W piekle Treblinki II morderstwo nie kończyło się na komorze gazowej. W ramach akcji Sonderaktion 1005 wyrywano ziemi ciała, by palić je na szynach kolejowych, a prochy mieszano z gruntem.
Gdy Szwedzkie Muzeum Holokaustu – Sveriges Museum om Förintelsen w Sztokholmie – decyduje się opowiadać o masowych mordach fotografią kojącego, szumiącego lasu, dopuszcza się aktu moralnej kapitulacji. Czyniąc naturę pośmiertnym wspólnikiem katów, muzeum nie tylko ucieka w estetykę – ono nieświadomie kontynuuje dzieło nazistowskich oprawców, którzy do perfekcji opanowali sztukę zacierania śladów własnego bestialstwa. Natura, która stała się mimowolnym wspólnikiem milczenia.
Natura jako wspólnik zacierania zbrodni – od Lipawy* i Treblinki po Sztokholm
Gdy Szwedzkie Muzeum Holokaustu (Sveriges Museum om Förintelsen) decyduje się opowiadać o masowych mordach fotografią kojącego, szumiącego lasu, dopuszcza się aktu moralnej kapitulacji. Czyniąc naturę pośmiertnym wspólnikiem katów, muzeum nie tylko ucieka w estetykę – ono nieświadomie kontynuuje dzieło nazistowskich oprawców, którzy do perfekcji opanowali sztukę zacierania śladów własnego bestialstwa.
W piekle Treblinki II morderstwo nie kończyło się na komorze gazowej. Zacieranie śladów było częścią Sonderaktion 1005. Od marca do lipca 1943 roku więźniowie Sonderkommando, pod lufami karabinów, wydzierali ciała z ziemi, by palić je na ogromnych rusztach z szyn kolejowych. Jednak ogień to było za mało. Aby całkowicie unicestwić szczątki i uniemożliwić identyfikację ofiar, naziści sprowadzili Knochenmühle – specjalne młyny do mielenia kości.
Pozyskaną w ten sposób „mączkę kostną” mieszano z piaskiem i popiołem, a następnie zakopywano w głębokich dołach lub rozsypywano po terenie obozu. Na grobach, w których jeszcze niedawno stygła krew, wzniesiono sielankowe gospodarstwo rolne i posadzono łubin. Budynki wyburzono, a teren zaorano, zmuszając naturę do noszenia maski – miała zamienić technologię zagłady w niewinną, letnią łąkę. Większość więźniów obsługujących młyny zamordowano, by usunąć ostatnich świadków.
To jednak nie koniec tragicznej historii tej ziemi. Po likwidacji obozu i przejściu frontu w 1944 roku „maskująca” funkcja natury ustąpiła miejsca mrocznej stronie natury ludzkiej. Teren Treblinki stał się miejscem nielegalnego procederu, który przeszedł do historii jako „Złote żniwa”.
Setki ludzi, zwabionych legendami o „żydowskim złocie”, przekopywały ziemię nasyconą ludzkimi prochami. Używając łopat i sit, przeszukiwali popioły w poszukiwaniu kosztowności – biżuterii czy złotych zębów, które mogły przetrwać proces mielenia. Powojenny krajobraz obozu przypominał „krajobraz księżycowy”, pełen głębokich dołów i rozrzuconych kości.
Dziś, gdy muzea uciekają w obrazy pięknej przyrody, warto pamiętać: las w miejscach zagłady nie jest tylko tłem. To zasłona, którą naziści sami zaprojektowali, byśmy zapomnieli o tym, co kryje się w ziemi.
