Zbrojownia w Obozie Zagłady Treblinka.

Prace budowlane zbrojowni (arsenału). Możliwe, że do budowy użyto cegieł z komina fabryki w Małkinie Górnej. Podobno cegły do budowy nowego krematorium pochodziły stamtąd.

Oczekiwanie na detonację. Komin fabryczny, a na drugim planie Kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Małkinie Górnej.

Padający komin fabryczny, a na drugim planie Kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Małkinie Górnej.

Na mapach, nawet tych ostatnich wyprodukowanych przez Muzeum Treblinka, nie znalazłem nigdzie zaznaczonego budynku zbrojowni. Wiadomo, że w Obozie Zagłady (Treblinka II) znajdowała się zbrojownia (arsenał). Musiala mieścić się niedaleko strefy mieszkalnej i administracyjnej załogi niemieckiej, w części tzw. „Obozu Dolnego”. Ze względu na materiały wybuchowe, granaty itp., tam przechowywane, zbrojownia nie mogła być jednak w bezpośrednim sąsiedztwie budynków mieszkalnych.

Zbrojownia mieściła się w murowanym budynku (jednym z niewielu), który służył jako magazyn broni i amunicji dla oddziałów SS oraz strażników ukraińskich. Więźniowie pracujący w warsztatach rzemieślniczych zdołali dorobić klucz do zbrojowni lub wykorzystali moment, w którym drzwi nie były pilnowane.

Grupa konspiratorów (m.in. młodzi więźniowie pełniący funkcje pomocnicze, tzw. „putzerzy”) wyniosła ze zbrojowni granaty, karabiny i amunicję, ukrywając je w wózkach na śmieci lub pod stertami ubrań.

Podpalenie zbrojowni oraz innych budynków w strefie administracyjnej miało być jednym z sygnałów do rozpoczęcia ogólnoobozowego zrywu, w którym blisko 800 więźniów podjęło próbę ucieczki do okolicznych lasów.

IN KORCZAK'S HOME (In the Warsaw Ghetto) - Seder Impressions-

The article "W domu Korczaka. Wrażenia sederowe" by Herman Czerwiński was published in Gazeta Żydowska on April 12, 1942. The text describes a Seder celebration held on April 1, 1942, in Janusz Korczak’s orphanage, which at that time had been relocated to a building at 16 Sienna Street / 9 Śliska Street within the Warsaw Ghetto. This was the last Passover that Korczak and the children celebrated before their deportation to the Treblinka extermination camp in August 1942.

IN KORCZAK'S HOME

Seder Impressions

The Seder in Korczak’s Home has its own peculiar charm. The Passover festive feast in this protective nest consists of 180 orphans with little faces reflecting serenity and faith.

In an extraordinary atmosphere, so different from any other, the Seder Supper was held here in accordance with Passover tradition. One had to see the solemn gravity that characterized the young diners; to observe the discipline, law, and order, the focus and reverence during the reading of the Haggadah; to listen to the voices and echoes of Passover songs; to absorb the rhythm of the child’s soul—to see, observe, and listen, to witness firsthand that here—in every movement, in every glance, in every word—one can feel the warmly protective guiding hand of Janusz Korczak, author of "Jóźki, Jośki, and Srulki," and the woman faithful to his slogans and leading idea—Ms. Stefania Wilczyńska... And at times, it seemed to the observer and participant of the Seder that the orphaned children were not alone here, that together with them, their fathers and mothers were celebrating the feast of spring, that the spirits of their parents were hovering everywhere, rejoicing in a group and sharing joys and sorrows... And when the reading of the Haggadah was finished, a choral singing of 180 children suddenly rang out. A spring-like, joyful, and heartening Palestinian song was intoned.

Before proceeding to eat the Seder dinner, truly different from the mundanity of every other evening ("...and thus this night differed from every other night"... ha-laylah ha-zeh mi-kol ha-leylot...), Janusz Korczak took the floor. Briefly. A few deeply considered sentences.

The speaker is sincerely moved. Finally: Shalom!

And soon plates, cups, and bowls began to clink. Platters, spoons, and forks made their sounds. The hall came to life. From various sides, the housekeepers carry and distribute [the food].

