Korczak’s Calligraphy and the Treble Clef

Korczak’s Calligraphy and the Treble Clef

The fragment of the text above comes from Janusz Korczak’s letter to Estera Budko, dated March 7, 1926. Four letters in this passage stand out as the most intriguing elements of his handwriting. Korczak wrote in a specific variation of nineteenth-century cursive, highly individualized, which was shaped both by the classic pre-war school penmanship (and likely the Cyrillic alphabet from his gymnasium days) and the sheer haste of recording a torrent of crowding thoughts.

These four intriguing letters are, above all: the capital letter "P" which resembles a treble clef, the letters "m" and "n", both written with overhead bars, and the letter "ż" which looks like a crossed-out section sign (§).

Anatomy of These Four Letters, Their Execution, and the Fascinating History of the Mysterious Bars

The Capital Letter „P” (Like a Treble Clef)

The letter „P” as executed by Korczak resembles a dynamic, expressive calligraphic gesture. Korczak would begin writing this letter precisely from its center—the loop or the "belly". The movement of the pen started with a small central loop, after which the nib arched upward and to the left, forming a wide, rounded crown. Only from there, with a swift downward stroke, did he draw the vertical stem (the shaft) of the letter, concluding it with a sweeping lower flourish. Korczak routinely used this simplified, capital sign „P” in the middle of words (which is perfectly visible in the sample word "Pani", but also in his other manuscripts, where it replaces the lowercase „p”). This stemmed from pure pragmatism and the ergonomics of writing with a steel nib—the fluid movement of the "treble clef" allowed him to write faster without lifting his hand, whereas the traditional lowercase „p” required more angular changes of direction. So much for using a capital P instead of a lowercase letter.

The Letters „m” and „n” with Horizontal Bars (Macrons)

The horizontal bars (macrons) over the letters „m” and „n” are neither an accident nor a personal whim of the Doctor. It is a classic element of ancient paleography and chancery abbreviations. This mark derives directly from medieval manuscripts and the Renaissance and nineteenth-century bureaucratic practice. In old scripts (both in Latin, German, and Polish), a horizontal bar over a vowel or consonant indicated an abbreviation (a so-called suspension)—most frequently signaling that a double letter had been written as a single one (e.g., a bar over „m” originally meant „mm”).

With time, in the 19th and early 20th centuries, the macron over „m” and „n” began to serve a legibility function. In fast school cursive, written with an elastic steel nib, letters composed of vertical downstrokes (such as u, n, m, i) would blend into an illegible sequence of wavy lines (the so-called "picket fence"). Placing a horizontal bar over „m” and „n” was meant to immediately signal to the reader’s eye: “Attention, this is specifically the letter m/n, not a cluster of i/u letters.” Korczak, as a doctor and a writer creating at an immense pace, used this technique instinctively to ensure his dynamic handwriting remained legible to the recipient.

The Letter „ż” as a Crossed-Out Section Sign

This letter is further evidence of Korczak succumbing to the influences of old calligraphy, especially the German bureaucratic script (Kurrent/Sütterlin), which he encountered as a student and medical doctor during the partitions and his internships in Berlin. When writing it, the movement began from the upper loop, which descended in a wavy, vertical line, creating the shape of an elongated letter „S” or a section sign (§). At the very end, Korczak would lift the pen and, with a decisive stroke, cross out the stem of the letter with a horizontal bar. Why did he write it this way? In classical Polish script, the dot over the „ż” required lifting the pen high above the baseline. A single crossing stroke across the letter (instead of placing a dot) was far faster and more natural. This shape also eliminated the risk of the dot bleeding into a blotch or going unnoticed.

In my view, the letter „ż” in Korczak’s execution is a direct hybrid of the Polish character, nineteenth-century calligraphy, and the lowercase, written letter „з” (z) from the Russian Cyrillic alphabet.

The sample of the entire letter perfectly demonstrates this phenomenon, which in Korczak’s case had deep biographical and historical roots. Presumably, the traditional Polish lowercase „ż” (or „z”) required drawing a broken, zigzag shape, which during rapid writing with a pen indeed turned into an illegible "picket fence", blending with other letters. Meanwhile, written Cyrillic offered a far more ergonomic solution. The Russian lowercase „з” is drawn in one fluid motion: an upper rounding, followed by a lower loop descending below the baseline. Korczak, instead of placing a dot over the Polish „z”, borrowed this rounded Russian shape with the bottom loop, and for total clarity that it stood for the Polish „ż”, he cut through its center with a horizontal bar.