* Morderstwa w Lipawie (Liepāja) na Łotwie w grudniu 1941 roku to jedna z najbardziej udokumentowanych zbrodni Holocaustu, znana głównie dzięki zachowanym fotografiom wykonanym przez samych oprawców. Masowe egzekucje miały miejsce między 15 a 17 grudnia 1941 roku w nadmorskich wydmach Bałtyku w miejscowości Šķēde, na północ od Lipawy. W ciągu tych trzech dni zamordowano około 2731 Żydów, w większości kobiety i dzieci. Stanowiło to niemal połowę żydowskiej populacji miasta. Ofiary zmuszano do rozebrania się na mrozie, a następnie ustawiano w grupach nad wykopanymi rowami i rozstrzeliwano. Zbrodnia w Šķēde jest wstrząsająca ze względu na serię zdjęć wykonanych przez esesmana Carla-Emila Stroopa. Fotografie te pokazują przerażone kobiety i dzieci na chwilę przed śmiercią. Po wojnie stały się one kluczowymi dowodami w procesach zbrodniarzy wojennych.
Morderstwa w Lipawie (Liepāja) na Łotwie w grudniu 1941 roku to jedna z najbardziej udokumentowanych zbrodni Holocaustu, znana głównie dzięki zachowanym fotografiom wykonanym przez samych oprawców. Masowe egzekucje miały miejsce między 15 a 17 grudnia 1941 roku w nadmorskich wydmach Bałtyku w miejscowości Šķēde, na północ od Lipawy. W ciągu tych trzech dni zamordowano około 2731 Żydów, w większości kobiety i dzieci. Stanowiło to niemal połowę żydowskiej populacji miasta. Ofiary zmuszano do rozebrania się na mrozie, a następnie ustawiano w grupach nad wykopanymi rowami i rozstrzeliwano.
Otwarte okno - Janusz Korczak - Szkoła Specjalna 1926/7, str. 24.
Otwarte okno - Janusz Korczak - Szkoła Specjalna 1926/7, str. 24.
Otwarte okno - Janusz Korczak - Szkoła Specjalna 1926/7, str. 24.
DR. JANUSZ KORCZAK. Otwarte okno.
Dzieci mają wolny wstęp do mojego pokoju. Umowa zgóry: będzie wolno się bawić, lub tylko półgłosem rozmawiać, albo bezwzględna cisza. Mam na przyjęcie gości małe krzesło, fotelik i stołeczek. Są trzy okna, stykające się wzajemnie; środkowe otwarte; parapety nisko, 30 ctm nad podłogą. Od szeregu lat, codziennie — umieszczam krzesełko, fotelik i stołek zdala od otwartego okna, bywa, że je ukrywam gdzie w kącie. I codziennie wieczorem stoją niezmiennie przy oknie otwartem. Niekiedy widzę jak je odrazu zdecydowanym ruchem przysuwają, niekiedy podnoszą cicho i ostrożnie niemal ukradkiem. Najczęściej nie wiem, jak to się stało. W różnych miejscach umieszczałem tygodniki ilustrowane, utrudniałem dostęp do okna doniczkami. I cieszyło mnie, jak przemyślnie wymijają pokusy i usuwają przeszkody; otwarte okno zwycięża; nawet, gdy wiatr, nawet, gdy deszcz, gdy zimno. Tropizm, który każe wodorostom zbierać się tu czy tam, który wzwyż i wniż aż do krystalizacji chemicznego pokrewieństwa — rozkazuje wiązać się tak, a nie inaczej; prawo, które każe naci kartoflanej i wspinać się w piwnicy po murze do zakratowanego w górze okienka — i ten sam nakaz, wbrew ludzkim zakazom, który więźnia pcha do okna, by-spojrzeć w przestrzeń.
Dziecku potrzebny ruch, powietrze, światło — zgoda, ale i coś jeszcze. Spojrzenie w przestrzeń, poczucie wolności, — otwarte okno. Mamy dwa podwórka: tylne, okolone murami, i frontowe, mniej dogodne, a przecież wyżej cenione. Tu cieplej, jaśniej — zgoda; ale nie tylko to: bo brama wprost na ulicę. Nieomal szał, gdy z ulicy wypadną na pole, tęsknota do rzeki. A cóż dopiero morze, obce lądy — świat cały. Śmiesznem zdawałoby mi się żądanie, by dać dowody, że wielu ginie w kryminale dlatego tylko, że nie posiadamy okrętów.
