały tam również dzieci. Gęsta poranna mgła, zaczęła opadać, a gwałtowne porywy wiatru rozgoniły kłębiaste chmury, odsłaniając jasny błękit nieba.

— Dlaczego Pan Doktor ma tak spuszczoną głowę, panie doktorze? — zapytała przewodnicząca komitetu, dotykając delikatnie dłoni doktora, która spoczywała w kieszeni płaszcza.

Korczak nie odpowiedział. Wyjaśnił jej jednak wcześniej, że nie ma w zwyczaju przemawiać publicznie, a tym bardziej w świetle jupiterów.

— Przecież nie mogę patrzeć z uśmiechem na tę komedię, którą urządzili w ich własnym imieniu — pomyślał.

Jego twarz była dziś wyjątkowo ponura i blada. Nie rozjaśniło jej nawet radosne spojrzenie Adeli, która pojawiła się na uroczystości wraz z całą rodziną Stefy. Stała pośród grupy eleganckich, bogatych dam i rozmawiała z nimi. Kiedy podniosła wzrok na Janusza, zauważyła na jego twarzy głębokie zaniepokojenie. Zastanawiała się w duchu, dlaczego on wciąż pozostaje w cieniu? Wszak to jemu należały się wszelkie podziękowania za tę wspaniałą pracę. Praca ta trwała niemal bez przerwy, od porannych godzin do późnej nocy, stając się podwaliną pod przyszłą instytucję.

W okresie przygotowań do tej uroczystości doktor nie rzadko wyjeżdżał poza miasto, do Szwajcarii, Włoch czy Danii, aby zapoznać się z funkcjonowaniem tamtejszych nowoczesnych placówek opiekuńczych. Czynił to jednak z własnej inicjatywy, nie licząc na fundusze publiczne czy wsparcie ze strony prywatnych darczyńców. Szukał wzoru do naśladowania. Trudno było jednak znaleźć idealny model w tym zawodzie. Żadna z instytucji, które odwiedził, nie wydała mu się godna miana wzorcowej. Wszędzie napotykał chłód i biurokrację, dalekie od potrzeb małych dzieci.

Domy dla sierot przypominały raczej koszary. Wychowankowie — podzieleni na grupy według wieku i płci — podlegali surowemu rygorowi. Wszędzie panował ten sam szary, monotonny nastrój, pozbawiony domowego ciepła. Dzieci trzymano w zamkniętych salach, a ich jedynym oknem na świat były małe podwórka, otoczone wysokimi murami. Stoły w jadalniach były przymocowane do podłogi, a dzieci musiały siedzieć na twardych ławach z wyprostowanymi plecami. Nadzorcy, uzbrojeni w notesy, pilnowali, aby nikt nie łamał regulaminu.

Metody wychowawcze opierały się na dyscyplinie i posłuszeństwie. Taki system nie miał nic wspólnego z prawdziwym rozwojem emocjonalnym czy intelektualnym maluchów. Wpajał im jedynie strach, nienawiść i zazdrość. Zamiast otwartości i radości, rodził w nich bunt lub apatię. W tych domach nie było miejsca na indywidualność dziecka. Wszystko działo się według ściśle określonego planu, bez względu na potrzeby konkretnego malucha. Wychowawcy nie mieli czasu ani chęci na rozmowy z dziećmi. Po skończonej pracy spieszyli się do swoich domów, zostawiając maluchy same ze swoimi lękami i problemami. Nie było nikogo, kto mógłby ich wysłuchać czy pocieszyć.

Ona nie szczędziła sił w organizowaniu komitetów charytatywnych, których celem było zwiększenie wpływów na rzecz Domu Sierot. Doktora natychmiast wciągnięto do tej pracy. W dniach, kiedy był zajęty prywatnymi wizytami u chorych, musiał wykazać się jeszcze większą cierpliwością w kontaktach z elitami miasta. Z tego powodu nie cieszył się zbytnią sympatią wśród swoich kolegów po fachu. Temat ten był szeroko omawiany na zebraniach. Został wezwany na rozmowę przez przewodniczącego rady miejskiej. Spotkanie to było dla niego wyjątkowo trudnym doświadczeniem. Mimo to nie zaprzestał swoich starań o pozyskanie darczyńców.

Większość z nich nie rozumiała jednak potrzeb domu, który miał powstać. Doktorowi zależało na tym, aby stworzyć dzieciom warunki, które zbliżyłyby tę placówkę do prawdziwego domu; dla niego ta sprawa miała kluczowe znaczenie.

— Czy będzie tam również plac zabaw? — pytali młodzi chłopcy.

— Oczywiście, choć niezbyt duży, ale będzie można na nim grać w piłkę i spędzać czas na świeżym powietrzu.

Na marmurowym blacie małego stolika narysował niedbałym ruchem plan przyszłego domu.