This is perfectly visible in the third and fourth lines of the letter in the word „że” (written as „że porozmawiałem”) and (written as „nie leżało w niej”). This letter looks almost identical to the written Russian „з” or the aforementioned section sign.

My other observations concern letters with long lower elements (p, j, g, y) and the specific „ę”, which strike perfectly at the core of this script's psychology. In graphology, the rightward direction represents the future, the goal, reaching out to another human being, and the realization of thought. In Korczak's writing, this momentum is almost organic. When we look at the lower loops of the letters p, g, j, y, instead of the classic, school-taught return of the loop upward to close it on the left side, Korczak abruptly cuts off the movement at the bottom and flings the nib (or pencil) sharply at an angle to the right, toward the next letter. This is perfectly visible in words such as „zorganizować” (the letter g) or „tygodni” (the letter y). Korczak is in a hurry; there is no time to close the form—the letter is meant to be merely a signpost for the running thought. Similarly, the lower stroke of the letter p (e.g., in the words „imprezą”, „powróci”, „sprawa”) does not stop vertically. It escapes to the right, creating a dynamic, oblique vector that literally pushes the entire word forward.

The Ogonkek-Bearing „ę” as an Integrated Flourish

I paid special attention to the letter „ę”. It is so characteristic of Korczak's rapid writing. In traditional Polish calligraphy, the diacritic hook (the ogonkek) was appended as a separate element after completing the main body of the letter. For Korczak, however, such lifting of the hand from the paper was a waste of time and an unnecessary brake. Therefore, his ę features an ogonek that is an integral, and most importantly, fluid downward continuation of the line. The nib performs only one uninterrupted motion: it creates the somewhat incomplete arch of the letter „e”, descends smoothly beneath the line, and concludes with a small, hurried, semicircular flourish—naturally to the right, toward the next letter in the word. Korczak’s script is the writing of a man who eliminates every superfluous gesture from his notation to synchronize the hand with the workings of the brain; this is evident, among other things, in the spelling of the word „się”, where he does not lift the pen from the paper!

Anatomy of Three More Letters: r, K, and u

My recent return to the unpublished manuscripts from the archive brought further striking graphological discoveries. To the existing "big four" (P, m, n, ż), we must append three more highly specific elements that definitively seal the unique calligraphic profile of the Doctor.

Korczak's capital letter R (here in the girls´ name Ruchcia). The latter R resembles a V.  Please observe as well that under every lowercase „u” Korczak consistently placed a characteristic lower arch or underline stroke - u. In the same way, he consistently placed horizontal bars (macrons)  over „m” and „n” . Korczak also uses a capital P instead of a lowercase letter p, he writes "Pracy" instead of "pracy".

The Lowercase Letter „r” as a Dynamic „V”

In Korczak's dynamic, hurried script, the lowercase letter „r” almost completely lost its traditional, school-taught shape with a loop or a horizontal flag. The Doctor drew it with two swift, straight lines that converged sharply at the bottom. As a result, throughout the text, the lowercase „r” looks virtually identical to the Latin letter „V”. This is the classic habit of a man whose speed of writing is desperately trying to keep pace with the hurricane momentum of his own thoughts.

The Capital Letter „K”: The Dualism of Broken and Continuous Movement

The construction of the capital letter „K” in Korczak's writing is another absolute graphological anomaly, which, depending on the context and haste, manifests in two entirely different motor forms:

• The Capital „K” Drawn with a Triple Movement: In the dense, hurried flow of continuous text, the movement of the pen began with drawing a dynamic shape resembling the letter „V”. Then, instead of an angular transition to the right, the Doctor abruptly broke the nib away from the paper, after which he placed a short, entirely autonomous, curved tail (a hook) just below the right arm of that original sign. This broken, triple rhythm of constructing the letter within sentences is a permanent motor signature of Henryka Goldszmit.
• The Capital „K” Drawn with a Single Movement: The construction of the capital letter „K” drawn with a single movement without lifting the pen has a completely different, integrated character. It appears consistently in the Doctor's official signature at the end of documents, as well as at the very beginning, in the salutations of letters written by him. Perfect examples of this are intimate or direct address forms, such as „Kochany Józku” (in letters to Józef Halpern) or in the presented letter to Arie Buchner: „Kochany Panie”. Here, the capital „K” is sweeping, fluid, with a wide starting loop that, without a second of hesitation, moves downward and immediately connects with the following letter.