Zamknięcie nie jest izolacją szkodliwych i występnych, ale ciężką karą, niezależnie od takiego czy innego jadła czy rygoru. Oby stało się jedyną, stosowaną przez niedoskonałą ludzkość, zanim eugenika nie pozwoli obywać się już zupełnie bez kar. Subiektywnie oceniamy i osądzamy tortury średniowiecza. Trudno wtedy było pochwycić zbrodniarza. Skryć się i uciec w lasy albo obce kraje, skorzystać z pożaru, zamieszania, najazdu, przekupić straż więzienną — dla silnych, odważnych, przemyślnych — drobne przedsięwzięcie. Trzeba było zamurować, łańcuchami przykuć w podziemiu, ćwiartować, palić na stosach, wbijać na pal, siec na placu publicznym. Inaczej nie można było, ponoć i to nie pomagało. Może pozornie tylko? Nie wiemy, ilu drapieżników ginęło w lasach, górach, wezbranych rzekach, ilu tworzyło nowe dalekie osiedla. Czyż Ameryka do niedawna nie była asylu awanturników i przestępców całego starego świata? Dziś więzienie jest najpowszechniejszą i najcięższą zarazem karą.
Nie wiem, w jaki system ujęte jest zamknięcie w więzieniu: karcer ciemny, separatka, pozbawienie spaceru, widzeń. Na dzień, tydzień, miesiąc. Jakość i ilość. Czy i w jakim stopniu stosują tę karę zakłady poprawcze? Czy wzorują się na więzieniu, czy opracowały własny, łagodniejszy system? Boć ambicją wychowawcy być musi, osiągać najpomyślniejsze wyniki drogą najmniejszych pogwałceń praw człowieka. Zamknięty, ale z oknem, otwartem na boisko. Zamknięty, ale tylko na czas posiłków. Okno zamknięte, okratowane, okno w górze. Zamknięty na parterze. Podwórko ciasne i obszerne. Trawnik, ale tylko ten jeden.
Na kierowanej przeze mnie kolonii letniej swoboda poruszania się taką miała gradację: 1. prawo wychodzenia poza kolonję bez opieki, 2. prawo wychodzenia pod opieką odpowiedzialnego wychowawcy, 3. prawo wychodzenia na polankę poza obrębem kolonji, 4. prawo swobodnego ruchu w obrębie całej kolonji (5 mórg ziemi), 5. prawo do zabaw w rejonie danego wartownika („areszt”), 6. izolacja na trawniku pod kasztanem („klatka”).
Jeśli zgodzimy się, że nieznaczna tylko część dzieci ze złymi skłonnościami, i to przypadkowo, dostała się do zakładu poprawczego, gdy większość wiele szkodliwszych grasuje na swobodzie, czy nie są wskazane najdalej idące ulgi: urlopy, zbiorowe blizkie i dalekie wycieczki, właśnie w góry, do morza, nad jeziora i w puszcze? Tu właśnie, a nie w zamknięciu lepiej je poznamy. Tabela kar i nagród wyłącznie niemal oparta być może na dozowaniu swobody. Nie coś niecoś, a logiczny system, skodyfikowane prawo. Bez ograniczeń otwarta brama zakładu, ograniczenia co do dni i godzin, promienia, w którym wolno się swobodnie poruszać (wyjazd koleją, przechadzka do sąsiedniego miasteczka, lasu). I dopiero jako najwyższe szczeble kary: zamknięcie w pokoju na krótki przeciąg czasu. Wiadomo, że ustrój w szerokich granicach przystosowuje się do warunków. Muszą istnieć przypadki, że zamknięty przyzwyczaja się do niewoli, może ją nawet polubić. Zamknięcie, jako kara, przestanie działać; co wówczas?