— Widzicie, tutaj będzie okno, tam kolejne okno i mały ganek. Fasada budynku będzie w całości przeszklona — wyjaśniał.

— Dlaczego potrzebujecie aż tyle okien?

— Czyż nie wiecie, jak ważne są słońce i świeże powietrze dla zdrowia dziecka? Bez tego dom zamieni się w więzienie.

Wszyscy wybuchnęli śmiechem, czując, że atmosfera stała się luźniejsza. Jednak tym razem doktor pozostał poważny.

— Tam mieszkał mój ojciec, pan Eliasz-Chaim — zaczął, a jego głos zadrżał, gdy wypowiadał to imię. Pochodził z małego miasteczka. Los nie szczędził mu trudów, ale nigdy się nie poddawał. Szedł przez życie z wysoko podniesioną głową, pomagając tym, którzy znaleźli się w potrzebie. Przez długie lata zajmował się sprowadzaniem materiałów budowlanych z zagranicy. Jednak pod koniec życia mieszkał w skromnej chatce bez komina, w której dym unosił się prosto przez okno. I zanim zdążył postawić piec, los zmusił go do opuszczenia tamtego miejsca. W ciemnych, brudnych i ciasnych izbach mieszkały niemowlęta pozbawione opieki. Nikt nie dbał o ich los. Uboga ludność nie miała z czego zapłacić za ich utrzymanie, co więc miał począć? Był zmuszony prosić o pomoc zamożnych ludzi. Dopiero potem otrzymał niewielkie wsparcie finansowe, które pozwoliło mu na zakup najpotrzebniejszych rzeczy.

— Czyเขา był naprawdę tak ubogi? Skąd brał pieniądze na te wszystkie wydatki?

— Ciężko pracował. Przez całe życie, w każdy piątek, po powrocie z pracy oddawał wszystkie zarobione pieniądze na rzecz ubogich. Żył skromnie, a jego jedynym pragnieniem było niesienie pomocy tym, którzy znaleźli się w najtrudniejszej sytuacji życiowej.

W dni szabatu sąsiedzi przychodzili do niego i pytali:

— Eliaszu-Chaimie, dlaczego tak ciężko pracujesz, skoro nie masz z tego żadnego pożytku dla siebie? Czy nie lepiej byłoby żyć spokojnie i czytać święte księgi?

Na to Eliasz odpowiadał:

— Każdy z nas ma swoje zadanie do spełnienia na tym świecie. Jeśli będziemy siedzieć z założonymi rękami i tylko czytać księgi, to kto pomoże tym biednym dzieciom? Musimy stworzyć dla nich bezpieczne schronienie, aby nie musiały cierpieć głodu i chłodu w ciemnych izbach.

Te słowa wywierały ogromne wrażenie na mieszkańcach miasteczka. Nikt nie odważył się sprzeciwić jego woli, widząc w nim człowieka o czystym sercu.

— Wasze słowa są dla nas drogowskazem — mówili sąsiedzi. — Jesteśmy dumni, że mieszkasz pośród nas, Eliaszu-Chaimie.

A on tylko uśmiechał się skromnie i dziękował im za te słowa.

— Czy widziałeś kiedyś człowieka, który potrafiłby tak bardzo poświęcić się dla innych? To rzadki dar — mówiła Stefa, gdy rozmawiali o jego ojcu w nowym pokoju. Wspomnienie tej rozmowy powróciło teraz, gdy stała pośród eleganckiego tłumu na placu budowy. Jednak te rozmyślania nie trwały długo. W tym samym momencie przewodnicząca komitetu dała znak do rozpoczęcia uroczystości i wszyscy zebrani uciszyli się, czekając na słowa doktora.

Oraz powracał w każdy piątek wieczorem, przez całe swoje życie. Spis powszechny ludności z tamtego okresu wskazuje na miejsce jego zamieszkania – ubogą dzielnicę, dom handlarza, pełen uchodźców. Okazało się, że ten człowiek, Eliasz-Chaim, niejednokrotnie oddawał spore sumy pieniędzy, lecz w swoim wolnym czasie nie pozwalał żonie chodzić do domów wiejskich, by żebrać o jajka i cebulę dla osieroconych dzieci. Ukrywał te pieniądze przed swoją rodziną... Co to za miłość? To szczególna miłość, zrodzona z głębokiej troski o niemowlęta.

— Panie doktorze, to przypomina jego styl – powiedział jeden z młodych mężczyzn.

Był to chłodny dzień. Niejeden raz przemykały przez jego serce podobne refleksje. A teraz, gdy stał naprzeciwko powiewów wiosennego wiatru, w blasku porannego słońca, które wciąż było blade i chłodne, na nowo pomyślał o wielkich oknach domu, który miał tu powstać. Pragnął, aby światło wpadało do sali jadalnej oraz do sypialni na piętrze. Srebrzyste smugi rozchodziły się z góry. Zebrani położyli swoje dłonie na wielkim arkuszu pergaminu. Wstęgi papieru z nutami zatrzepotały na wietrze.

