Droga Pamiętnika Janusza Korczaka: Od Siennej do bielańskiej skrytki

Poprzednio opisane wydarzenia doprowadziły do dramatycznego momentu z wieczora 5 sierpnia 1942 roku. Ledwie kilka godzin po tym, jak Janusz Korczak, Stefania Wilczyńska i personel Domu Sierot zostali pognani z ulicy Siennej 16 na Umschlagplatz, do opustoszałego, splądrowanego budynku powrócił Pan Misza (po wojnie znany jako Michał Wróblewski). Wstrząśnięty i zrozpaczony, pośród porozrzucanych ubrań i dziecięcych pamiątek, odnalazł ostatnie, najgłębiej skrywane osobiste rzeczy Starego Doktora. Były to: bezcenny, pisany nocami „Pamiętnik”, pliki notatek pedagogicznych oraz ikoniczne, druciane okulary Doktora. Pan Misza zapakował je pospiesznie do małej walizki i pod osłoną zapadającego zmroku, ryzykując życie, przeniósł ten ładunek przez most łączący Małe getto z Dużym.

Pierwszym miejscem schronienia, gdzie Pan Misza i trzej nastoletni chłopcy – byli wychowankowie, którym udało się uniknąć transportu do Treblinki – zatrzymali się na tę pełną grozy noc, było skromne mieszkanie byłego wychowanka Felka Grzyba przy ul. Ostrowskiej. W kolejnych dniach, w ucieczce przed nieustannymi niemieckimi blokadami i łapankami, zmuszeni byli nieustannie zmieniać kryjówki. Zatrzymywali się w opuszczonych lokalach, między innymi w domu przy ul. Świętojerskiej. Tam, z okien zrujnowanej kamienicy, widzieli zielone drzewa Ogrodu Krasińskich po stronie aryjskiej – pewien symbol wolności, która była tak blisko, a zarazem tak nieosiągalnie daleko.

Ciężka walizka towarzyszyła im na każdym kroku podczas wielokrotnych przenosin, stając się dla nich najświętszą relikwią. To było wszystko, co pozostało po Doktorze i Domu Sierot. Po kilku dniach Pan Misza podjął decyzję o ich przerzucie walizki na zewnątrz getta. Wykorzystał swoje dawne kontakty i przekazał walizkę zaprzyjaźnionej grupie szmuglerów. Dla przemytników, którzy codziennie przerzucali przez mury żywność i broń, paczka z papierami była techniczną rutyną. Dlatego sam Pan Misza nigdy po wojnie nie przywiązywał większej wagi do szczegółów technicznych samego przerzutu. W realiach szalejącej Zagłady, gdy ludzkie życie kończyło się w kilka minut, ta akcja była po prostu kolejnym zadaniem do wykonania.

Kamień spadł mu z serca, gdy tajnymi kanałami konspiracyjnymi, jeszcze na terenie getta, otrzymał lakoniczny, wyczekiwany meldunek: „Walizka dotarła!”. Kontrahentem po drugiej stronie muru był jego wieloletni przyjaciel, bursista i redaktor „Małego Przeglądu” – Pan Jerzy (Igor Newerly, posługujący się wówczas swoim rodowym nazwiskiem Jerzy Abramow). Pan Misza doskonale znał jego bezpieczny i nowoczesny adres na lewicowym, inteligenckim osiedlu III Kolonii WSM (Żoliborskiej Spółdzielni Mieszkaniowej) przy ul. Krasińskiego 16.

Walizka trafiła najpierw do mieszkania Newerlego, jednak lokal ten tętnił życiem konspiracyjnym i był pod stałą obserwacją Gestapo. Żona pisarza, Barbara Abramow-Newerly (z domu Szejnbaum, dawna wychowanka Domu Sierot Korczaka), słusznie przewidziała potężne zagrożenie. W obawie przed rewizją spakowała spuściznę po Doktorze i 8 stycznia 1943 roku potajemnie przewiozła ją z Żoliborza dalej na północ – do zakładu wychowawczego „Nasz Dom” na Bielanach. Wiedziała, że u kierowniczki placówki i bliskiej przyjaciółki Korczaka, Maryny Falskiej, papiery znajdą bezpieczny schron. 