Czy zakłady poprawcze, nawet na wsi umieszczone, posiadają kolonje letnie, obozy wakacyjne? Czy poszczególne zakłady wymieniają wychowawców na czas pewien, dla zmiany wrażeń, poznania innych warunków. Czy dzieci tak zwanych zakładów poprawczych mniejsze mają prawo, by poznać Kraków, Poznań, Wilno, morze, jeziora Suwalszczyzny? Zobaczyć kopalnię węgla, warzelnie, muzea, kino, teatr? Jeśli nawet podnieci, wzbudzi chęć ucieczki, czy nie zachęci do wysiłków poprawy, czy nie wniesie Świętego Powiewu. Pojedyńcze umieszczać w obozach skautów przysposobienia wojskowego — pokazać im dobre życie i rozproszyć zabójczą sugestię, że raz na zawsze napiętnowane, trędowate, wyklęte. Pragnąłbym: 1. wiedzieć, jak jest, 2. przeprowadzić dyskusję z wychowawcami naszych internatów dla dzieci moralnie obarczonych. Mój pogląd: okno otworzyć, zastawić doniczkami kwiatów, rozłożyć po kątach przynęty i uważnie patrzeć, czy mimo przeszkody i wbrew nęcącym pokusom, nie będą w tym właśnie kierunku zwracały tęsknego wzroku. Dodam: jeśli radość sprawia wypuszczenie więzionego ptaka, jakże ta stała praca myśli: kogo wypuścić z więzienia — ubarwi zaprawdę szarą pracę wychowawcy.
English Translation
DR. JANUSZ KORCZAK. The Open Window.
Children have free access to my room. An agreement made in advance: they may play, or speak only in a whisper, or there must be absolute silence. For receiving guests, I have a small chair, an armchair, and a stool. There are three windows, touching each other; the middle one is open; the sills are low, 30 cm above the floor. For several years, every day, I place the little chair, the armchair, and the stool far from the open window—sometimes I even hide them in a corner. And every evening, without fail, they stand by the open window. Sometimes I see them move them over at once with a decisive motion; sometimes they lift them quietly and cautiously, almost stealthily. Most often, I do not know how it happened. In various places, I placed illustrated weeklies, and I hindered access to the window with flowerpots. And it pleased me how cleverly they bypass the temptations and remove the obstacles; the open window triumphs, even when there is wind, even when it rains, when it is cold. The tropism that commands seaweed to gather here or there, which moves up and down until the crystallization of chemical affinity—ordering it to bind in this way and no other; the law that compels potato sprouts in a cellar to climb the wall toward a small barred window high above—and that same command, contrary to human prohibitions, which pushes a prisoner toward the window to gaze into space.
A child needs movement, air, light—granted, but something else as well. A gaze into space, a sense of freedom—the open window.
We have two courtyards: the back one, surrounded by walls, and the front one, less convenient, yet more highly valued. It is warmer and brighter here—granted, but not only that, because the gate leads straight to the street. It is almost a frenzy when they burst from the street into the fields, a longing for the river. And what of the sea, foreign lands, the whole world? It would seem ridiculous to me to demand, to provide evidence that many perish in prison only because we do not possess ships.
Confinement is not just the isolation of the harmful and the delinquent, but a severe punishment, regardless of this or that food or rigor. May it become the only one used by imperfect humanity, until eugenics allows us to do without punishments altogether. Subjectively, we evaluate and judge the tortures of the Middle Ages. Back then, it was difficult to catch a criminal. To hide and escape into the forests or foreign lands, to take advantage of a fire, turmoil, or invasion, to bribe a prison guard—for the strong, the brave, and the clever, it was a minor undertaking. It was necessary to wall them in, chain them in dungeons, quarter them, burn them at the stake, impale them, or lash them in the public square. It could not be done otherwise, and supposedly, even that did not help. Or perhaps only seemingly? We do not know how many predators perished in forests, mountains, or swollen rivers, or how many established new, distant settlements. Was America not, until recently, an asylum for adventurers and criminals from the entire old world? Today, prison is both the most common and the most severe punishment. I do not know what system governs confinement in prison: a dark cell, solitary confinement, deprivation of walks or visits. For a day, a week, a month. Quality and quantity. To what extent do reformatories apply this punishment? Do they model themselves after prisons, or have they developed their own milder system? For it must be the ambition of an educator to achieve the most favorable results through the minimal violation of human rights. Locked up, but with a window open to the playing field. Locked up, but only during mealtimes. A closed window, barred, a window high above. Locked up on the ground floor. A courtyard, cramped or spacious. A lawn, but only this one.