Za nimi stał tłum ciekawskich. Wszyscy mieszkańcy ulicy Krochmalnej wyszli ze swoich domów. Na początku ich oczy napotkały surowe spojrzenie doktora, z którego biła głęboka skromność. W głębi serca ubolewał, że nie pozwolono mu odejść. Niedaleko od niego stała Stefa ze swoją siostrą i bliską krewną. Dostrzegła, że chłód go przenika.

— Ja też się denerwuję – powiedziała, podchodząc do niego. – Czyż to nie jest dla nas wielkie święto? Prawda, doktorze?

— Nie, to nie jest przeznaczone dla dorosłych, lecz dla dzieci – odpowiedział Korczak.

Zastanawiali się, jak ułożyć ten kamień węgielny pod budowę fundamentów. Przewodniczący gminy wygłosił kilka słów przepełnionych powagą. Podano im trochę tradycyjnego ciasta na srebrnej tacy. Dżentelmeni w cylindrach i panie w modnych kapeluszach szeptali między sobą cytaty ze świętych pism. Słychać było słowa: sieroty... litość... miłosierdzie... słowa skierowane do publiczności... W swoich myślach doktor nie był jednak obecny tutaj. Widział już samego siebie... pośród gromady płaczących niemowląt, pośród krzyków małych dzieci, które raniły i rozrywały serce.

Mimo tych podniosłych uroczystości, nie opuszczało go przeczucie, że to właśnie on jest tym, który niesie radość na te smutne, zapłakane twarze. Śmiech tych niemowląt był dla niego największym szczęściem. W jego sercu zrodziło się pragnienie, by wrócić do domu i usiąść do pisania książki o „Domu Sierot”, o „Jak kochać dziecko”, która miała ukazać się w najbliższym czasie. Ludzie gratulowali sobie nawzajem z okazji wmurowania tego kamienia węgielnego, życząc szybkiego ukończenia budowy tego gmachu, który miał wkrótce stanąć na tej ziemi.

— Musimy jeszcze zatwierdzić kilka szczegółów dotyczących planu wnętrz – powiedziała Stefa. – Nie wiem, czy wolno nam przedłużyć rozmowę z architektem Stiefelmanem.

Przeszli do biura Franciszka, gdzie mieściła się siedziba Towarzystwa Pomocy dla Sierot. Na biurku, pośród listów gratulacyjnych i pism urzędowych, leżały plany budynku. Oboje usiedli. Stefa wzięła do ręki zaostrzony ołówek.

— Lokalizacja kuchni i jadalni została zatwierdzona – powiedziała. – Na pierwszym piętrze będzie mieścić się sala jadalna.

— A pokój zabaw? – zapytał. – Gdzie będzie się znajdował?

— To tylko mały szczegół, który zostanie rozwiązany w trakcie budowy i urządzania pomieszczeń.

Gdy to mówiła, w jej głosie brzmiała wielka pewność siebie. Wyjęła notes i zaczęła zapisywać uwagi. Przez pierwszą chwilę on nie rozumiał do końca tych słów.

— Co to oznacza? Co chcesz przez to powiedzieć? Czy zamierzasz tu zamieszkać?

— Nie wyobrażam sobie, abym mogła żyć z dala od tych dzieci.

— A co z twoim życiem osobistym? Z rodziną? – zapytał, przyglądając się jej z ukosa.

— Jestem zobowiązana, by czuwać nad losem tych dzieci.

Wypowiedziała te słowa spokojnym, ale niezwykle stanowczym głosem. Doktora ogarnęło nagłe zdziwienie. Zdał sobie sprawę, że ta kobieta nie żartuje. W jej oczach nie było widać wahania, a jedynie niezłomną wolę walki o dobro maluchów.

— Słyszałem, jak pani Goldszmit mówiła coś o... — zaczął doktor, próbując zmienić temat.

— O czym? — przerwała mu.

— O tym, że w nowym gmachu ma powstać specjalny oddział dla niemowląt z bogatych rodzin, które płaciłyby za pobyt. Z tych funduszy moglibyśmy utrzymać pozostałe dzieci.

— To niemożliwe — odpowiedziała kategorycznie Stefa. — Dom Sierot ma być domem dla tych najbardziej pokrzywdzonych przez los. Nie możemy dzielić dzieci na lepsze i gorsze.

Doktor uśmiechnął się lekko. Te słowa utwierdziły go w przekonaniu, że Stefa jest odpowiednią osobą na odpowiednim miejscu.

— A co z panem mecenasem? — zapytał po chwili. — Czy on również popiera ten pomysł?

— Mecenas Goldszmit obiecał, że zajmie się sprawami prawnymi i finansowymi. Planuje zwołać pierwsze oficjalne posiedzenie rady w przyszłym tygodniu. Chce zaprosić kilku wpływowych bankierów.