Intuicja Barbary okazała się zbawienna – zaledwie kilka dni później Igor Newerly został aresztowany przez Gestapo w swoim żoliborskim mieszkaniu i trafił do obozów koncentracyjnych. Tymczasem na Bielanach, z polecenia Falskiej, zaufany pracownik „Naszego Domu”, Władysław Cichosz, przeniósł walizkę na strych gmachu i bezpiecznie zamurował ją w specjalnie przygotowanej wnęce pod dachem.

Mimo wybuchu Powstania warszawskiego i ogromnych zniszczeń stolicy, bielański gmach Naszego Domu i jego sekretna skrytka przetrwały wojnę. Gdy pod koniec 1945 roku Igor Newerly powrócił z niemieckich obozów, odnalazł Władysława Cichosza. Mężczyźni udali się na strych, gdzie rozkuli ścianę. Dokumenty, nienaruszony rękopis „Pamiętnika” oraz okulary Janusza Korczaka zostały ocalone, stając się jednym z najważniejszych świadectw ludzkiej godności w czasach pogardy.

Monument över missade möjligheter - Konceptuell beröringsskräck - Ingen direkt sanning - Sveriges Museum om Förintelsen fortsätter leken "Om, om, om Förintelsen" - Ett slående exempel på en "narrativ förskjutning".

Ledningens feghet gör Förintelsemuseet till ett 

Monument över missade möjligheter

Det råder ett tyst och djupt provocerande bedrägeri på Torsgatan i Stockholm. Sveriges Museum om Förintelsen har nu verkat i flera år, men på besöksprogrammet lyser den fasta utställningen fortfarande med sin frånvaro. Samtidigt som antisemitismen i det svenska samhället blomstrar och antar alltmer aggressiva former, har museets ledning valt att abdikera från sitt uppdrag. Istället för att gripa det unika mandat de har fått, möter de besökaren år efter år med temporära, prydliga och helt ofarliga installationer om hur svensk press rapporterade, hur Hollywood skildrade katastrofen eller hur tredje generationen minns sina morföräldrar.

Detta är en medveten och systematisk narrativ förskjutning. Det är utställningar ”om berättelsen om Förintelsen” – ett akademiskt, sanitärt och intellektualiserat ”om, om”. Museets ledning bär det fulla ansvaret för att de har förvandlat ett livsviktigt nationellt forum till en bekväm skyddsmekanism.

Ett unikt forum som lämnas tomt

När den svenska regeringen fattade beslutet att inrätta detta museum, gavs ledningen ett historiskt förtroende och ett strikt åläggande: institutionen skulle vara ett unikt, slagkraftigt forum för att föra vidare minnet och aktivt motverka den växande antisemitismen. Museet skulle utgöra den samlande, nationella frontlinjen mot fördomar och historierevisionism.

Att i detta akuta samhällsläge – där judar i Sverige upplever en historisk otrygghet – välja att hålla dörrarna öppna utan en fast, permanent utställning är ingenting annat än ett monumentalt misslyckande från ledningens sida. De har tilldelats resurserna, mandatet och plattformen, men de vägrar att använda dem. Genom att gömma sig bakom tillfälliga utställningar om barnbarns minnen och medieanalyser visar ledningen en total brist på civilkurage och strategisk förståelse för det uppdrag regeringen har ålagt dem.

Ledningens flykt från den fysiska verkligheten

Museiledningen styr krampaktigt diskussionen mot abstrakta, teoretiska frågor: Hur kunde en statsapparat genomföra ett industriellt folkmord? Vilka var de logistiska förutsättningarna? Men genom att göra Förintelsen till en ren skrivbordsövning om byråkrati och systemfel begår man ett historiskt svek. Man väljer det rena och det akademiska framför den blodiga och obekväma materiella verkligheten.

Att medvetet rensa bort den fysiska förintelsen – gaskamrarna, massgravarna, den systematiska svälten, de medicinska experimenten och askan – är ledningens sätt att skapa en ”trygg” och estetiskt tilltalande miljö. Men Förintelsen var inte trygg, ren eller teoretisk. Att dölja det industriella mördandet bakom teorier om logistik är som att skriva en bok om ett mord men vägra nämna att offret blev ihjälslaget. Denna sanitära historieförmedling gör museet direkt tandlöst i kampen mot dagens antisemitism.