At the summer camp I directed, the freedom of movement had the following gradation: 1. the right to go outside the camp without supervision, 2. the right to go out under the care of a responsible educator, 3. the right to go to a clearing outside the camp boundaries, 4. the right of free movement within the entire camp (5 morgs of land), 5. the right to play in the area of a given sentry ("arrest"), 6. isolation on the lawn under the chestnut tree ("the cage"). If we agree that only a small fraction of children with bad inclinations—and that by chance—ended up in a reformatory, while the majority of much more harmful ones roam free, are not the most far-reaching concessions advisable: leaves of absence, collective near and far excursions, precisely to the mountains, the sea, lakes, and the wilderness? It is there, rather than in confinement, that we will get to know them better. A table of punishments and rewards can be based almost exclusively on the dosage of freedom. Not just a bit of this or that, but a logical system, a codified law. The gate of the institution open without restrictions, or restrictions regarding days, hours, and the radius within which one may freely move (traveling by rail, a walk to the neighboring town or forest). And only as the highest levels of punishment: confinement in a room for a short period of time. It is known that the organism adapts to conditions within broad limits. There must be cases where the confined person grows accustomed to captivity, may even come to like it. Confinement, as a punishment, will cease to work; what then?
Do reformatories, even those located in the countryside, have summer colonies or holiday camps? Do individual institutions exchange educators for a certain period, for a change of impressions, and to learn about other conditions? Do children of so-called reformatories have less of a right to get to know Kraków, Poznań, Wilno, the sea, or the lakes of the Suwałki region? To see a coal mine, saltworks, museums, a cinema, or a theater? Even if it excites them or stirs a desire to escape, might it not also encourage efforts toward improvement, or bring in a Sacred Breath? To place individuals in scout camps or military training camps—to show them a good life and dispel the lethal suggestion that they are forever branded, leprous, and outcast. I would wish: 1. to know how things are, 2. to hold a discussion with the educators of our boarding houses for morally burdened children.
My view: open the window, block it with flowerpots, scatter lures in the corners, and watch carefully whether, despite the obstacles and contrary to enticing temptations, they will not turn their longing gaze in that very direction. I will add: if releasing a caged bird brings joy, how much more will this constant labor of thought—of whom to release from prison—truly color the gray work of an educator.
"The Open Window" is a concept and publication associated with the educator Janusz Korczak from 1926, symbolizing a "sense of freedom" for children. It represents his pedagogical approach aimed at providing children with freedom, autonomy, and better conditions within his orphanages, often documented in photographs of him and his children.
Po lewej: posiedzenie. Maria Falska z Radą Samorządową Naszego Domu. Po prawej: Janusz Korczak, tzw. Fotografia z piłką, której cień widać w prawym górnym rogu.
W kwartalniku „Szkoła Specjalna” Janusz Korczak opublikował szereg kluczowych artykułów, które stanowiły fundament jego refleksji nad pedagogiką leczniczą i specjalną. Współpracował on blisko z Marią Grzegorzewską, twórczynią pisma oraz Instytutu Pedagogiki Specjalnej. Maryna Falska publikowała rzadziej niż Korczak, jednak „Szkoła Specjalna” była głównym miejscem, gdzie analizowano system „Naszego Domu”
Oto lista najważniejszych tekstów Janusza Korczaka opublikowanych w tym czasopiśmie:
Teoria i praktyka (1925) – tekst o charakterze programowym, w którym Korczak analizuje relację między wiedzą teoretyczną a codziennym doświadczeniem wychowawcy.
Złodziejaszek (1926) – artykuł poświęcony psychologii dziecka wchodzącego w konflikt z prawem oraz roli środowiska w kształtowaniu postaw moralnych.
Notatki o różnych typach dzieci (oryg. Uwagi o typach dzieci) (1929) – wnikliwe obserwacje dotyczące różnorodności postaw i potrzeb dzieci, ze szczególnym uwzględnieniem tych wymagających specjalnej opieki.