Rozmowa ustała na chwilę. Stefa wpatrywała się w plan budynku, nanosząc drobne poprawki. Doktor podszedł do okna i wyjrzał na ulicę. Słońce zaczęło już zachodzić, rzucając długie cienie na plac budowy.

— Widzisz ten pokój na poddaszu? — zapytała Stefa, podchodząc do niego. — Tam mogłoby powstać małe laboratorium lub izolatka dla chorych maluchów.

— Tak, to dobry pomysł — przytaknął. — Musimy być przygotowani na każdą sytuację. Epidemie w takich miejscach rozprzestrzeniają się niezwykle szybko.

— Wiem o tym doskonale — westchnęła. — Dlatego tak ważne jest, aby od samego początku zadbać o odpowiednie warunki higieniczne. Okna muszą być duże, a sale przestrzenne i przewiewne.

Doktor spojrzał na nią z podziwem. Jej zapał i oddanie sprawie udzieliły się również jemu. Poczuł, że z tą kobietą u boku jest w stanie dokonać rzeczy niemożliwych.

— Praca z dziećmi to nie tylko obowiązek, to powołanie — powiedział cicho.

— Tak, Janusz. Dla mnie to całe życie — odpowiedziała, nie odrywając wzroku od planów.

W tym momencie do pokoju wszedł Franciszek, przerywając ich rozmowę. Przyniósł kolejne dokumenty do podpisania. Uroczystość dobiegła końca, a goście powoli rozchodzili się do swoich domów. Na placu budowy zapadła cisza, przerywana jedynie szumem wiatru.

W sercu doktora zakiełkowała nowa nadzieja. Wiedział, że droga, którą wybrali, będzie trudna i pełna przeszkód, ale wierzył, że wspólnymi siłami uda im się stworzyć prawdziwy raj dla osieroconych dzieci z ulicy Krochmalnej.

---

"Korczak Został" - Paulina Appenszlak - ROZDZIAŁ TRZYNASTY: Pierwsze spotkanie.

 Rozdział trzynasty: Pierwsze spotkanie

— Pozwoli pan, że sama się przedstawię.

Stefa wymówiła swoje nazwisko. Nie brzmiało ono obco w domu doktora. Gdy badała go wzrokiem od stóp do głów, zauważyła: postawna, choć uprzejma, w skromnym, czarnym kostiumie, skrojonym ze smakiem, w czarnych, płaskich sandałach, wykonanych według dawnej mody. Syn nie mówił o niej inaczej jak w samych superlatywach.

Jednak uszy Anii wychwyciły już plotki krążące wśród młodych ludzi pracujących razem. Przekazała ona te słowa w zestawie pasujących interpretacji: Stefa to nastoletnia panna, stojąca na ślubnym kobiercu, wykształcona, z szanowanej rodziny, ale taka, której wszelkie znajomości oddalają ją od środowiska, do którego należy. Mówią, że cały swój czas poświęca na edukację ubogich dzieci. Niemal ta sama generacja, do której należał Henryk…

— Czy doktor jest w domu?

W tonie jej pytania kryły się oczy i usta zmuszające do serdeczności, które udzieliły się również rozmówcy. Jej twarz wyprzedziła skromną poczekalnię. Fikusy, paprocie i palmy pamiętały jeszcze lepsze czasy, mały stoliczek, okrągłe krzesła i twarde fotele, choć były to meble z warsztatu „Thoneta”, służyły pacjentom przychodzącym do lekarza — to były rzeczy, które ukazały się oczom Stefy, gdy wchodziła do pokoju. Usiedli naprzeciwko siebie i przyglądali się sobie z ciekawością, której nie ukrywali. Tak patrzyły na siebie podczas pierwszego spotkania dwie rywalizujące kobiety, mierząc nawzajem swoje siły.

Doktorka, o której wszyscy tak mówili, to znaczy, przerywali jej pracę w domu: Janusz, czy przyszedł ten lub ów. Stąd Stefa wywnioskowała, że kochała matkę miłością wielką i szczególną, jakiej nikt inny poza nią nie wspominał nigdy ze strony żadnego członka swojej rodziny.

— Rzeczywiście, tak bardzo przypominasz mi jej twarz — pomyślała i spuściła wzrok, czując w sobie przypływ silnego wzruszenia.

— Wiele słyszałam o pani, panno... — zaczęła matka — choć to miłośniczka dzieci, jest pani dla mnie jak własna córka.

Nie wiedziała, jakim tonem powinna prowadzić rozmowę. Kim jest ta stojąca przed nią kobieta? Przyjaciółką czy wrogiem? Odkąd doktor zaczął pracować w domu opieki, porzucił wszystko; swoich pacjentów przyjmował bez zapłaty, zawsze gotowy odpowiedzieć im, bo praca to praca. To lekarz, a nie dziewczyna siedząca bezczynnie, odcięta przez niego od praktyki, która najwyraźniej ma na niego wpływ. Może warto z nią porozmawiać o tym wpływie i wyjaśnić jej, że praca przez dwadzieścia cztery godziny na dobę z biednymi dziećmi może położyć kres trudnym początkom, jakie stoją na drodze kariery lekarza.