The Archaic Bar UNDER the Letter „u”

While Korczak placed horizontal bars above the letters „m” and „n” to improve the readability of the "picket fence", under every lowercase „u” he consistently placed a characteristic lower arch or underline stroke. This deeply rooted habit served to unmistakably distinguish „u” from „n” in old, nineteenth-century bureaucratic and medical calligraphy.

The construction of the capital letter „K” drawn with a single movement without lifting the pen has a completely different, integrated character. It appears consistently in the Doctor's official signature at the end of documents, as well as at the very beginning, in the salutations of letters written by him.

Wide Corridors (Interline)

In many letters, Korczak maintains large, gigantic distances between lines, which I have written about previously when mentioning his patchwork of capital P letters. These wide, bright spaces between the rows of pencil show that this haste was not chaos—it was a magnificently organized haste.

Korczak’s manuscripts are a fascinating record of an era—on one hand, full of rigorous habits carried over from a nineteenth-century school, on the other—supremely dynamic, subordinated to the need for immediate recording of thoughts on paper.

Korczak’s way of drawing digits and dates is also highly distinctive, looking at the number 7 in the upper right corner.

Graphology as a Form of "Failed" Stenography, or the Drama of the "Too Slow" Hand

What I analyzed in Korczak's letters to Estera Budko—those abruptly severed loops of the letters p, j, g, y escaping to the right, and the integrated hooks in the letter ę—is nothing less than a subconscious attempt to create his own shorthand system. Korczak did not know official stenographic signs, but his brain worked at the speed of a hurricane. Therefore, traditional, calligraphic school script with its embellishments was a terrible brake for him. His graphology is in reality a struggle with matter: he deliberately simplified letter forms, joined them into a single line, and shortened hand movements, if only to get closer to the running speed of his own thoughts. This "sweepingness" was his private, intuitive shorthand.

Igor Newerly – The Doctor’s Human „Seismograph”

Since Korczak himself could not write as fast as he thought (which is proven by this ink abandoned in haste in favor of a pencil), employing the 22-year-old Igor Newerly was a salvation for him.

Jarosław Abramow's recollection reveals a brilliant paradox: Newerly, thanks to his proficiency in stenographing the proceedings of the Sejm, became the only man who could keep up with the „Old Doctor”. By hiring a secretary who knew shorthand, Korczak gained freedom; he no longer had to tire his hand with a nib or a pencil. He could walk around the room and pour out torrents of sentences, while Newerly, using lightning-fast, geometric shorthand symbols, froze those thoughts on paper. For Newerly, as he himself recalls, it was a "writing school"—he learned the structure of a text straight from the living, pulsing mind of the master.

„Every educator should know shorthand” is a quote by Korczak from the weekly Pion (October 19, 1935), which represents an absolute revolution in thinking about pedagogy. Why did Korczak insist so heavily that this tool is indispensable for an educator? Korczak knew that a child speaks under the influence of impulse and emotion, in an abrupt and unfettered manner. Traditional notation using traditional script causes the adult to lose half the words, filtering and distorting them. Shorthand allowed the pedagogue to literally, photographically record the living word of the child, without losing its unique dynamics.

The Stenographer in „Mały Przegląd”

This symbiosis found its finale on Nowolipki Street. The fact that a professional stenographer from Nasz Przegląd came to the editorial office of Mały Przegląd once a week so that children could dictate their texts to him was a brilliant move. Korczak removed the technical barrier from the children. Young children, who wrote poorly, made mistakes, or wrote terribly slowly, gained a "superpower"—they could speak as fast as they wanted, and a professional adult system recorded their thoughts as fully fledged articles.

---

Sabry z "Kibucu Korczaka" - Trzeci powrót do Ein Harod.

List Korczaka do Arie Buchnera, który był "przewodnikiem" Ksawerego Pruszyńskiego.

Trzeci powrót do Ein Harod.