Niepoprawni (1932) – analiza trudności wychowawczych i granic oddziaływań pedagogicznych wobec dzieci uznawanych za „trudne”.
Wychowawca ambitny (1938) – tekst przestrzegający przed ambicjami wychowawcy, które mogą stać się przeszkodą w podmiotowym traktowaniu dziecka.
Współpraca Maryny (Marii) Rogowskiej-Falskiej z kwartalnikiem „Szkoła Specjalna” wynikała z jej bliskiej relacji zawodowej z Marią Grzegorzewską (twórczynią pisma) oraz Januszem Korczakiem. Falska, jako kierowniczka zakładu „Nasz Dom”, publikowała na łamach tego czasopisma teksty dotyczące nowoczesnych metod opieki nad dzieckiem osieroconym i trudnym. Najważniejsze publikacje i konteksty obecności Maryny Falskiej w „Szkole Specjalnej” to opisy systemu wychowawczego „Naszego Domu”: Falska publikowała artykuły (często o charakterze sprawozdawczym lub analitycznym), w których przybliżała funkcjonowanie samorządu dziecięcego, sądów koleżeńskich oraz metodykę pracy z dziećmi z rodzin robotniczych.
„Zakład wychowawczy Nasz Dom: szkic informacyjny”: Choć wydany pierwotnie jako osobna broszura w 1928 roku (z przedmową Korczaka), fragmenty i omówienia metod opisanych w tej publikacji trafiały na łamy „Szkoły Specjalnej” jako wzorcowe przykłady pedagogiki społecznej.
Współpraca z Marią Grzegorzewską: Falska brała udział w debatach publikowanych w kwartalniku dotyczących kształcenia nauczycieli i wychowawców. Była ceniona za praktyczne podejście do „pedagogiki miłości” i szacunku, co korespondowało z profilem pisma.
W późniejszych numerach (również powojennych) nazwisko Falskiej pojawia się w artykułach analizujących historię polskich placówek opiekuńczych oraz wpływ jej metod na współczesną pedagogikę specjalną.
Warto dodać, że w „Szkole Specjalnej” często analizowano „eksperyment bielański” (przeniesienie „Naszego Domu” z Pruszkowa do nowej siedziby na warszawskich Bielanach), który Falska realizowała we współpracy z architektami i Korczakiem, tworząc przestrzeń dostosowaną do potrzeb dziecka.
Publikacje Janusza Korczaka w „Szkole Specjalnej” Janusz Korczak był stałym współpracownikiem pisma, a jego artykuły koncentrowały się na praktyce pedagogicznej i psychologii dziecka: 1924/1925, nr 2: Teoria i praktyka – jeden z pierwszych tekstów, w którym Korczak definiuje rolę doświadczenia w pracy nauczyciela. 1925/1926, nr 3: Złodziejaszek – analiza przyczyn i mechanizmów kradzieży u dzieci. 1929/1930, nr 1: Uwagi o typach dzieci – systematyka postaw dziecięcych oparta na wieloletniej obserwacji w Domu Sierot. 1931/1932, nr 4: Niepoprawni – tekst o dzieciach sprawiających szczególne trudności wychowawcze. 1937/1938, nr 3: Wychowawca ambitny – przestroga przed przedkładaniem własnych ambicji nad dobro dziecka.
Maryna Falska i „Nasz Dom” na łamach kwartalnika „Szkoła Specjalna”
1925–1928. W tych rocznikach pojawiały się artykuły opisujące strukturę placówki Nasz Dom, m.in. Zasady działania sądu koleżeńskiego i samorządu. 1928/1929: Szerokie omówienie publikacji Zakład wychowawczy Nasz Dom: szkic informacyjny, która stała się fundamentem polskiej pedagogiki społecznej. 1946 (nr 2/3): Powojenny numer specjalny zawierający teksty wspomnieniowe o Falskiej (zmarłej w 1944 r.) oraz analizę jej wkładu w opiekę nad sierotami.