Stefa uśmiechnęła się do niej, mrużąc oczy niczym dziecko.

— Urodziliśmy się z naturalną skłonnością do bycia pedagogami — odpowiedziała, kiedy tamta powtórzyła swoją uwagę o dzieciach. — Córka bogatych rodziców może być doskonałą nauczycielką.

— Tylko że to wciąż zawód pozbawiony zysku — westchnęła matka z goryczą. — „Nauczycielka” to przecież najgorzej płatny zawód u nas — dodała — nie ma żadnych szans na zdobycie majątku. Mimo że ode mnie czasem bije wiara, że mój syn osiągnie cel swojego życia...

— To nie ma nic wspólnego z tym, ile zarabia człowiek. Widzi swoje powołanie w dzieciach, a nie w karierze.

— To prawda, Janusz trafił w samo sedno... pochodzi przecież z zamożnego domu, radzi sobie z tym, co nie jest proste, i musi żyć. — Matka kontynuowała — dla kogo to wszystko, dla domu, rodziny — mówiła dalej z żalem.

Natura ta zrodziła w niej potrzebę posiadania trzech cnót — trzeba przecież zacząć od ideałów... Stefa poczuła, że ogarnia ją zakłopotanie z powodu słów tej kobiety, która siedziała przed nią. Przed chwilą była jej niemal obca. Nie tylko zakłopotanie, ale i zdumienie ją ogarnęło. Nie leżało to w naturze planów na jej własną przyszłość.

— Nie mam żadnych podstaw, by sądzić, że uważa inaczej — pomyślała — przecież to nie jest zwykły lekarz z burżuazyjnego środowiska, który martwi się najpierw o swój portfel. Wielkie dochody lub małe pensje nie mają dla niego dużego znaczenia w kontekście obowiązków, które na siebie przyjął. Gdyby tak było, nie szukałby korzyści w tym — dodała.

Kobieta spojrzała w głąb pokoju. Przez okno i drzwi wpadało blade światło. Była to wysoka i szczupła kobieta. Próbowała ukryć przed córką swój wiek.

— Ale przyjdzie dzień, kiedy te dni w końcu miną. Zostanie zmuszona odejść ode mnie — matka pocieszała się w duchu i broniła przed falami zazdrości. Ta dziewczyna, która pomagała mu w pracy, tak bardzo prosta, miła, sympatyczna — te wszystkie słowa, które o niej mówiono, sprawiały, że czuła niepokój, iż może ona nie być dla niego odpowiednia...

Chcąc naprawić złe wrażenie, które mogła wywrzeć:

— Ja też jestem z niego dumna — powtórzyła — wiem dobrze, jak bardzo go cenią. Ma złote serce... Iluż młodych ludzi wybiera w tych czasach taką drogę...

Jakże ten dialog między nimi obnażał całą gorycz...

— Our dzieci kochają nas bezgranicznie. Chciałbym móc mu w tym pomóc... ale co my mamy, z czego żyć — te słowa kosztowały ją wiele trudu. Rozmowa w tym tonie, ze świadomością, że wkrótce przyjdzie mu stanąć twarzą w dół z bogaczami i zamożnymi... opisać mu całą grozę sytuacji... zorganizować pomoc dla sierot. Mecenas Goldszmit wydaje się odpowiednią osobą, pierwsze spotkanie zostanie zwołane w naszym domu — kontynuowała.

— Wiem, że mój syn doktor nie może znieść tych rzeczy, ponieważ odmówi przyjęcia tej pomocy, ale musisz do niego przyjść i z nim porozmawiać. Wpływ, jaki na niego wywarłaś — czy wolno mi cię o to zapytać? — który ujawnił się wczoraj wieczorem, nie daje mi spokoju.

Matka rozłożyła ręce w geście bezradności.

— To trudna sprawa. On nie kocha salonów, nawet kiedy zaprasza go najbardziej wykwintne towarzystwo, nawet to „najlepsze”, woli być sam…

Przez długi czas nie wracali już do tej rozmowy.

— Zawsze był dzikusem — opowiadała, na nowo rozbudzając w sobie dawną pasję i zaciętość. W jej rozmowie przeplatały się anegdoty o jego uporze i odmowach wychodzenia do gości.

W godzinie rozstania uścisnęły sobie dłonie serdecznie, jak ludzie, których coś łączy i wiąże ze sobą. Stefa wróciła do domu ożywiona i podbudowana.