Gdy w 1936 roku nakładem Towarzystwa Wydawniczego „Rój” ukazało się wznowienie głośnego reportażu Ksawerego Pruszyńskiego zatytułowanego „Palestyna po raz trzeci”, mało który czytelnik w Polsce w pełni rozumiał mistyczny i historiozoficzny ciężar ukryty w tym tytule. Pruszyński nie pisał przecież o swojej trzeciej osobistej podróży – wiosną 1933 roku odwiedził Mandat Palestyny po raz pierwszy w życiu. Tytuł był śmiałą i wizjonerską tezą dziejową. Oznaczał trzecią wielką epokę powrotu narodu żydowskiego do Ziemi Świętej: po pierwszym wyjściu z Egiptu pod wodzą Mojżesza i po drugim powrocie z niewoli babilońskiej za czasów Ezdrasza i Nehemiasza, nadeszła epoka trzecia – współczesna, budowana przez dwudziestowiecznych pionierów syjonistycznych. Przekształcali oni malaryczne bagniska i jałowe pustynie w tętniące życiem oazy.

Pod koniec lat trzydziestych, w Warszawie przy ulicy Krochmalnej 92, zmęczony walką o chleb dla swoich podopiecznych Janusz Korczak nosił w sercu dokładnie to samo marzenie. Wyjazd zaplanowany przez Doktora na wrzesień 1939 roku miał być jego trzecią podróżą do Erec Israel. Los, rękami hitlerowskich najeźdźców, brutalnie te plany przekreślił, zamykając bramy wolności i skazując wychowanków Domu Sierot na piekło getta. Jednak to właśnie w jednym z palestyńskich kibuców – w legendarnym Ein Harod położonym w malowniczej Dolinie Jezreel – drogi reporterskiego spojrzenia Pruszyńskiego i pedagogicznego serca Korczaka splatały się w sposób absolutnie niezwykły.

Łącznikiem tym był Arie Buchner – dawny wychowanek i bursista z Krochmalnej, który opuścił Polskę i osiadł w Ein Harod, stając się jednym z jego założycieli. Kiedy Pruszyński przybył do kibucu, to właśnie Buchner stał się jego przewodnikiem po nowej rzeczywistości. Pokazał mu świat, który odwiedzała już wcześniej współtwórczyni Domu Sierot, Stefania Wilczyńska, i w którym sam Korczak odnajdywał mistyczne wzruszenie. Po swojej pierwszej podróży w 1934 roku Doktor pisał w liście do Mieczysława Zylberta słowa, które brzmią niczym duchowe wyznanie: 

„Moi pradziadowie, dziadowie i ojciec – nikt z nich nie był w Palestynie. Ja jestem pierwszym z mojego rodu, który stanął na tej ziemi. Czuję na sobie spojrzenia tych wszystkich pokoleń, które modliły się o powrót do Erec, a których marzenie spełnia się we mnie”.

To, co dla Korczaka było intymnym przeżyciem religijnej wręcz ciągłości, Pruszyński na kartach swojego reportażu ujął w ramy genialnej i bolesnej zarazem analizy socjologicznej. Na stronach 89–93 swojej książki polski reporter dokonał przejmującego porównania, które do dziś rzuca na kolana każdego historyka i badacza tamtej epoki. Patrząc na dzieci urodzone i wychowujące się w Ein Harod, na pierwszych Sabrów, pisał z nieskrywanym zachwytem: 

„Dzieci te urodzone już były w Palestynie, nie na wygnaniu. Dla nich pogrom w Płoskirowie i wypadki niemieckie, będą już historją, będą tem, czem dla nas są Kroże, a dla naszych dzieci będzie Radzymin. Potocznie, dzieci urodzone w Palestynie, nazywa się tu „sabry“ — od nazwy polnego, zwykłego w tym kraju krzewu”.

To zdrowe, opalone słońcem i wolne od strachu pokolenie, które rano maszerowało do pracy na roli i wychowywało się w domach dziecięcych nie z chęci ideologicznej separacji od rodziców, lecz z twardych, pragmatycznych i ekonomicznych realiów bliskowschodniego klimatu, wywołało u Pruszyńskiego natychmiastowe, bolesne skojarzenie z rodzinnym krajem. Kontrast, jaki zarysował, uderzał prosto w serce polsko-żydowskiej codzienności: 

„Sabry Ain Charothu, żywe i wesołe, odprowadziły nas ukłonami, gdy na drugi dzień poszliśmy Emekiem dalej. Pomyślałem jeszcze o nędznych, słabowitych, wrzaskliwych i cherlawych dzieciach naszego ghetta. Gdyby można zestawić takich dwoje — synów jednego i tego samego narodu, tak postawić poprostu obok siebie i pokazać ludziom, — możeby się uzmysłowiła najlepiej ta ogromna przestrzeń drogi, jaka leży między światem wygnania, a światem odnalezienia ojczyzny”.