Att lämna fältet öppet för förnekarna

Antisemitismen i dagens Sverige göds inte av brist på seminarier om mediehistoria. Den göds av en aggressiv historierevisionism och Förintelseförnekelse. När förnekare och extremister attackerar historien, riktar de inte in sig på abstrakta teorier om ”ideologiska förutsättningar”. De attackerar de fysiska bevisen – de ifrågasätter gaskamrarnas existens, tågtransporternas kapacitet och antalet mördade.

När museets ledning vägrar att hålla upp de konkreta, empiriska och fysiska bevisen som en permanent, fast sköld, sviker de sitt uppdrag. De lämnar fältet helt öppet för de krafter som vill förvränga historien. Ett museum mot antisemitism som inte vågar visa antisemitismens yttersta, fysiska slutstation är värdelöst som motkraft.

Kraven på ledningen och den fasta utställningen

För att museets verksamhet inte ska fortsätta vara ett bedrägeri och ett slöseri med skattemedel, måste ledningen omedelbart ändra kurs. Vi kräver att det unika forumet tas i anspråk genom en framtida, fast utställning som konfronterar besökaren med folkmordets materiella och fysiska sanning:

1. Den nakna, fysiska dokumentationen av massmordet: detaljerade, oförfalskade skildringar av dödslägrenas uppbyggnad, gaskamrarna, de kemiska medlen - motoravgaser (kolmonoxid) och Zyklon B, och massarkebuseringarna i öst (Einsatzgruppen).
2. De materiella och empiriska bevisen: En permanent plats för konkreta föremål och dokument som bevisar mördandets industriella skala, som ett direkt svar på dagens Förintelseförnekelse.
3. Konkret orsakssamband: En pedagogisk linje där det fysiska våldet knyts direkt till den nazistiska ideologins kärna, så att besökaren förstår exakt vad antisemitism leder till när den tillåts gå från ord till praktisk handling.

Om den nuvarande ledningen saknar modet att visa historien som den faktiskt var, eller om de föredrar att driva ett mysigt kulturhus snarare än ett museum över historiens största brott, bör de ställa sina platser till förfogande. Att låta detta unika forum stå oanvänt i en tid då antisemitismen blomstrar är ett svek mot historien, mot de överlevande och mot det uppdrag som det svenska folket, läs regeringen, har gett dem.

---

På frågan: Hur var det i gettot? Svarar Elisabeth Citrom iklädd i festkläderna: Roligt. Min moster Sabina Wójcikiewicz dog år 1941 i Warszawas getto 25 år gammal. Detta år dog 43 000 judar i Warszawas getto av svält och sjukdomar och det var inte roligt, tycker jag!

The Cowardice of Management Is Turning the Holocaust Museum into a Monument of Missed Opportunities

A silent and deeply provocative deception is taking place on Torsgatan in Stockholm. Sweden’s Museum of the Holocaust has now been operating for several years, yet a permanent exhibition is still nowhere to be found on its program. At a time when antisemitism in Swedish society is flourishing and taking on increasingly aggressive forms, the museum's management has chosen to abdicate its responsibility. Instead of seizing the unique mandate they have been given, they meet visitors year after year with temporary, neat, and entirely harmless installations about how the Swedish press reported, how Hollywood depicted the catastrophe, or how the third generation remembers their grandparents.

This is a deliberate and systematic narrative shift. These are exhibitions "about the story of the Holocaust"—an academic, sanitized, and intellectualized "about, about." The museum's management bears full responsibility for transforming a vital national forum into a comfortable defense mechanism.

A Unique Forum Left Empty

When the Swedish government decided to establish this museum, the management was granted historical trust and a strict mandate: the institution was to be a unique, impactful forum to pass on the memory and actively counter growing antisemitism. The museum was meant to constitute the unifying national frontline against prejudice and historical revisionism.

To choose to keep the doors open without a permanent exhibition in this acute social climate—where Jews in Sweden experience historical insecurity—is nothing short of a monumental failure by the management. They have been allocated the resources, the mandate, and the platform, but they refuse to use them. By hiding behind temporary exhibitions about grandchildren's memories and media analysis, the management displays a total lack of moral courage and strategic understanding of the task entrusted to them by the government.

