Dom Sierot – Jedyny Nowy Rok (Rosz Haszana) w getcie: Tragiczne odliczanie Janusza Korczaka (1939–1942) – „Kto to może wiedzieć, czy będziemy żyli, aby zebrać się ponownie w następny Jom Kipur?”

Stary Doktor stał uroczyście w kącie sali w czarnej jedwabnej jarmułce (koppel), trzymając polski przekład modlitewnika. Jego kazanie skierowane do dzieci było głęboko poruszające, dotykające kwestii życia, śmierci, Tory oraz trwania Izraela. Zylberberg odnotował, że podczas końcowej modlitwy Neilah pod koniec Jom Kipur, Korczak wypowiedział przejmujące, prorocze ostrzeżenie: „Kto to może wiedzieć, czy będziemy żyli, aby zebrać się ponownie w następny Jom Kipur”.

Dom Sierot – Jedyny Nowy Rok (Rosz Haszana) w getcie: Tragiczne odliczanie Janusza Korczaka (1939–1942) – „Kto to może wiedzieć, czy będziemy żyli, aby zebrać się ponownie w następny Jom Kipur?”

Dzieci przygotowały na uroczystości dużą salę w Domu Sierot przy ulicy Chłodnej 33; rozłożyły dywany i ustawiły kwiaty. Znalazły młodego kantora (chazana), który miał poprowadzić modlitwy. Przez całe święta Stary Doktor stał potulnie w kącie pokoju, mając na głowie czarną jedwabną jarmułkę (koppel) i trzymając polskie tłumaczenie modlitewnika. Jego kazania do dzieci były niezwykle poruszające, poruszały tematy życia, śmierci, Tory oraz wytrwałości Izraela. Zylberberg zapisał, że podczas końcowej modlitwy Neilah na zakończenie Jom Kipur, Korczak wypowiedział mrożące krew w żyłach, prorocze ostrzeżenie: „Kto to może wiedzieć, czy będziemy żyli, aby zebrać się ponownie w następny Jom Kipur?”

Daty kalendarzowe Rosz Haszana w latach 1939–1942

Rok	Początek święta (o zachodzie słońca)	Główne dni świąteczne	Rok żydowski
1939	Środa, 13 września	14 – 15 września	5700
1940	Środa, 2 października	3 – 4 października	5701
1941	Niedziela, 21 września	22 – 23 września	5702
1942	Piątek, 11 września	12 – 13 września	5703

---

Jedyny Nowy Rok w getcie: Tragiczne odliczanie Janusza Korczaka (1939–1942)

Gdy patrzy się na kalendarz Drugiej Wojny Światowej przez pryzmat Domu Sierot Janusza Korczaka, wyłania się z niego bolesna prawda chronologiczna. Choć wojna niszczyła Warszawę przez blisko trzy lata przed ostateczną likwidacją sierocińca, Korczak i jego dzieci świętowali żydowski Nowy Rok za murami warszawskiego getta dokładnie jeden jedyny raz.

Prześledzenie dat Rosz Haszana od 1939 do 1942 roku ukazuje przejmującą oś czasu pełną odporności psychicznej, zmian oraz ostatecznej tragedii.

1939: Wiara pod ostrzałem (ul. Krochmalna 92)

• Rosz Haszana 5700: 14–15 września 1939 roku

Gdy we wrześniu 1939 roku nadszedł żydowski Nowy Rok, Warszawa znajdowała się już pod brutalnym oblężeniem ze strony nazistowskich Niemiec. Dom Sierot przy ulicy Krochmalnej 92 mierzył się z przerażającym ostrzałem artyleryjskim i bombardowaniami z powietrza. W czasie oblężenia budynek został poważnie uszkodzony, a w placówkę uderzyła nawet bomba, choć dzieci cudem ocalały. W tamtych chaotycznych pierwszych tygodniach II wojny światowej świętowanie Nowego Roku było aktem czystego przetrwania pośród ruin szybko upadającej stolicy.