4/14 - The fourth of "my children" that came on the White Boats to Sweden and left 18th months later for Eretz Israel is Ofra Freiman Lustgarten.
When we met in Haida, she was first talking about her weight, when leaving Lübeck - 25 kg. About the trip to Sweden and the Emergency Hospital in Örebro. She remembered the names of her doctor and the nurses from the hospital. Looking through the book she got from SHMA, the Swedish Holocaust Memorial Association, she recognized herself and several others in the photos.
Thanks, Eli Nusbaum and Amir Roggel, for making this day so memorable for me, and I hope also for them
From Trelleborg in Sweden to Haifa. The SS Ulua (later renamed Haim Arlosoroff) was a ship carrying 1,378 Jewish Holocaust survivors to Eretz Israel. 650 of them came from Sweden. Most of them came to Sweden during the UNRRA White Boat mission at the end of WWII. In February 1947, it was intercepted by the British Royal Navy as part of their efforts to prevent Jewish immigration. British troops (white helmets in this photo) are ultimately boarding the vessel. The ship ran aground near Haifa, where the passengers and crew faced intense confrontation with the British. Following the capture, most of the Holocaust survivors on board were deported to detention camps in Cyprus.
Minnesmärket över de mördade judarna i Stolin (Belarus) är beläget vid en massgrav, nästan 300 meter långt dike i skogsområdet Stasino (Стасино), cirka 3 km nordost om staden (51.923538, 26.865231). Det är inte lätt att hitta till skogsområdet Stasino (ibland stavat Stasyn), där minnesmärket över de 8000 mördade judarna från Stolin-gettot finns. Det ligger inom ett stort tallskogsområde. Under kriget skulle området användas som ett flygfält, vilket förklarar de stora öppna ytorna och de djupa groparna som utgör massgravarna. Cirka 8 000 judar mördades i skogsområdet Stasino under massakern den 11–12 september 1942. Utöver de 8 000 judarna finns ytterligare en massgrav i Stasino med cirka 4 500 andra offer, däribland belarusier, ukrainare och ryssar, vilket innebär att totalt över 12 000 människor vilar på platsen. Bilden ovan och texten säger faktiskt mer än bilden på en skogsparti och texter som visas på Sveriges museum om Förintelsen i Stockholm.
Sveriges Museum om Förintelsen, Stockholm. Denna mastodontbild (flera kvadratmeter) av skogen är tyvärr en sammanfattning av nazisternas första fas av Förintelsen – Holocaust by bullets. Fotografiet på skogen i utställningen är tyvärr en alltför förenklad representation av nazisternas första fas av Förintelsen – ”Holocaust by bullets”. Ett intetsägande foto av en skog förväntas här förklara mordet på mellan 1,5 och 2 miljoner judar. Detta är anmärkningsvärt då få svenskar känner till denna del av Förintelsen, som inleddes sommaren 1941.
Einsatzgruppen soldater skjuter judar i en förberedd massgrav.
* Titeln är kraftfull och jag hoppas att museets ledning förstår den provokativa vinklingen. Om inte? Genom att dra parallellen till att museet ”går i nazisternas spår” markerar jag att museet nu, precis som förövarna gjorde då, döljer brottsplatserna (och brotten) bakom naturens anonymitet.
Sveriges museum om Förintelsen gör det genom att representera massmordet på två miljoner judar med en intetsägande bild av en grönskande skog och sviker sitt uppdrag. Istället för att visa den brutala verkligheten i ’Holocaust by bullets’ – nakenheten, ravinerna och de personliga avrättningarna – väljer museet en estetisk abstraktion. Resultatet blir att de mördade osynliggörs på nytt och historien förvandlas till ett akademiskt samtal för de redan invigda, medan den nakna sanningen om Babij Jar-massakern förpassas till en fotnot i hörnet.
Hur visualiserar man det ofattbara utan att antingen skona betraktaren för mycket eller bli voyeuristisk? Jag har besökt Sveriges museum om Förintelsen i Stockholm flera gånger och varje gång lämnade jag platsen med en djup känsla av frustration och sorg. Museet, som bär det tunga ansvaret att förvalta minnet av historiens största brott, tycks ha valt en väg som döljer sanningen snarare än att visa den.