Management’s Escape from Physical Reality

The museum management desperately steers the discussion toward abstract, theoretical questions: How could a state apparatus execute an industrial genocide? What were the logistical prerequisites? But by turning the Holocaust into a pure desk exercise about bureaucracy and systemic failure, they commit a historical betrayal. They choose the clean and the academic over the bloody and uncomfortable material reality.

Deliberately purging the physical Holocaust—the gas chambers, the mass graves, the systematic starvation, the medical experiments, and the ash—is management's way of creating a "safe" and aesthetically pleasing environment. But the Holocaust was not safe, clean, or theoretical. Hiding industrial murder behind theories of logistics is like writing a book about a murder but refusing to mention that the victim was beaten to death. This sanitized transmission of history renders the museum directly toothless in the fight against today's antisemitism.

Leaving the Field Wide Open for Deniers

Antisemitism in today's Sweden is not fueled by a lack of seminars on media history. It is fueled by aggressive historical revisionism and Holocaust denial. When deniers and extremists attack history, they do not target abstract theories about "ideological prerequisites." They attack the physical evidence—they question the existence of gas chambers, the capacity of train transports, and the number of victims.

When the museum's management refuses to hold up the concrete, empirical, and physical evidence as a permanent, solid shield, they fail their mission. They leave the field wide open for those forces that want to distort history. A museum against antisemitism that does not dare to show the ultimate physical destination of antisemitism is useless as a counterforce.

Demands on Management and the Permanent Exhibition

To prevent the museum's operations from remaining a deception and a waste of taxpayers' money, the management must change course immediately. We demand that this unique forum be utilized through a future permanent exhibition that confronts the visitor with the material and physical truth of the genocide:

1. The Naked, Physical Documentation of Mass Murder: Detailed, unadulterated depictions of the death camps' layout, the gas chambers, the chemical agents (Zyklon B), and the mass shootings in the East (Einsatzgruppen).
2. Material and Empirical Evidence: A permanent space for concrete objects and documents that prove the industrial scale of the murder, serving as a direct response to modern Holocaust denial.
3. Concrete Causality: A pedagogical framework where physical violence is linked directly to the core of Nazi ideology, ensuring visitors understand exactly what antisemitism leads to when allowed to move from words to practical action.

If the current management lacks the courage to show history as it actually was, or if they prefer to run a cozy cultural center rather than a museum over history's greatest crime, they should step down. Letting this unique forum stand unused in a time when antisemitism is flourishing is a betrayal of history, of the survivors, and of the mission given to them by the Swedish people.

---

Kropla Mleka - Pawilon w Ogrodzie Saskim i wykład Korczaka w Medycyna i Kronika Lekarska: czasopismo tygodniowe dla lekarzy praktyków, 1910, R.45, nr 7, str.14-17.

Kropla Mleka - Pawilon w Ogrodzie Saskim

Kropla Mleka* - Pawilon w Ogrodzie Saskim i wykład Korczaka w Medycyna i Kronika Lekarska: czasopismo tygodniowe dla lekarzy praktyków, 1910, R.45, nr 7, str. 14-17.

WYKŁAD KLINICZNY.
O znaczeniu karmienia piersią niemowląt.
Podał
H. Goldszmit.