Te nędzne i cherlawe dzieci, o których wspominał z żalem Pruszyński, były przecież codziennością Janusza Korczaka. To o ich godność i wyprostowane plecy walczył Doktor w murach Domu Sierot, wprowadzając sądy koleżeńskie, dziecięcy sejm i sprawiedliwe dyżury. Chciał zaszczepić w nich dumę Sabrów pośród szarości i nienawiści warszawskich ulic. W swoim artykule „Trzy dni w Ein Harod”, opublikowanym na łamach prasy po powrocie do Polski, Korczak pisał z głębokim podziwem: 

„Chodzę po tej ziemi i czuję, że każdy kamień ma tu swoją opowieść. Dla moich przodków była to ziemia modlitwy i tęsknoty. Dla mnie, starego człowieka z Warszawy, stała się ziemią zdziwienia – widzę tu dzieci, które rodzą się wolne na ziemi swoich praojców i mówią językiem Biblii tak naturalnie, jakby nigdy z tej ziemi nie odchodziły”.

O tym, jak głęboko i skrupulatnie Korczak planował logistykę swoich powrotów do Ziemi Świętej, świadczy absolutna perła archiwalna – odręczny list Doktora wysłany bezpośrednio do Ariego Buchnera, datowany na 18 października 1934 roku, tuż po powrocie z pierwszej, pionierskiej wyprawy. To właśnie w tym intymnym dokumencie Stary Doktor w sposób niemal proroczy antycypuje strukturę swoich przyszłych wyjazdów, kładąc szczególny, intuicyjny nacisk na trzecią podróż:

18/X 34      Kochany Panie.

W liście do Józefa Halperna z Ein-Harod (znacie się zapewne?) wytłumaczyłem, dlaczego w tej mojej pierwszej próbnej podróży chciałem zacieśniony pragnieniem przemknąć się przez ułamek małej Palestyny. Próba była tyle dla mnie ważna, że nie mogłem liczyć się z żadnemi względami grzeczności, towarzyskości, czy przyzwoitości. — Na drugą podróż — jej temat — zostawić zmuszony byłem: Poznanie kibuców wzorowych, kib. Polskich i najciekawszych, a trudnych do Poznania „mizrachów”. — Prócz tego: kibuce robotnicze w miastach, — może Tel-Aviv i Jerozolima (to już chyba na raz trzeci??).

Serdeczne Pozdrowienia

Korczak

Ta rzucająca nowe światło adnotacja – „to już chyba na raz trzeci??” – nabiera wstrząsającego, dziejowego wymiaru w zderzeniu z reporterską frazą Pruszyńskiego. To, co dla Korczaka było intymnym przeżyciem religijnej wręcz ciągłości i rozważaniem o trzecim wyjeździe, Pruszyński na kartach swojego reportażu ujął w ramy genialnej i bolesnej zarazem analizy socjologicznej.

Tragizm tej historii dopełnił się w Warszawie latem 1942 roku. Droga do świata „odnalezienia ojczyzny” została bezpowrotnie odcięta drutem kolczastym i murami getta. A jednak, zamknięty w ciasnocie i pośród szalejącego głodu, Korczak do ostatnich chwil wracał myślami do Doliny Jezreel. W swoim pisanym przed śmiercią „Pamiętniku” pozostawił przejmujący ślad tęsknoty za niedoszłą, trzecią podróżą: 

„Pragnąłem tam umrzeć, wśród tamtych dzieci, na ziemi, która przestała być tylko wspomnieniem z modlitewnika, a stała się żywym domem”. 

Analizując dziś reportaż Pruszyńskiego i pisma Korczaka, widzimy wyraźnie, że Ein Harod miało być dla Starego Doktora miejscem, gdzie jego pedagogiczna utopia o wolnym i dumnym dziecku wreszcie przestała być wyłącznie schronieniem przed brutalnym światem, a stała się twardą, namacalną rzeczywistością.