1940: Na skraju zamknięcia (ul. Krochmalna 92)

• Rosz Haszana 5701: 3–4 października 1940 roku

Rok później niemiecka okupacja dusiła już miasto, a plotki o zamkniętej dzielnicy żydowskiej stawały się rzeczywistością. Rosz Haszana w 1940 roku było niemal na pewno ostatnim wielkim świętem celebrowanym w ich ukochanym, historycznym domu przy ulicy Krochmalnej. Zaledwie kilka tygodni później, na początku listopada 1940 roku, niemieckie władze zmusiły Korczaka do opuszczenia budynku, ponieważ znalazł się on w wyznaczonej strefie „aryjskiej”. Sierociniec został zmuszony do przeniesienia się za nowo wytyczone granice getta.

1941: Jedyny Nowy Rok w getcie (ul. Chłodna 33)

• Rosz Haszana 5702: 22–23 września 1941 roku

Jesienią 1941 roku sierociniec został przeniesiony do dawnego gmachu szkoły Roeslerów przy ulicy Chłodnej 33, usytuowanego w wąskim korytarzu łączącym Duże i Małe Getto. Miejsce to stało się tłem dla ich jedynego Nowego Roku obchodzonego wewnątrz murów getta.

Choć Janusz Korczak historycznie był asymilatorem, który nie prowadził tradycyjnie religijnego życia, bezprecedensowe koszmary getta zmieniły jego perspektywę. Michał Zylberberg, nauczyciel mieszkający w tym samym budynku przy Chłodnej 33, wspominał, że Korczak przyszedł do niego na kilka dni przed świętem, aby zorganizować nabożeństwa dla 150 sierot. Korczak powiedział mu wówczas:

„W tych straszliwych czasach religia jest naszą jedyną pozytywną siłą, naszą jedyną ochroną”.

Dzieci pięknie przygotowały dużą salę, rozkładając dywany i układając świeże kwiaty. Zapewniły młodego kantora (chazana), który poprowadził modlitwy. Przez całe dni świąteczne Stary Doktor stał uroczyście w kącie sali w czarnej jedwabnej jarmułce (koppel), trzymając polski przekład modlitewnika.

Jego kazanie skierowane do dzieci było głęboko poruszające, dotykające kwestii życia, śmierci, Tory oraz trwania Izraela. Zylberberg odnotował, że podczas końcowej modlitwy Neilah pod koniec Jom Kipur, Korczak wypowiedział przejmujące, prorocze ostrzeżenie:

„Kto to może wiedzieć, czy będziemy żyli, aby zebrać się ponownie w następny Jom Kipur”.

1942: Cisza

• Rosz Haszana 5703: 12–13 września 1942 roku

Przeczucie Starego Doktora okazało się tragicznie dokładne. Gdy nadszedł żydowski Nowy Rok 1942, duża sala przy Siennej 16 stała pusta i cicha.

Zaledwie miesiąc wcześniej, 5 sierpnia 1942 roku, podczas Wielkiej Akcji likwidacyjnej w Warszawie, Janusz Korczak, jego wieloletnia współpracowniczka Stefania Wilczyńska, personel oraz wszystkie 239 dzieci zostali pognani na Umschlagplatz. Stamtąd wywieziono ich do obozu zagłady w Treblince. Zanim zadął szofar ogłaszający nadejście roku 5703, dzieci już nie było, a doktor Korczak nie żył.

To pojedyncze, pełne buntu i godności świętowanie w 1941 roku przy Chłodnej 33 pozostaje potężnym świadectwem oddania Korczaka, który do samego końca chronił swoje dzieci, zapewniając im poczucie godności, kulturę oraz duchowe wsparcie.

---

Rok	Początek święta (od wieczora)	Główne dni święta (w kalendarzu)	Rok żydowski
1939	środa, 13 września	14 – 15 września	5700
1940	środa, 2 października	3 – 4 października	5701
1941	niedziela, 21 września	22 – 23 września	5702
1942	piątek, 11 września	12 – 13 września	5703

Dom Sierot - The Only Rosh Hashanah in the Ghetto: Janusz Korczak’s Tragic Countdown (1939–1942) - "Who knows whether we shall live to assemble next Yom Kippur again?"

The children beautifully prepared the large hall, laying down carpets and arranging fresh flowers. They secured a young cantor (chazan) to lead the prayers. Throughout the holy days, the Old Doctor stood solemnly in the corner of the room wearing a black silk skullcap (koppel), holding a Polish translation of the prayer book. His sermons to the children were deeply moving, touching upon life, death, the Torah, and the endurance of Israel. Zylberberg recorded that during the final Ne'ilah prayer at the end of Yom Kippur, Korczak uttered a chillingly prophetic warning: "Who knows whether we shall live to assemble next Yom Kippur again?"