Mogę spotkać się z zarzutem, iż zabieram czas i miejsce, by dowieść, że oczywiste jest oczywistem. W rzeczy samej, niema dziś już ani jednego, bodaj odosobnionego głosu po stronie sztucznego żywienia, — teoretycznie panuje zupełna jednomyślność. Jednakże często jeszcze pediatrzy pomawiają ogół lekarzy o niedocenianie wartości naturalnego żywienia osesków piersią, o chwiejność ich stanowiska w tej sprawie, o karygodną uległość smakowi i przesądom publiczności.
W roku 1903 Płockie tow. lekarskie wydało arkusz, obliczony na szerokie rozpowszechnienie, czego dowodzi cena: rubel za sto egzemplarzy. Spotyka się tam zdanie, bezmiernie ryzykowne, jeśli nazwać je oględnie, z obowiązującą względem kolegów kurtuazyą.
„Bywa nieraz i tak, że pokarm matki jej dzieciom nie służy, tak, że jedno po drugiem, jak się to w niektórych rodzinach zdarza, umiera ku wielkiemu zmartwieniu matki i ojca”.
Zdanie to jaskrawo ilustruje stosunek lekarzy - praktyków do sprawy, którą specjaliści tak decydują:
„Jedyny, w pełni odpowiadający celowi, jedyny, zabezpieczający przed ciężkiemi chorobami trawienia jest dla niemowlęcia pokarm piersi matczynej. Lekarz, który uwalnia matkę od karmienia lub odradza i skłania do sztucznego żywienia, sprzeniewierza się swym obowiązkom, popełnia przestępstwo nie tylko w stosunku do powierzonego jego pieczy dziecka, ale i wobec generacyi” (Heubner).
Szkodliwość sztucznego żywienia wybiegła dziś daleko poza przewód pokarmowy.
„Nie tylko zaburzenia przewodu pokarmowego, ale i eklampsya, laryngospasmus, znaczne anomalie w tworzeniu się krwi i kości wiążą się najczęściej ze sztucznem żywieniem. Częstokroć figurujące w statystyce zapalenie płuc lub inny powód śmierci jest tylko ostatnim aktem sztucznego żywienia” (Finkelstein).
Zbyt daleko zaprowadziłoby omawianie Finkelsteinowskiej dekompozycyi i intoksykacyi, gdzie punkt ciężkości stanowczo i raz na zawsze przesunięto — z wczorajszego lub....
___________________________________________________________________________________

Janusz Korczak niemal na pewno zetknął się z pracą i teoriami Heinricha Finkelsteina podczas swojego rocznego pobytu naukowego w Berlinie na przełomie 1907 i 1908 roku. Korczak wyjechał do Berlina, aby pogłębić swoją wiedzę pediatryczną. Uczęszczał tam na wykłady uniwersyteckie, ale przede wszystkim odwiedzał kluczowe kliniki dziecięce, szpitale oraz przytułki. W latach 1907–1908 prof. Heinrich Finkelstein był już jedną z najważniejszych postaci berlińskiej pediatrii. Od 1901 roku pełnił funkcję lekarza naczelnego w wielkim berlińskim przytułku dla podrzutków i sierot (Städtisches Kinderasyl), który był głównym punktem badawczym w Europie zajmującym się patologią niemowląt i problemami sztucznego żywienia. Finkelstein prowadził w tym czasie intensywną działalność dydaktyczną, prezentując swoje odkrycia dotyczące dekompozycji i toksykozy u niemowląt. Młody dr Goldszmit, chłonąc najnowszą niemiecką wiedzę medyczną, uczył się tych teorii bezpośrednio u źródła – na oddziałach szpitalnych, którymi zarządzał lub którymi inspirował Finkelstein.

Dowodem na to, jak mocno Korczak zakorzenił w sobie wiedzę z tamtego berlińskiego okresu, jest właśnie cytowany jego wykład, artykuł. Korczak wrócił z Niemiec z przeświadczeniem, że nowe, berlińskie podejście do metabolizmu niemowląt powinno być natychmiast zaszczepione na gruncie polskim.

* Organizację „Kropla mleka” założył Tadeusz Boy-Żeleński. Po raz pierwszy publicznie przedstawił ideę w 1905 roku. Jego wykład „Sztuczne i mieszane żywienie niemowląt a instytucya «Kropli mleka» we Francyi”. Celem „Kropli mleka” było zwalczanie wysokiej śmiertelności niemowląt poprzez promocję naturalnego karmienia oraz odpowiedniego żywienia i higieny. Tadeusz Boy-Żeleński, znany również jako Boy, był lekarzem, pisarzem i krytykiem literackim.

** Kim był prof. Heinrich Finkelstein?

Heinrich Finkelstein (1865–1942) był wybitnym niemieckim pediatrą, dyrektorem berlińskiego azylu dla podrzutków i sierot (Städtisches Kinderasyl). W tamtych czasach śmiertelność niemowląt karmionych sztucznie (zwłaszcza w okresie letnim, z powodu braku lodówek i pasteryzacji mleka krowiego) sięgała w przytułkach nawet 80-90%. Finkelstein postawił sobie za cel naukowe wyjaśnienie tej katastrofy.

„Ostatni akt sztucznego żywienia” – o co chodziło?