Joy. A great holiday. Passover dinner.

The ceremony lasted an hour. Indeed, we had a serene, beautiful, and heartening hour of life, just as Janusz Korczak had promised in his invitations.

Herman Czerwiński.

Joy. A great holiday. Passover dinner. The ceremony lasted an hour. Indeed, we had a serene, beautiful, and heartening hour of life, just as Janusz Korczak had promised in his invitations.

INVITATION

"ORPHANS' HOME" Śliska 9 (formerly Krochmalna 92)

Kindly request the presence of Mr. and Mrs. [WWPP]*

to a Seder Ceremony

on Wednesday, April 1st at 5:30 p.m.

Director

[signature Goldszmit/Korczak]

P. S. The ceremony will last no longer than an hour. A form developed over many years. We guarantee a cheerful, beautiful, and heartening hour of life.

---

Janusz Korczak´s Dom Sierot and "Miss Judea matzo balls".

On the left: The winner of the pageant, Miss Judea, was 19-year-old Miss Zofja Ołdakówna, who applied to the contest under the pseudonym Judyta. The contest was organized by the newspaper Nasz Przeglad. Here is the first page of Nasz Przeglad Ilustrowany, March 31, 1929. On the right photo: A satirical drawing from the magazine "Humor" about the Miss Judea pageant. The caption above the drawing: "Miss Judea matzo balls". The figure in the photo exclaims, "Aj ja ja... Just look at those matzo balls." You know what balls you're talking about. At least not with matzo...

Polish ministers were often visited Janusz Korczak´s Dom Sierot. In 1932, on the 20th anniversary of Dom Sierot, there was again such a visit. Among others, there was a very good-looking 21-year-old woman. The children gave her flowers. Who was she? She was Poland's "Miss Judea" ("with the characteristic features of the Polish Jewish female type") - Zofja Ołdak (Zofja Ołdakówna).

Maca na Seder - Zasada "18 minut".

 

Podczas święta Pesach (Paschy) kluczową zasadą jest spożywanie wyłącznie pokarmów koszernych na Pesach, co oznacza całkowity zakaz jedzenia produktów na zakwasie, czyli tzw. chamecu.

Głównym elementem diety jest maca, czyli przaśny chleb z mąki i wody, który nie zdążył wyrosnąć.

Talerz sederowy (Keara)

Podczas uroczystej kolacji (Sederu) na stole pojawia się specjalny talerz z symbolicznymi potrawami:

• Zeroa: Pieczony kawałek mięsa z kością, symbolizujący ofiarę paschalną.
• Bejca: Pieczone jajko, symbol nowego życia i ofiar składanych w Świątyni.
• Maror: Gorzkie zioła (np. chrzan), przypominające o cierpieniu w egipskiej niewoli.
• Charoset: Słodka masa z jabłek, orzechów i wina, symbolizująca zaprawę murarską używaną przez niewolników.
• Karpas: Warzywo (często natka pietruszki lub ziemniak), maczane w słonej wodzie (symbolu łez).
• Chazeret: Drugi rodzaj gorzkich ziół (często sałata rzymska). 

Popularne dania obiadowe i deserowe

Menu różni się w zależności od tradycji rodzinnej (np. aszkenazyjskiej lub sefardyjskiej), ale do klasyków należą: 

• Zupa: Rosół z kurczaka z kulkami z macy (kneidlach).
• Dania główne: Pieczony kurczak, wołowina (np. mostek), ryba gefilte (pulpety rybne) oraz kugel ziemniaczany.
• Przystawki: Marynowane ozorki wołowe.
• Desery: Makaroniki kokosowe, bezmączne ciasta czekoladowe lub desery na bazie macy.

Czego nie wolno jeść?

Zakazany jest chamec, czyli wszystko, co powstaje z pięciu rodzajów zbóż (pszenica, jęczmień, żyto, owies, orkisz) i miało kontakt z wodą dłużej niż 18 minut. Tradycyjnie Żydzi aszkenazyjscy unikali także kitnijot (roślin strączkowych, ryżu, kukurydzy), choć współcześnie podejście do nich bywa bardziej liberalne.