Calendar dates for Rosh Hashanah across the years 1939-1942

Year	Holiday Begins (At Sunset)	Main Festival Days	Jewish Year
1939	Wednesday, September 13	September 14 – 15	5700
1940	Wednesday, October 2	October 3 – 4	5701
1941	Sunday, September 21	September 22 – 23	5702
1942	Friday, September 11	September 12 – 13	5703

The Only Rosh Hashanah in the Ghetto: Janusz Korczak’s Tragic Countdown (1939–1942)

When looking at the calendar of the Second World War through the lens of Janusz Korczak’s Orphans’ Home (Dom Sierot), a heartbreaking chronological truth emerges. Though the war ravaged Warsaw for nearly three years before the final liquidation of the orphanage, Korczak and his children celebrated the Jewish New Year inside the walls of the Warsaw Ghetto exactly once.

Tracing the dates of Rosh Hashanah from 1939 to 1942 reveals a poignant timeline of resilience, transition, and ultimate tragedy.

1939: Faith Under Fire (92 Krochmalna Street)

• Rosh Hashanah 5700: September 14–15, 1939

When the Jewish New Year arrived in September 1939, Warsaw was already under brutal siege by Nazi Germany. The Orphans’ Home at 92 Krochmalna Street faced terrifying artillery fire and aerial bombardment. During the siege, the building was severely damaged, and a bomb even struck the facility, though miraculously the children survived. In those chaotic first weeks of World War II, celebrating the New Year was an act of raw survival amidst the ruins of a rapidly falling capital.

1940: On the Brink of Confinement (92 Krochmalna Street)

• Rosh Hashanah 5701: October 3–4, 1940

A year later, the German occupation had suffocated the city, and rumors of a closed Jewish district were turning into reality. Rosh Hashanah in 1940 was almost certainly the last major holiday celebrated at their beloved, historic home on Krochmalna Street. Just weeks later, in early November 1940, the German authorities forced Korczak to evacuate the building because it fell into the designated "Aryan" zone. The orphanage was forced to move across the newly drawn borders into the ghetto.

1941: The Only Ghetto New Year (33 Chłodna Street)

• Rosh Hashanah 5702: September 22–23, 1941

By the autumn of 1941, the orphanage had been relocated to the former Roesler school building at 33 Chłodna Street, situated in a narrow corridor connecting the Large and Small Ghettos. This would become the setting for their only New Year celebrated inside the ghetto walls.

Though Janusz Korczak was historically an assimilationist who had not lived a traditionally religious life, the unprecedented horrors of the ghetto shifted his perspective. Michał Zylberberg, an educator who lived in the very same building at Chłodna 33, recalled Korczak approaching him days before the holiday to organize services for the 150 orphans. Korczak told him:

"In these terrible times, religion is our only positive force, our only protection."

The children beautifully prepared the large hall, laying down carpets and arranging fresh flowers. They secured a young cantor (chazan) to lead the prayers. Throughout the holy days, the Old Doctor stood solemnly in the corner of the room wearing a black silk skullcap (koppel), holding a Polish translation of the prayer book.

His sermons to the children were deeply moving, touching upon life, death, the Torah, and the endurance of Israel. Zylberberg recorded that during the final Ne'ilah prayer at the end of Yom Kippur, Korczak uttered a chillingly prophetic warning:

"Who knows whether we shall live to assemble again next Yom Kippur."

1942: Silence

• Rosh Hashanah 5703: September 12–13, 1942

The Old Doctor's premonition proved tragically precise. When the Jewish New Year of 1942 arrived, the large hall at Sienna 16 stood empty and silent.

Just a month earlier, on August 5, 1942, during the Grossaktion Warsaw, Janusz Korczak, his longtime collaborator Stefania Wilczyńska, the staff, and all 239 children were marched to the Umschlagplatz. From there, they were deported to the Treblinka extermination camp. By the time the shofar sounded to ring in the year 5703, the children were gone, and Dr. Korczak was dead.

Their single, defiant celebration in 1941 at Chłodna 33 remains a powerful testament to Korczak's commitment to shielding his children with dignity, culture, and spiritual comfort until the very end.

---