Zanim Finkelstein ogłosił swoje wnioski, lekarze powszechnie uważali, że niemowlęta karmione sztucznie umierają z powodu zakażeń bakteryjnych układu pokarmowego (nieczyste mleko, brudne butelki) lub na skutek wtórnych infekcji, takich jak zapalenie płuc.

Cytat Finkelsteina przytoczony przez Korczaka całkowicie odwraca to myślenie:

„Częstokroć figurujące w statystyce zapalenie płuc lub inny powód śmierci jest tylko ostatnim aktem sztucznego żywienia”.

Oznacza to, że bezpośrednia, ostateczna przyczyna zgonu (np. zapalenie płuc wymienione w karcie zgonu) była jedynie skutkiem ubocznym całkowitego wyniszczenia organizmu, do którego doprowadziło błędne, sztuczne karmienie. To pokarm niszczył dziecko od środka, a infekcja dobijała organizm pozbawiony odporności.

Dom Sierot - From Grodzisk Mazowiecki to 2 Franciszkańska Street in Warszawa - "Help for Orphans" Society (Towarzystwo „Pomoc dla Sierot”).

The property at 2 Franciszkańska Street was leased (rented) by the "Help for Orphans" Society. Here is the 2-4 Franciszkańska building. Number 2, where the orphanage was placed, is the part of the building in the shadow and close to the Church of St. Francis.

The property at 2 Franciszkańska Street was leased (rented) by the "Help for Orphans" Society. Here is the 2-4 Franciszkańska building. Number 2, where the orphanage was placed, is the part of the building in the shadow and close to the Church of St. Francis. Both photos were taken during WWII.

The property at 2 Franciszkańska Street was leased (rented) by the "Help for Orphans" Society (Towarzystwo „Pomoc dla Sierot”). The society moved into the Franciszkańska premises in 1907-1908 to establish a temporary, centralized urban foothold for their charity work after operating further out in Grodzisk Mazowiecki, a town located about 30 kilometers southwest of Warsaw.

Here, at 2 Franciszkańska Street, Janusz Korczak met Stefania Wilczyńska, who had recently returned to Warsaw after unfinished studies at Liege University in Belgium. She began volunteering at the gritty Franciszkańska shelter.

 
"Help for Orphans" Society was already running the fundraising and plans for its own Orphanage building, as they recognized that renting spaces like the one at 2 Franciszkańska Street were inadequate and cramped. Therefore, the Society formally committed to constructing a brand-new, purpose-built facility. For four intensive years (1906-1910), the Society accumulated public contributions, and this quickly accumulated capital allowed them to purchase the vacant plot of land at 92 Krochmalna Street on May 12, 1910, for the substantial sum of 24,000 rubles.

The construction started in June 1911, and the fundraising continued actively alongside physical construction to cover the costs of building materials and labor. The 92 Krochmalna Street facility officially opened its doors on October 7, 1912.

May 22, 1901 Russian Cenzorship allowed printing of the first Korczak book Dzieci ulicy.

125 years ago, at the Pajewski printing office at 12 Niecała Street (blue dot on right side), "Dzieci ulicy" the first book by Janusz Korczak, was printed in Warszawa, 1901. Pajewski's editorial and printing offices were located close to the Ogród Saski, Saski Gardens.

Janusz Korczak´s novel Dzieci ulicy ("Street Children") was first published in 17 episodes, serialized from December 1900 to April 12, 1901, in the weekly magazine Czytelnia dla Wszystkich ("Reading Room for Everyone"). In pre-war Poland, newspapers and weeklies often included supplements. These were sometimes calendars at the end of the year, or serialized novel sheets distributed before the book was printed as a single, complete volume. Janusz Korczak’s debut novel, Dzieci ulicy ("Street Children"), was printed using this exact method. Before being published as a full book, it appeared in installments (in the form of print sheets) as a supplement to the weekly magazine Czytelnia dla Wszystkich ("Reading Room for Everyone").

On May 22, 1901, Russian Censorship allowed the printing of the first Korczak book, Dzieci ulicy.

Part of the book (Page 25 bottom) describes the departure of the children from Warsaw to the country, first by horse-drawn carriage and thereafter by train: A carriage is waiting in the gateway. They got in. The doors were slammed shut. For all the treasures in the world, Antek would not admit that a shiver of fear ran through his limbs. The boy was only twelve years old. What will happen now? They drove through a wide street, brightly lit. Again, they entered dark streets. Then they crossed an iron bridge. A golden snake of riverside lanterns was reflected, swaying in the waves of the river. The city drew its black contours against the background of the dark sky. The wheels of the carriage clattered loudly against the iron pavement of the bridge. Then Praga, a park on the left side, low houses, empty squares, some buildings, a square, a brick factory building, and fences.

