Stary Doktor stał uroczyście w kącie sali w czarnej jedwabnej jarmułce (koppel), trzymając polski przekład modlitewnika. Jego kazanie skierowane do dzieci było głęboko poruszające, dotykające kwestii życia, śmierci, Tory oraz trwania Izraela. Zylberberg odnotował, że podczas końcowej modlitwy Neilah pod koniec Jom Kipur, Korczak wypowiedział przejmujące, prorocze ostrzeżenie: „Kto to może wiedzieć, czy będziemy żyli, aby zebrać się ponownie w następny Jom Kipur”. |
Dom Sierot – Jedyny Nowy Rok (Rosz Haszana) w getcie: Tragiczne odliczanie Janusza Korczaka (1939–1942) – „Kto to może wiedzieć, czy będziemy żyli, aby zebrać się ponownie w następny Jom Kipur?”*
Dzieci przygotowały na uroczystości dużą salę w Domu Sierot przy ulicy Chłodnej 33; rozłożyły dywany i ustawiły kwiaty. Znalazły młodego kantora (chazana), który miał poprowadzić modlitwy. Przez całe święta Stary Doktor stał potulnie w kącie pokoju, mając na głowie czarną jedwabną jarmułkę (koppel) i trzymając polskie tłumaczenie modlitewnika. Jego kazania do dzieci były niezwykle poruszające, poruszały tematy życia, śmierci, Tory oraz wytrwałości Izraela. Zylberberg zapisał, że podczas końcowej modlitwy Neilah na zakończenie Jom Kipur, Korczak wypowiedział mrożące krew w żyłach, prorocze ostrzeżenie: „Kto to może wiedzieć, czy będziemy żyli, aby zebrać się ponownie w następny Jom Kipur?”
Daty kalendarzowe Rosz Haszana w latach 1939–1942
| Rok | Początek święta (o zachodzie słońca) | Główne dni świąteczne | Rok żydowski |
|---|
| 1939 | Środa, 13 września | 14 – 15 września | 5700 |
| 1940 | Środa, 2 października | 3 – 4 października | 5701 |
| 1941 | Niedziela, 21 września | 22 – 23 września | 5702 |
| 1942 | Piątek, 11 września | 12 – 13 września | 5703 |
Jedyny Nowy Rok w getcie: Tragiczne odliczanie Janusza Korczaka (1939–1942)
Gdy patrzy się na kalendarz Drugiej Wojny Światowej przez pryzmat Domu Sierot Janusza Korczaka, wyłania się z niego bolesna prawda chronologiczna. Choć wojna niszczyła Warszawę przez blisko trzy lata przed ostateczną likwidacją sierocińca, Korczak i jego dzieci świętowali żydowski Nowy Rok za murami warszawskiego getta dokładnie jeden jedyny raz.
Prześledzenie dat Rosz Haszana od 1939 do 1942 roku ukazuje przejmującą oś czasu pełną odporności psychicznej, zmian oraz ostatecznej tragedii.
1939: Wiara pod ostrzałem (ul. Krochmalna 92)
- Rosz Haszana 5700: 14–15 września 1939 roku
Gdy we wrześniu 1939 roku nadszedł żydowski Nowy Rok, Warszawa znajdowała się już pod brutalnym oblężeniem ze strony nazistowskich Niemiec. Dom Sierot przy ulicy Krochmalnej 92 mierzył się z przerażającym ostrzałem artyleryjskim i bombardowaniami z powietrza. W czasie oblężenia budynek został poważnie uszkodzony, a w placówkę uderzyła nawet bomba, choć dzieci cudem ocalały. W tamtych chaotycznych pierwszych tygodniach II wojny światowej świętowanie Nowego Roku było aktem czystego przetrwania pośród ruin szybko upadającej stolicy.
1940: Na skraju zamknięcia (ul. Krochmalna 92)
- Rosz Haszana 5701: 3–4 października 1940 roku
Rok później niemiecka okupacja dusiła już miasto, a plotki o zamkniętej dzielnicy żydowskiej stawały się rzeczywistością. Rosz Haszana w 1940 roku było niemal na pewno ostatnim wielkim świętem celebrowanym w ich ukochanym, historycznym domu przy ulicy Krochmalnej. Zaledwie kilka tygodni później, na początku listopada 1940 roku, niemieckie władze zmusiły Korczaka do opuszczenia budynku, ponieważ znalazł się on w wyznaczonej strefie „aryjskiej”. Sierociniec został zmuszony do przeniesienia się za nowo wytyczone granice getta.