Zasada 18 minut to czas, po którym – według tradycji żydowskiej i mędrców Talmudu – w surowym cieście (mieszance mąki i wody) zaczyna zachodzić proces fermentacji, zmieniający je w zakwas (chamec).

Oto kluczowe powody i szczegóły tej reguły:

• Czas przejścia mili: Tradycja wywodzi ten limit z czasu potrzebnego na przejście dystansu jednej mili (ok. 1 km). W Talmudzie określono, że przejście takiego odcinka zajmuje średnio 18 minut. Uznano to za uniwersalną jednostkę czasu, po której ciasto pozostawione bez obróbki zaczyna „pracować”.
• Symbolika pośpiechu: Choć 18 minut to termin techniczny, nawiązuje on do biblijnego opisu Wyjścia z Egiptu. Izraelici musieli opuścić kraj tak szybko, że ich chleb nie zdążył wyrosnąć – maca jest więc „chlebem pośpiechu”.
• Proces produkcji macy: Aby maca była koszerna na Pesach, cały proces – od momentu kontaktu mąki z wodą, poprzez zagniatanie i wałkowanie, aż po włożenie do rozgrzanego pieca – musi zamknąć się w tych 18 minutach.
• Ciągła praca: Zgodnie z prawem żydowskim, dopóki ciasto jest aktywnie ugniatane (pracuje), proces fermentacji jest powstrzymywany. J

Janusz Korczak - Legend in Warsaw vs. the Ramp at Treblinka

Fotografia lotnicza z 30 listopada 1943 roku.

Janusz Korczak’s heroic march through the streets of Warsaw to the Umschlagplatz

The history of the Holocaust has fixed in our memory, among others, the image of Janusz Korczak’s heroic march through the streets of Warsaw to the Umschlagplatz—head held high, flag flying, and children walking in rows of four as if on a stroll. This scene has been described in hundreds of accounts, including my mother, Lunia Rozental's.

The cultural legend, sustained by films like Andrzej Wajda’s, feeds on the myth of the "last chance"—the story of a German officer who supposedly recognized Korczak at the last moment as the author of King Matt the First and offered to save him. Korczak reportedly refused, choosing to die with the children. While this refusal is consistent with his character, the offer of salvation itself is almost certainly a myth. In the machinery of death logistics that was the Umschlagplatz, there was no room for literary sentiment, and the physical condition of the Doctor—mentioned by my father, Pan Misza (Wasserman Wróblewski)—made such a scene practically impossible.

The true "final journey" was not a proud march, but a brutal technological process that many were afraid to write about. What happened inside the locked wagons was described to me personally by Halinka Birenbaum; I will return to that one day. Her deportation from the Umschlagplatz took place on a sweltering day, much like Korczak’s. 

I will attempt to describe the procedure after the cattle cars were opened in Treblinka, where the railway tracks end in the Treblinka death camp, historical and journalistic silence begins.

The Tearing Apart on the Ramp (The Deception of Ober-Majdan Station)*
After the wagon bolts were thrown open, the stench of burning and chlorine hit the nostrils. On the ramp, disguised as an ordinary station with fake clocks and a station name, the first act of the drama unfolded: the brutal separation of the Orphanage. According to camp procedure, 239 children were immediately divided by gender. The girls, under the care of Stefania Wilczyńska and other female educators, were driven toward the undressing barracks. The boys went with the male educators to the men's undressing area. This was the moment when Korczak—if he was still breathing—lost sight of his closest collaborator and half of his pupils. A lifelong bond with Mrs. Stefa, dating back to their meeting at the orphanage on Franciszkańska Street, was torn apart in a split second.

The Lazaretto Hypothesis: The Doctor’s Lonely Death
My father’s account regarding Korczak’s health provides the most likely, and yet most tragic, scenario. Korczak, extremely weakened by illness and the hardships of transport in the killing heat, may have been unable to walk to the undressing rooms and gas chambers on his own. In such cases, the Germans applied the "Lazaretto" procedure. Under the pretext of medical care and the flag of the Red Cross, the Old Doctor might have been separated from the boys. There, over a dug pit, an execution by a shot to the back of the head took place. If this happened, Korczak died in total solitude, losing the chance to hold his children’s hands in their final minutes, giving his sacrifice an even darker dimension.