— Jakże skromna jest ta mała rezydencja w porównaniu z luksusami wokół niej — rozmyślała po drodze — ale jakże tam czysto, jak cicho; a jeśli ona jest zakochana w swoim synu… Czy zrobiłam dobre wrażenie? — zastanawiała się.

Co miało przynieść to spotkanie? Fakt, że doktor jest tak przywiązany do swojej matki, wystarczył, by poczuła, że nie jest jej obojętny. Doktor wrócił do domu późno; młodzieńcy już dawno się rozeszli.

— Spodziewam się gości — powiedział Janusz, wspominając o wizycie Stefy — bo mama nie wyjawiła mu tajemnicy intymnych szczegółów ich rozmowy. Wiedział o tym od matki, jak zwykle. Znał też skłonność do wyolbrzymiania.

— Naprawdę? — powtórzyła — Stefa bardzo mnie interesuje. Nie zwracaj na to uwagi.

— Jest niezwykle miła i wyróżnia się ze wszystkich — kontynuowała matka — cała jej postawa emanuje poczuciem własnej wartości, a przy tym ma w sobie tyle wdzięku… Ale ty przecież nie patrzysz na nią w ten sposób.

Przymknął powieki. Przestał bębnić palcami po stole… Uśmiech rozjaśnił jego twarz. Podniósł wzrok, jakby po raz pierwszy widział ją w tym świetle.

— Skąd to u mamy? — zapytał chłopak zuchwale.

— To intuicja — odparła.

— …zaglądanie w miejsca, gdzie nie ma potrzeby zaglądać i dostrzeganie rzeczy, których nie ma i nie było.

— Mnie nie oszukasz… — powiedziała po chwili, sprzątając stół. — Wyglądacie razem tak pięknie. Ten uroczy zapał, jaki bije od vous obojga — dodała z westchnieniem.

— Nie daj się zwieść mamie — powiedział szorstko.

Wydawało się, że nikt nie jest w stanie wmieszać się w tę sprawę, nawet matka.

Następnego dnia, gdy przygotowywała mu ubranie i kładła na łóżku czystą koszulę oraz wyprasowany kołnierzyk, zapytała:

— Co to za święto dzisiaj? Czy to dzień wolny?

— Nie, przecież wiesz, że idę na zebranie, to spotkanie z komitetem. Towarzyski nastrój zostanie dobrze przyjęty.

— Tak… — westchnęła — w moich oczach to bardzo ważna rzecz, ale mama nie wie, że u mnie nie ma miejsca na plotki o… — rzucił z uśmiechem, a wspomnienie jej twarzy powróciło. Spośród luksusowych mebli i kryształowych żyrandoli, elegancja tamtego domu rzucała blask na jej skromne otoczenie. Spojrzał na nią z niemal dziecięcym zachwytem.

Zgromadzenie to było jakby próbą generalną przed nadchodzącym dniem pojednania i postu. Gdyby nie to, że spotkanie odbywało się w salonie Stefy, nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego.

— Rozpocznie się sprawa datków, loterii, przyjęć, tańców na rzecz sierot — pomyślał w duchu. — Będą się popisywać swoimi wielkimi domami, liczyć pieniądze; zacznie się rywalizacja w handlu na tym wielkim „bazarze próżności”, a potem te wszystkie kobiety będą cierpieć z powodu bólów głowy, zgagi… Drogie wina – parę kropel spłynie na korzyść sierot... Trzeba pić na umór i bawić się dobrze, na chwałę i cześć maluchów tonących we łzach...

Dwie pokojówki, ubrane w białe fartuszki i z białe czepki na głowach, zdjęły futrzane okrycia z gości wchodzących do przedpokoju. Czerwona aksamitna kotara rzucała cień na luksusowy salon, który oświetlały wysokie, szerokie okna wychodzące na sufit, przedzielony pośrodku gipsową półką w jasnoróżowym kolorze. Na ścianach wisiały wielkie obrazy w pozłacanych ramach, „pejzaże” (autorstwa słynnego malarza Poussina), których twórca był znany wszystkim gościom. Wielki dywan, utkany z barwnych nici, miękki i gruby, pokrywał całą podłogę. Krzesła ustawiono w półkolu w trzech rzędach, a na tyłach znajdowały się fotele. Na małych stolikach, rozmieszczonych tu i ówdzie, podawano drogie wina i drobne przekąski. Ważną rolę odgrywała srebrna taca z dużym puddingiem oraz talerze z jabłkami i pomarańczami.

Goście przybyli w licznej grupie. Gospodyni domu witała ich z uśmiechem na twarzy. Rozmawiała z każdym z osobna, co nieco łagodziło chłód panujący na zewnątrz i dawało poczucie, że „czujemy się jak u siebie”. Mimo to, z jej twarzy nie znikała powaga, która współgrała z nastrojem panującym wśród zgromadzonych, na co wpływ miały zbliżające się dni pokuty i postu. Panowie, ubrani w czarne garnitury, z nienagannie przystrzyżonymi brodami i wąsami, wyglądali dostojnie. Na pierwszy rzut oka niemal wszyscy wydawali się ludźmi zamożnymi i wpływowymi. Z salonu dobiegały szepty na temat celu tego spotkania.