1941: Jedyny Nowy Rok w getcie (ul. Chłodna 33)
- Rosz Haszana 5702: 22–23 września 1941 roku
Jesienią 1941 roku sierociniec został przeniesiony do dawnego gmachu szkoły Roeslerów przy ulicy Chłodnej 33, usytuowanego w wąskim korytarzu łączącym Duże i Małe Getto. Miejsce to stało się tłem dla ich jedynego Nowego Roku obchodzonego wewnątrz murów getta.
Choć Janusz Korczak historycznie był asymilatorem, który nie prowadził tradycyjnie religijnego życia, bezprecedensowe koszmary getta zmieniły jego perspektywę. Michał Zylberberg, nauczyciel mieszkający w tym samym budynku przy Chłodnej 33, wspominał, że Korczak przyszedł do niego na kilka dni przed świętem, aby zorganizować nabożeństwa dla 150 sierot. Korczak powiedział mu wówczas:
„W tych straszliwych czasach religia jest naszą jedyną pozytywną siłą, naszą jedyną ochroną”.
Dzieci pięknie przygotowały dużą salę, rozkładając dywany i układając świeże kwiaty. Zapewniły młodego kantora (chazana), który poprowadził modlitwy. Przez całe dni świąteczne Stary Doktor stał uroczyście w kącie sali w czarnej jedwabnej jarmułce (koppel), trzymając polski przekład modlitewnika.
Jego kazanie skierowane do dzieci było głęboko poruszające, dotykające kwestii życia, śmierci, Tory oraz trwania Izraela. Zylberberg odnotował, że podczas końcowej modlitwy Neilah pod koniec Jom Kipur, Korczak wypowiedział przejmujące, prorocze ostrzeżenie:
„Kto to może wiedzieć, czy będziemy żyli, aby zebrać się ponownie w następny Jom Kipur”.
1942: Cisza
- Rosz Haszana 5703: 12–13 września 1942 roku
Przeczucie Starego Doktora okazało się tragicznie dokładne. Gdy nadszedł żydowski Nowy Rok 1942, duża sala przy Siennej 16 stała pusta i cicha.
Zaledwie miesiąc wcześniej, 5 sierpnia 1942 roku, podczas Wielkiej Akcji likwidacyjnej w Warszawie, Janusz Korczak, jego wieloletnia współpracowniczka Stefania Wilczyńska, personel oraz wszystkie 239 dzieci zostali pognani na Umschlagplatz. Stamtąd wywieziono ich do obozu zagłady w Treblince. Zanim zadął szofar ogłaszający nadejście roku 5703, dzieci już nie było, a doktor Korczak nie żył.
To pojedyncze, pełne buntu i godności świętowanie w 1941 roku przy Chłodnej 33 pozostaje potężnym świadectwem oddania Korczaka, który do samego końca chronił swoje dzieci, zapewniając im poczucie godności, kulturę oraz duchowe wsparcie.
* Oryginalny artykuł autorstwa Michała Zylberberga ukazał się w The Daily Eagle (często indeksowanym również pod yiddish-angielskim tytułem The Canadian Eagle lub Keneder Adler) w wydaniu z czwartku, 18 września 1947 roku. Tekst ten został opublikowany w specjalnej sekcji świątecznej z okazji Rosz Haszana (5708) na stronie 11. Artykuł nosił tytuł nawiązujący do wojennych nabożeństw, a jego środkowa kolumna zawierała dokładnie ten wycięty przez mnie anglojęzyczny fragment, zatytułowany podsekcją „The Children's Home at 33 Chlodna Street”.
| Rok | Początek święta (od wieczora) | Główne dni święta (w kalendarzu) | Rok żydowski |
|---|
| 1939 | środa, 13 września | 14 – 15 września | 5700 |
| 1940 | środa, 2 października | 3 – 4 października | 5701 |
| 1941 | niedziela, 21 września | 22 – 23 września | 5702 |
| 1942 | piątek, 11 września | 12 – 13 września | 5703 |