"Himmelstrasse": The Children’s Last March
While Korczak may have been ending his life in the Lazaretto, 239 children entered the "Road to Heaven" (Himmelstrasse). This is where the "order" known from Warsaw ended. The girls and female teachers, naked and terrified, were driven into the gas chambers with shouts of "Schnell, schnell!" and blows from the guards' whips. The boys and male teachers followed, disappearing behind the doors of a building marked with the mocking sign "Baths." On August 5, 1942, the children from the Orphanage were crowded into three small rooms of the gas chamber building. A combustion engine pumped gas through pipes in the ceiling. After 20 minutes, everything went silent. The children's bodies were dragged out by Sonderkommando prisoners and thrown into mass graves.

Korczak’s transit in a cattle car to Treblinka was merely the brutal, silent end of a great pedagogical work that we must remember without embellishment.

Remember - Treblinka was a center of immediate extermination.

Children accounted for approximately 20–30% of all victims of the Treblinka death camp, which would mean a figure in the range of 200,000 to 300,000 murdered children. During the so-called Great Action in the Warsaw Ghetto (summer 1942) alone, tens of thousands of children were deported from the Warsaw Ghetto to Treblinka. Unlike concentration camps (such as Auschwitz-Birkenau), Treblinka was a center of immediate extermination. Children were not selected for work—all were sent directly from the railway ramp to the gas chambers.

Ostatni przystanek: Droga z rampy do nicości - Prawda o ostatnich chwilach Janusza Korczaka i 239 dzieci z Domu Sierot.

Na rampie, ucharakteryzowanej na zwykły dworzec z atrapami zegarów i nazwą stacji (S), nastąpił pierwszy akt dramatu: brutalne rozdzielenie Domu Sierot. Zgodnie z procedurą obozową 239 dzieci zostało natychmiast podzielonych płcią. Dziewczynki, pod opieką Stefanii Wilczyńskiej oraz innych wychowawczyń, pędzono w stronę baraków-rozbieralni dla kobiet (K) a chłopców z wychowawcami do rozbieralni męskiej (M). Lazaret - L, komory gazowe - G.

Treblinka. Wagon transportu z Getta warszawskiego z umartwionymi podczas transportu dziećmi. Koloryzowanie współczesne.

Legenda w Warszawie kontra rampa w Treblince
Historia Zagłady utrwaliła w naszej pamięci m.in. obrazem heroicznego marszu Janusza Korczaka ulicami Warszawy na Umschlagplatz – z dumnie podniesioną głową, flagą i czwórkami dzieci idącymi jak na spacer. Ta scena doczekała się setek opisów, w tym relacji mojej mamy, Luni Rozental. 

Kulturowa legenda, podtrzymywana m.in. przez film Andrzeja Wajdy, chętnie karmi się mitem o „ostatniej szansie” – opowieścią o niemieckim oficerze, który w ostatniej chwili miał rozpoznać w Korczaku autora Króla Maciusia Pierwszego i zaproponować mu ratunek. Korczak miał odmówić, wybierając śmierć z dziećmi. Choć ten gest odmowy jest spójny z jego charakterem, sama propozycja ocalenia jest niemal na pewno mitem.

 
W machinie logistyki śmierci, jaką był Umschlagplatz, nie było miejsca na literackie sentymenty, a stan fizyczny Doktora, o którym wspominał mój ojciec, Pan Misza (Wasserman Wróblewski), czynił tę scenę praktycznie niemożliwą.

Prawdziwa „ostatnia droga” nie była dumnym marszem, lecz brutalnym procesem technologicznym, o którym wielu bało się pisać. Co się działo w zamkniętych wagonach, opisała mi osobiście Halinka Birenbaum. Wrócę kiedyś do tego. Jej deportacja z Umschlagplatz odbyła się podobnie jak u Korczaka w upalny dzień. Ja spróbuję opisać procedurę po otwarciu bydlęcych wagonów w Treblince, albowiem tam, gdzie kończą się tory kolejowe w obozie śmierci Treblinka, zaczyna się historyczne i publicystyczne milczenie. 