— Nie przyszłam tu dla jego zaszczytów, panie mecenasie — powiedziała jedna z kobiet, zwracając się do właściciela domu.

— Od dnia, w którym zostałam wybrana na młodszą przewodniczącą — mówiła inna do gospodyni domu. W tym samym momencie otworzyły się drzwi koncertowe, zapowiadając rozpoczęcie oficjalnej części zgromadzenia, zgodnie z ogólnie przyjętym zwyczajem.

Doktor zmrużył oczy z powodu jasnego światła. To poczucie obcości w tym otoczeniu sprawiło, że poczuł się nieswojo, jakby znalazł się v pułapce. Jednak nie dał po sobie poznać tych emocji właścicielom domu. Wszedł do salonu i zaczął przyglądać się obrazom wiszącym na ścianach. Wszyscy zebrani milczeli. Nikt nie odważył się odezwać, by nie wywołać niepotrzebnego zamieszania. Nie chciano sprawić przykrości gospodyni, ale w zachowaniu Asafa... nie wierzono.

A potem, gdy zapadła głęboka i całkowita cisza, przerywana jedynie cichymi krokami i ciężkimi oddechami, zgromadzeni zasiedli na miejscach. Usłyszano cichy głos, który wydobywał się z gardła jednego z mężczyzn, mówiącego powoli i wyraźnie, bez pośpiechu.

— Ja nie proszę o łaskę... ona... nie proszę o to. Domagam się jedynie sprawiedliwości... Nie chcę litości dla dzieci, ale sprawiedliwości dla was samych... — Te słowa wywarły ogromne wrażenie na zgromadzonych.

— Poczułem się nieswojo w tych luksusowych ubraniach, z tą moją twarzą człowieka z ludu — pomyślał Janusz. Po raz pierwszy ogarnęło go uczucie wstydu z powodu tej całej sytuacji. Dostrzegł w tym wszystkim ogromną próżność bogatych kobiet, co zrodziło w jego sercu głęboki smutek. Im dłużej przyglądał się zgromadzonym i poziomowi ich zamożności, tym bardziej czuł, że te wszystkie słowa o wielkich ideałach są puste i bezwartościowe. Czego oni od niego oczekiwali? Kto dał im prawo do decydowania o losie tych dzieci? Czego od nich żądali?

— Jesteśmy zobowiązani, zobowiązani, zobowiązani — powtórzył w duchu z wielką goryczą.

Ona szła dalej, jakby prosząc los, by zrzucił na nich swój cień za sprawą tego kaprysu. Tymczasem lekarz widział przed sobą małe kuleczki, splecone i otoczone czarnymi liniami. Były to smutne rysunki autorstwa Asenat, rozrzucone wokół pokoju po tym, jak Stefa wróciła ze zgromadzenia. Smutek udzielił się również jej, a jej twarz wyrażała ból.

— Panie doktorze, pańskie przemówienie wywarło niezwykłe wrażenie — szepnęła z niepokojem.

Nie odpowiedział jej na to.

— Mecenas Goldszmit obiecał wstawić się w sprawie kredytu w banku i dać mi poręczenie na kwotę trzech tysięcy rubli.

Te wiadomości wpłynęły na niego nieco pozytywnie, ale jego ponury nastrój nie dawał się tak łatwo rozproszyć. Zaproponował jej krótką przechadzkę. Promienie słońca przemykały po twarzach obojga niczym krzyże na tle alei.

Wieczór był chłodny, powietrze rześkie, przezroczyste. Gwiazdy wyglądały, jakby ich blask zamarł. Śnieg skrzypiał ostro pod ich stopami. Spacer wydawał się na wpół nierealny. Słowa uchodziły z ich ust, spowite w obłoczki pary. Przez długą godzinę nie rozmawiali ze sobą; przyjemnie było tak iść i pozwolić, by te same myśli ich przenikały. W gęstwinie drzew splatały się czarne i poskręcane gałęzie, niczym ozdobne japońskie ornamenty w ramach ze srebra i bieli. Śpiew ptaków ucichł niemal zupełnie. Melodia dzwonków przypominała mu dzieciństwo. Od czasu do czasu na ich twarze opadały zamarznięte płatki śniegu, mieszając się w pośpiechu z kroplami potu. To dawało uczucie słodko-gorzkiej, przejmującej, a zarazem radosnej samotności.

Stefie wydawało się, że on idzie tuż obok niej. Była dumna z tego powodu. Zawsze, przez całe dni, nieśmiała, skromna, spychała od siebie te uczucia — teraz wszystko to nagle prysło, ulatniając się pod wpływem tego wspólnego spaceru.

— Pięknie?