W nr 165 wileńskiego „Słowa” z 20 czerwca 1933 roku Pruszyński opisał zjawisko, które można nazwać głębokim „odczarowaniem Muru Płaczu”. Rozmawiając z młodymi budowniczymi Erec Israel, reporter ze zdumieniem odkrył narodziny całkowicie nowej mentalności, która bezpowrotnie zrywała z dawnym, tradycyjnym i pełnym martyrologii podejściem diaspory. Dla tych młodych pionierów słowa takie jak „Ściana Płaczu” czy „Jerozolima” straciły swoją dotychczasową wartość stricte religijną czy mistyczną. Przestały być miejscem wiecznego lamentu i rozpamiętywania historycznych klęsk. Stały się po prostu symbolami – geograficznymi drogowskazami, fizycznymi „kierunkami na południe”, oznaczającymi ostateczne i skuteczne wydostanie się z beznadziei europejskiej diaspory. Ci nowi ludzie nie chcieli już płakać pod starożytnymi kamieniami; woleli z betonu i słońca wznosić własną przyszłość.

To odrzucenie łez i dawnej bierności na rzecz realnego czynu zyskało swój najgłębszy wyraz w głośnym artykule Ksawerego Pruszyńskiego opublikowanym w nr 163 wileńskiego „Słowa” z lipca 1933 roku, prowokacyjnie zatytułowanym: „Szklane domy nie są mitem”. Pruszyński odwołał się w nim bezpośrednio do wielkiego literackiego snu Stefana Żeromskiego z „Przedwiośnia”. Podczas gdy w niepodległej Polsce wizja czystych, nowoczesnych i sprawiedliwych „szklanych domów” okazała się dla Cezarego Baryki tragicznym złudzeniem, a rzeczywistość warszawskich Nalewek i Krochmalnej tonęła w nędzy i ciasnocie kamienic-studni, Żydzi w Erec Israel budowali te domy z betonu, stali i słońca. Opisując potężną elektrownię inżyniera Pinchasa Rutenberga w Tel Or, Pruszyński pisał zszokowany, że oto na własne oczy ogląda urzeczywistnienie utopii.Co najbardziej poruszające, ten sam tekst prasowy z 1933 roku Pruszyński ilustruje unikalną fotografią (z archiwów Keren Kajemet) przedstawiającą sąsiadujący z Ein Harod kibuc Tel Josef, z wyraźnym podpisem: „dwa wielkie bloki na prawo są domami dla dzieci”. Te modernistyczne, jasne budynki – o których pragmatycznej potrzebie istnienia ze względu na morderczy, poranny rygor pracy rolniczej tak wiele dyskutowano – były w oczach polskiego reportera właśnie owymi zrealizowanymi „szklanymi domami”. Do tej bliskowschodniej rzeczywistości Pruszyński nie docierał jednak jako uprzywilejowany turysta. Jak sam skrupulatnie odnotował pod jednym ze zdjęć: „Autor niniejszego reportażu pracował z nimi”. Ta reporterska rzetelność rodziła się znacznie wcześniej – już na pokładzie rumuńskiego statku pasażerskiego s/s „Dacia”, gdzie Pruszyński, chcąc poznać prawdziwe, surowe oblicze emigracji, wykupił bilet w najtańszej IV klasie. Tłocząc się głęboko pod pokładem w dusznych salach, pośród płaczu i śpiewu chaluców, był – jak sam wspominał – jedynym nie-Żydem. To całkowite, fizyczne i emocjonalne zanurzenie w losie uchodźców z Europy Środkowo-Wschodniej pozwoliło mu pisać o syjonizmie z pasją, która zaszokowała konserwatywnych czytelników w kraju.

Cmentarz przy ulicy Gęsiej. Miejsce spotkań, schronienia, szmuglu i walki

Cmentarz przy ulicy Gęsiej. Miejsce spotkań, schronienia, szmuglu i walki

Historyczna ulica Gęsia nie zachowała się w swoim dawnym przebiegu. Przed II wojną światową Cmentarz Żydowski w Warszawie nazywano „cmentarzem przy ulicy Gęsiej”. Nekropolia ta istnieje od 1806 roku. Jej historia splata się z Korczakiem i wydarzeniami z okresu II wojny światowej. W tamtym czasie spoczęły tu w mogiłach zbiorowych tysiące ofiar z getta warszawskiego. Cmentarz był miejscem pochówku, lecz także przestrzenią ludzkich spotkań, schronienia, szmuglu i walki.