May 21, 1901, Russian Censorship allowed the printing of the first Korczak book, Dzieci ulicy. The novel Dzieci ulicy ("Street Children") was first published in 17 episodes, serialized from December 1900 to April 12, 1901, in the weekly magazine Czytelnia dla Wszystkich ("Reading Room for Everyone").

125 years ago, at the Pajewski printing office at 12 Niecała Street (blue dot on right side), "Dzieci ulicy" the first book by Janusz Korczak, was printed in Warszawa, 1901. Pajewski's editorial and printing offices were located close to the Ogród Saski, Saski Gardens.
дозволено цензурою - Варшава 22 мая 1901
дозволено цензурою means in old Russian (from Tsar time) разрешено цензурой - allowed by the censorship.

The novel Dzieci ulicy ("Street Children") was first published in 17 episodes, serialized from December 1900 to April 1901 in the weekly magazine Czytelnia dla Wszystkich ("Reading Room for Everyone"). At the same time, there were articles by Korczak sign as Janusz or just by J (see above).

Most do "Gimnazjum Korczaka" w Warszawie - 130 lat od debiutu literackiego Korczaka - Ulice Brukowa i Niecała.

Kamienica, gdzie było "Gimnazjum Korczaka", na warszawskiej Pradze została wzniesiona w 2. połowie XIX w. dla warszawskiego przemysłowca Karola Juliusza Mintera. Na akwareli "Piątek na Pradze" uwiecznił ją na drugim planie Juliusz Kossak. Budynek, teraz pięknie odnowiony, jest jednym z trzech najstarszych budynków mieszkalnych na Pradze. Drzeworyt - Kossak/Holewiński, J[ózef]

Most Ponińskiego, od ul. Bednarskiej do Brukowej. Ulica Bednarska jest zaledwie kilkaset metrów na północ od ul. Karowej, gdzie zaczyna się obecny most rowerowy.

Most rowerowy od ul. Karowej do ul. Okrzei, dawnej Brukowej.

"Gimnazjum Korczaka" mieściło się na warszawskiej Pradze w kamienicy Karola Mintera przy ówczesnej ul. Brukowej 16, róg Nowonamiestnikowej. Dzisiaj ten narożny budynek znajduje się pod adresem ul. Sierakowskiego 4. (róg ul. Stefana Okrzei). Korczak rozpoczął tam edukację w 1891 roku, a naukę zwieńczył zdaniem matury w roku 1898.

Ulica Brukowa

Za oficjalny debiut literacki Korczaka uważa się humorystyczny felieton „Węzeł gordyjski”, opublikowany we wrześniu 1896 roku w tygodniku satyrycznym „Kolce”. Henryk Goldszmit uczył się wtedy w VII Rządowym Gimnazjum Męskim na ul. Brukowej. Tekst w Kolcach podpisał pseudonimem Hen, skrótem wynikającym z jego prawdziwego imienia.

"Gimnazjum Korczaka" mieściło się na warszawskiej Pradze w kamienicy Karola Mintera przy ówczesnej ul. Brukowej 16. Dzisiaj ulica ta nosi nazwę ul. Sierakowskiego (róg ul. Stefana Okrzei). Ten narożny budynek znajduje się pod adresem ul. Sierakowskiego 4. Korczak rozpoczął tam edukację w 1891 roku, a naukę zwieńczył zdaniem matury w roku 1898.

Ulica Stefana Okrzei, dawniej Brukowana, Brukowa, na Starej Pradze biegnie od ulicy Targowej do wybrzeża Wisły (Szczecińskiego). Przed 1775 r. Ulica zyskała na znaczeniu, ponieważ prowadziła na most Ponińskiego, jedyny wtedy w Warszawie, i późniejsze mosty łyżwowe. Dzięki temu ulica szybko zyskała murowaną zabudowę, a także jako jedna z pierwszych na Pradze posiadała bruk. Stąd pochodzi jej pierwsza nazwa - Brukowana. Most Ponińskiego, z drugiej strony Wisły, wychodził na ulicę Bednarską. Dzisiejszy, potocznie nazywany rowerowym, łączy obecną ul. Okrzei (dawna Brukowa) z ulicą Karową.