Rozdarcie na rampie (Oszustwo stacji Ober-Majdan*)
Po otwarciu rygli wagonów, w nozdrza uderzył zaduch spalenizny i chloru. Na rampie, ucharakteryzowanej na zwykły dworzec z atrapami zegarów i nazwą stacji, nastąpił pierwszy akt dramatu: brutalne rozdzielenie Domu Sierot.
Zgodnie z procedurą obozową 239 dzieci zostało natychmiast podzielonych płcią. Dziewczynki, pod opieką Stefanii Wilczyńskiej oraz innych wychowawczyń, pędzono w stronę baraków-rozbieralni. Chłopcy poszli z wychowawcami do rozbieralni męskiej. To był moment, w którym Korczak – o ile jeszcze oddychał – stracił z oczu swoją najbliższą współpracowniczkę i połowę swoich wychowanków. Wieloletnia więź z Panią Stefą, od spotkania w sierocińcu na Franciszkańskiej, została rozerwana w ułamku sekundy.

Hipoteza Lazaretu - Samotna śmierć Doktora
Relacja mojego ojca, jeśli chodzi o zdrowie Korczaka, daje najbardziej prawdopodobny, a zarazem najtragiczniejszy scenariusz. Korczak, skrajnie osłabiony chorobami i trudami transportu w morderczym upale, mógł nie być w stanie przejść o własnych siłach drogę do rozbieralni i komór gazowych.
W takim przypadku Niemcy stosowali procedurę „Lazaretu”. Pod pretekstem opieki medycznej i flagą Czerwonego Krzyża, Stary Doktor mógł zostać oddzielony od chłopców. Tam, nad wykopanym dołem, odbyła się egzekucja strzałem w tył głowy. Jeśli tak się stało, Korczak zginął w całkowitym osamotnieniu, tracąc możliwość trzymania swoich dzieci za ręce w ich ostatnich minutach życia – co nadaje jego ofierze jeszcze mroczniejszy wymiar.

„Himmelstrasse”: Ostatni marsz dzieci
Podczas gdy Korczak mógł kończyć życie w Lazarecie, 239 dzieci weszło na „Drogę do Nieba” (Himmelstrasse). To tu kończył się „porządek” znany z Warszawy. Dziewczynki i wychowawczynie, nagie i przerażone, wpędzono z krzykiem Schnel, szchnel i uderzeniami pejcza strażników do komór gazowych. Chłopcy i wychowawcy za nimi zniknęli za drzwiami budynku oznaczonego kpiącym napisem „Łaźnia”.
5 sierpnia 1942 roku dzieci z Domu Sierot stłoczono w trzech małych pomieszczeniach budynku komór gazowych. Silnik spalinowy tłoczył gaz przez rury pod sufitem. Po 20 minutach wszystko ucichło. Ciała dzieci zostały wyciągnięte przez więźniów z Sonderkommando i wrzucone do masowych grobów.

Sam przejazd Korczaka bydlecym wagonem do Treblinki był jedynie brutalnym, niemym końcem wielkiego dzieła pedagogicznego, o którym musimy pamiętać bez upiększeń.

Treblinka była ośrodkiem natychmiastowej zagłady.
Dzieci to około 20–30% wszystkich ofiar obozu zagłady Treblinki, co oznaczałoby liczbę rzędu 200 000 – 300 000 zamordowanych dzieci. Tylko podczas tzw. Wielkiej Akcji w Warszawskim Getcie (lato 1942), kiedy deportowano Dom Sierot Korczaka, z warszawskiego getta do Treblinki wywieziono dziesiątki tysięcy dzieci. W przeciwieństwie do obozów koncentracyjnych (jak Auschwitz-Birkenau), Treblinka była ośrodkiem natychmiastowej zagłady. Dzieci nie poddawano selekcji do pracy – wszystkie były kierowane bezpośrednio z rampy kolejowej do komór gazowych.