— Tak, mogłabym tak iść bez końca.

— Nieskończoność kończy się tuż za tamtą barierą — na Drodze Fińskiej. Można obejść całe miasto dookoła.

Ania nie pamiętała, kiedy ostatnio spacerowali tą drogą. Domy, które mijali, wydawały się puste. Między nimi ziały puste przestrzenie; ciągnęły się tam rzędy małych domków, jednopiętrowych, o niskich dachach, zatopionych w głębokim śniegu. Szli tak już od blisko trzech godzin.

— Napijmy się teraz filiżanki herbaty — zaproponował.

Mała kawiarnia na rogu ulicy tliła się słabym blaskiem. Wewnątrz, w gęstwinie dymu tytoniowego, majaczyło kilka postaci. Stefa nie była przyzwyczajona do takich miejsc; wśród młodzieży z jej sfery nie było w zwyczaju chadzać do podrzędnych knajpek na herbatę i ciastka. Jednak oczy doktora błyszczały już zza szkieł okularów. Poczuł się pewnie w tym otoczeniu, które kochał. Dla niego to byli po prostu zwykli ludzie.

— Jest herbata? — zapytał głośno.

— Przyniosę zaraz gorący napar.

— Tutaj możemy porozmawiać swobodnie; odsunąć myśli od tamtego zgromadzenia — powiedział — bez uprzedzeń i fałszu…

Jakże miała przyjąć te słowa podczas ich picia herbaty? Czy on powie jej to wprost, bez czekania na jej zdanie?

— Musimy zebrać dla nich dziesiątki tysięcy rubli na budowę domu. Można, na przykład, przekazać te datki panu Goldszmitowi i założyć fundusz opiekuńczy dla sierot.

— Nie, nie, nie — zareagowała i stanęła niemal instynktownie przed nim, jakby broniąc go przed tym pomysłem.

Ten spacer na świeżym powietrzu podziałał na nią ożywczo. Podniosła głowę niczym lew; ta knajpka i ta rozmowa wyrwały ją całkowicie z kręgu obcych ludzi… Walczyła przeciwko zdrowemu rozsądkowi. Łzy niemal zakręciły się w jej oczach. Mimo to była kobietą, kobietą dojrzałą i mądrą…

— Nie mam nastroju rozmawiać o planach…

— Myślę o dzieciach — jej odpowiedź miała na celu ucięcie rozmów o kwestiach finansowych.

— Trzeba będzie, kiedy zbierzemy kilkaset marek, poświęcić na to wszystko, całkowicie, całe życie, bez żadnego „ale”…

— Przez całe życie marzyłam o tym. Byłam pewna, że to mi wystarczy.

— Czy ty w ogóle rozumiesz, co to oznacza w tym przypadku? On nie ma nic i nie oczekuje żadnych zysków.

— Poświęcić życie — to znaczy oddać całą siebie, wszystko, dzieciom. Bez reszty. Nie zostawiając ani chwili dla siebie. Zrezygnować z życia osobistego. Czy rozumiesz, co to oznacza dla kogoś, kto chce odejść z rodziny, z miejsca, które stworzyłaś dla siebie?

Jego słowa były stanowcze i suche.

— Każdy moment spędzony dla tego dziecka, czy dla jego żony, musi mieć negatywny wpływ na formę ogólnej pracy. Zło, które płynie z tego zysku, nie pozostawia miejsca na wybór. Budowa domu dla niemowląt, rozpoczęcie, walka o dochody na naprawy, wzięcie na siebie ciężaru edukacji setek dzieci — i kto wie, może i tysięcy — taki plan wymaga całego człowieka, bardziej niż cokolwiek innego.

— Nigdy o tym nie myślałam w ten sposób — odpowiedziała. — Ale sądzę, że można znaleźć rozwiązanie. Jeśli kobieta, ta partnerka, zechce i pokocha tę pracę, to ona również pomoże…

— Nigdy… — zaoponował. — Wiadomo, jak wyglądają te sprawy. Pragnienia kulturalne i przyjemności domowe przyciągają serce i umysł w tym samym stopniu. Kiedy nie można się od nich uwolnić, praca ucierpi. Wtedy trzeba walczyć z głosem natury — a to jest czasami najtrudniejsza rzecz…

— To jest misja — słowa te brzmiały z wielkim patosem. — Poświęcenie ludzi, którzy mają w sobie głęboki sens.

Nie przyjęła jego słów zbyt poważnie.

— Poddałam się miłości w sercu tej kobiety — powiedział w końcu cichym, stłumionym głosem, który niemal zamarł w jego piersi.

Tamtej nocy uciekł jej sen. Czerwone plamy wystąpiły na jej twarzy, gdy spojrzała w lustro w nowym, wspaniałym pokoju. W tamtej godzinie poczuła, że przyjdzie jej zapłacić za to wszystko bardzo wysoką cenę.

---