Przedwojenną Brukową charakteryzowały dwie dziedziny: handel opałem i ślusarstwo. Dobrze zarabiający pracownicy fabryki wyrobów metalowych "Wulkan" otwierali tu własne, małe zakłady rzemieślnicze, a dogodna komunikacja w postaci kolejki wąskotorowej sprzyjała handlowi opałem.
Na placu po wschodniej części ulicy znajdował się plac rzeźni miejskiej, pamiątką jest nazwa jednej z bocznych ulic - Krowia. 

Kamienica przy ul. Sierakowskiego 4 na warszawskiej Pradze została wzniesiona w 2 połowie XIX w. dla warszawskiego przemysłowca Karola Juliusza Mintera. Na akwareli "Piątek na Pradze" uwiecznił ją na drugim planie Juliusz Kossak. Budynek, teraz pięknie odnowiony, jest jednym z trzech najstarszych budynków mieszkalnych na Pradze.

Ulica Niecała.

Pierwszym wydawcą Henryka Goldszmita - Janusza Korczaka był Aleksander Pajewski. Prowadził on wydawnictwo Czytelnia dla wszystkich. Wydawnictwo i drukarnia Pajewskiego mieściły się na ulicy Niecałej 12, tuż obok Ogrodu Saskiego w Warszawie. 
Mało wiadomo o Korczaku i wydawnictwie Pajewskiego, w którym Korczak, uczeń gimnazjum, a później student medycyny, musiał jednak spędzać sporo czasu, nie tylko oddając co tydzień swoje pierwsze alster, ale również dyskutując dalsze odcinki powieści sensacyjnej Lokaj.

Opis stosunków w redakcji na ulicy Niecałej 12 znajdujemy w tygodniku Niwa, w anonimowej notatce w rubryce Rachunki, z okazji jubileuszu „Kolców”. („Niwa” 1896, nr 1: 4 stycznia, s 6). Wesoło bywa i gwarno, a niemało animuszu dodaje pogawędce sam wydawca Kolców, p. Aleksander Pajewski, człowiek złotego serca, prawości, przed którą nawet niechętni uchylają głowy, energii wreszcie, dzięki której wyprowadził przed laty Kolce z bardzo smutnego położenia i w bardzo krótkim czasie postawił na wysokim poziomie. Korzystając z pomocy dobrych doradców literackich, otwierał on zawsze łamy swego pisma młodym talentom, rwącym się do pióra, niekrępował ani ich usposobienia, ani natchnień, ani upodobań, pozwalał im „wypisywać się" prozą i wierszem, co dla nabrania wprawy i dla dalszego rozwoju jest rzeczą niezmiernie ważną, przychodził często nie tylko z pomocą moralną - słowem zyskiwał sobie serce i wdzięczność każdego z młodych którzy zarazu nieśmiało przestępowali próg redakcyjny.
Debiut pisarski Janusza Korczaka

Debiut pisarski Janusza Korczaka miał miejsce 26 września 1896 roku. Pod pseudonimem „Hen” opublikował w tygodniku satyrycznym „Kolce” (nr 39) pierwszą humoreskę pt. „Węzeł Gordyjski”. Przedstawił w niej obraz ogniska domowego, w którym w zastępstwie rodziców funkcje wychowawców pełnią m.in. niańki, guwernantki. Celem utworu było zachęcenie rodziców do aktywnego zajęcia się wychowaniem dzieci. Korczak pisze: Kiedy nadejdzie chwila, kiedy pedagogiki nie będą butwiały na półkach księgarskich.

Wydawnictwo i drukarnia Pajewskiego mieściły się na ulicy Niecałej 12, tuż obok Ogrodu Saskiego w Warszawie. Na fotografii drugi dom (parterowy) po lewej.

Wydawnictwo i drukarnia Pajewskiego mieściły się na ulicy Niecałej 12, tuż obok Ogrodu Saskiego w Warszawie. Na fotografii zrobionej przez Luftwaffe w 1944 roku to dom zaznaczony niebieską kropką.