Miejsca pochówku. Między setkami tysięcy nagrobków znajdują się miejsca pochówku z rodziny i bliskiego kręgu Korczaka – jego przyjaciele i współpracownicy, ale też fundatorzy i filantropi oraz osoby ważne dla historii Warszawy:

• Mogiła symboliczna Janusza Korczaka i dzieci.
• Grobowiec rodziny Wilczyńskich (z upamiętnieniem męczeńskiej śmierci Pani Stefy).
• Grób ojca Korczaka (Józefa Goldszmita).
• Grób Adama Czerniakowa (kwatera 10).
• Grób Ludwika Zamenhofa (kwatera 10).
• Grobowiec rodziny Eliasbergów (filarów Towarzystwa „Pomoc dla Sierot”).
• Grób architekta Henryka Stifelmana (kwatera 10).
• Grób Esterki Weintraub (kwatera 17, gdzie była posadzona charakterystyczna choinka)

Tu są pochowani członkowie zarządu i komitetów Towarzystwa „Pomoc dla Sierot” które ufundowało i nadzorowało Dom Sierot Janusza Korczaka przy ul. Krochmalnej 92 i kolonie/fermy na Gocławku tacy jak Izaak Eliasberg i Stella Eliasberg, Henryk Stifelman który był członkiem Towarzystwa oraz bliskim współpracownikiem Korczaka i bezpłatnie zaprojektował gmach Domu Sierot przy ul. Krochmalnej 92 i nadzorował jego budowę. Tu spoczywa dr Jakub Rozental, lekarz i działacz społeczny, zasiadający w komitetach wspierających Towarzystwo na płaszczyźnie medycznej. Pracował on również w Szpitalu im. Bersonów i Baumanów, w którym Korczak zaczynał swoją karierę lekarską. Jakub Mortkowicz: wybitny księgarz i wydawca. Grób inz. Adama Czerniakowa, przewodniczącego Judenratu jest jednym z najważniejszych i najbardziej znaczących miejsc pamięci na Cmentarzu Żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie, bezpośrednio związanych z tragicznym losem Janusza Korczaka, jego współpracowników i wychowanków.

Ten cmentarz jest dla mnie miejscem o głęboko osobistym znaczeniu. W 1941 roku pochowano tu moją ciotkę Sabinę z Rozentalów Wójcikiewicz która zginela w getcie Byla to najstarsza siostra mojej matki – jedyny z rodziny, która ma tu grób. Dla innych Treblinka, obóz zagłady, jest wspólnym grobem.

Pomnik Janusza Korczaka. Pomnik autorstwa Mirosława Smorczewskiego to symboliczna mogiła Henryka Golszmita. Został odsłonięty w 1982 roku, w 40. rocznicę śmierci Korczaka. Niedawno pozbawiono go cokolu i postawiono na ziemi.

Poświęcenie sztandaru Domu Sierot na grobie Izaaka Eliasbega. Korczak żegnał przyjaciela na łamach Naszego Przeglądu z 4 czerwca 1929 roku (s. 5) tekstem Entuzjasta obowiązku. B. P. Dr Izaak Eliasberg. W dniu 7 czerwca 1941 poświęcono na jego grobie sztandar Domu Sierot. Samą uroczystość tak wspominała żona Stella Eliasbergowa: „Już z daleka widziałam długi szereg dzieci idących parami, w odświętnych ubraniach. Na czele pochodu personel i Doktor, zgarbiony, z opatrunkiem na szyi i plecach, w marynarce zarzuconej na ramieniu. Starsi chłopcy nieśli sztandar. Po jednej stronie sztandaru wyhaftowana była tarcza Dawida na zielonym polu, po drugiej, o ile pamiętam - czterolistna koniczyna na szarym, lnianym płótnie. Doktor niósł maleńkie rodały (zwoje Tor na pergaminie). Widok był wzruszający. Na grobie mego męża Doktor zaczął przemawiać (...). Chór sierot odśpiewał pieśni okolicznościowe, po czym Doktor wezwał dzieci, by te, które chcą, złożyły przysięgę, trzymając rękę na Torze, że żyć będą w miłości do ludzi, dla sprawiedliwości, prawdy i pracy. Wszystkie tę przysięgę złożyły”.

Choinka. Na łamach Małego Przeglądu z 4 października 1935 roku ukazał się artykuł „O choince na cmentarzu żydowskim”. Przywołano w nim fragment pisanego w latach 1917–1918 pamiętnika dziewczynki z Domu Sierot. Opisuje ona:  „Kto bywał na cmentarzu przy ul. Okopowej, zwrócił zapewne uwagę na piękną, samotną choinkę w kwaterze XVII-ej. Może przystanął i myślał: „Kto leży pod tym wiecznie zielonym i młodym pomnikiem, pod tą jedną jedyną na całym cmentarzu choinką?”

Jak tam trafić? Współczesnym śladem ulicy Gęsiej, jednego z ważniejszych traktów przedwojennej dzielnicy żydowskiej, są dziś ulice Nalewki i Anielewicza, pomiędzy którymi znajduje się Pomnik Bohaterów Getta. Ulica Anielewicza, wytyczona w miejscu dawnej Gęsiej, nosi imię dowódcy powstania w getcie warszawskim. Cmentarz Żydowski znajduje się obecnie przy ulicy Okopowej 49/51. To jedna z niewielu przestrzeni, które nie zostały całkowicie zniszczone podczas okupacji.

„Koordynacja”

Koordynacja i Bericha w Łodzi w 1946 roku. Stoja od prawej, pierwszy – Icchak Cukierman,
trzeci – Lowa Lewite, czwarta – Chawka Folman (wg. mnie).

„Koordynacja” (oficjalnie: Syjonistyczna Koordynacja do Spraw Przeniesienia Dzieci Żydowskich / Zionist Koordinatsia for the Redemption of Children in Poland) była unikalną i niezwykle zdeterminowaną podziemną organizacją powołaną w 1946 roku.

Skupiała ona działaczy różnych ruchów syjonistycznych (m.in. Ichud, He-Chaluc, Ha-Szomer Ha-Cair) oraz byłych bojowników żydowskiego ruchu oporu (blisko powiązanych z Icchakiem Cukiermanem czy Abnerem Kownerem).

Jej celem było „odzyskanie” i sprowadzenie z powrotem na łono społeczności żydowskiej dzieci ocalałych z Holokaustu.

Oto kluczowe filary działalności Koordynacji:

• Wykupywanie i odnajdywanie dzieci: Działacze organizacji lokalizowali żydowskie sieroty, które w czasie wojny zostały ukryte w polskich rodzinach, u prywatnych opiekunów, w sierocińcach lub w klasztorach. Często wiązało się to z wypłacaniem opiekunom wysokich rekompensat finansowych (tzw. „wykup”) za trud włożony w uratowanie dziecka, co finansowano z funduszy organizacji zagranicznych, takich jak Joint.
• Trudne powroty do tożsamości: Akcje Koordynacji bywały dramatyczne. Wiele dzieci, ukrywanych od wczesnego dzieciństwa, nie pamiętało swoich prawdziwych rodziców ani żydowskiego pochodzenia. Traktowały polskie rodziny jak własne i często stawiały opór przed zabraniem ich przez obcych ludzi z organizacji. 
• Kibuce dziecięce i edukacja: Po odebraniu dzieci, Koordynacja nie przekazywała ich do państwowych domów dziecka, lecz tworzyła dla nich specjalne domy dziecka i kibuce dziecięce (w szczytowym momencie w 1946 r. pod opieką organizacji syjonistycznych znajdowało się prawie 13 tysięcy dzieci). W ośrodkach tych uczono języka hebrajskiego, historii biblijnej, geografii Palestyny i przygotowywano podopiecznych do emigracji. 
• Szlaki Berichy: Ośrodki Koordynacji celowo miały charakter tymczasowy (efemeryczny). Ich ostatecznym zadaniem było włączenie dzieci w sieć transportów Berichy i nielegalne wywiezienie ich z Polski przez zielone granice Europy, by docelowo osiedlić je w Mandacie Palestyny (dzisiejszym Izraelu).

Koordynacja działała w ideologicznym sporze z Centralnym Komitetem Żydów Polskich (CKŻP). Podczas gdy komuniści i bundowcy z CKŻP chcieli, by ocalałe dzieci wychowywały się w duchu socjalistycznym i budowały swoją przyszłość w nowej Polsce, Koordynacja uważała te dzieci za przyszłość narodu żydowskiego, który został niemal całkowicie zgładzony, i nie wyobrażała sobie dla nich innego losu niż wyjazd do Erec Izrael.