Måste våga visa mörkret! I den "fasta utställningen" möts man bl.a. av ett foto på en grönskande skog. Denna vackra naturbild ska representera ”Holocaust by bullets” – den första fasen av Förintelsen där mellan 1,5 och 2 miljoner judar mördades i masskjutningar. Genom att använda en anonym skogsbild förvandlas råa, brutala mord till något abstrakt och vackert. Det är en skam och en kränkning av de miljoner offer som tvingades klä av sig nakna vid kanten av raviner som Babij Jar, Liepaja och många andra ställen för att sedan skjutas ner i massgravar inför ögonen på sina familjer. Varför väljer ett museum att gömma undan denna historia? Den som inte redan är expert ser bara en skog. Informationen om att 33 771 judar mördades i Babij Jar på bara två dygn sitter som en liten, ditklistrad oansenlig lapp i ett hörn.
Naturen som medbrottsling – från Liepaja, Babij Jar och Treblinka till Stockholm När Sveriges museum om Förintelsen väljer att representera massmorden med en bild av en fridfull skog, gör de naturen till en medbrottsling i efterhand. Detta är inte bara ett estetiskt val; det är en metod som nazisterna själva fulländade för att utplåna spåren efter sina brott. I utrotningslägret Treblinka II genomfördes en systematisk mörkläggning genom att gräva upp kroppar och bränna dem på järnvägsräls (Sonderaktion 1005 ***). Askan av nära 1 miljon offer blandades med jord; området förvandlades till en bondgård och man planterade lupiner över hela området. Naturen användes medvetet som en mask för att dölja den fysiska förintelsen och förvandla platsen för dödsmaskineriet till en oskyldig sommaräng.
När ett modernt museum i Stockholm nu använder samma visuella grepp – grönskande träd istället för den brutala dokumentationen av Holocaust by bullets – går man omedvetet i förövarnas fotspår. Genom att skona besökaren från de mördades blickar och de bödlar som stod vid dikets kant, fullbordar man nazisternas sista önskan: att brottet ska förbli dolt bakom naturens anonymitet. Ett museum om Förintelsen ska inte vara en plats för estetik och akademisk distans. Det ska vara en plats där vi tvingas se mörkret i vitögat, för att vi aldrig ska tillåta det att sänka sig igen.
Är Sveriges Museum om Förintelsen ett museum för de "närmast sörjande"? Det stora problemet är inte bara bildvalen utan museets hela inriktning. Verksamheten domineras av seminarier, bokcirklar, uppträdanden och akademiska föreläsningar. Det är i sig viktiga inslag, men det skapade en sluten krets. De som kommer dit är vad jag kallar för de ”närmast sörjande” – människor som redan kan allt om Förintelsen. Det positiva är att bland de närmast sörjande finns även andra och tredje generationen. De är dock oftast intresserade av språket jiddish samt sånger och dans från tiden före Förintelsen (substantiv).
Sveriges museum om Förintelsen har blivit ett samtalsrum för experter, medan den breda allmänheten, skolungdomar och de som aldrig hört talas om Einsatzgruppen eller Babij Jar lämnas utanför. Om vi inte vågar visa hur det faktiskt gick till (den fysiska förintelsen), om vi bara pratar om historien istället för att visa den, då har vi misslyckats med uppdraget att ”aldrig glömma”.
Ett museum om Förintelsen får aldrig bli en bekväm plats (vare sig för personalen eller besökarna). Det måste vara en plats som vågar visa mörkret, så att vi verkligen förstår vidden av det som skedde.
Museum om Förintelsen tycks skydda besökaren från informationen då bilderna från själva förintelsen (verb) göms bakom en bild på sommarvacker, grönskande skog. En bild på en vacker skog känns djupt provocerande för mig när den används för att representera massavrättningar. Utan förkunskap ser besökaren bara natur. Det riskerar att "naturliggöra" brottet eller göra det abstrakt. Håller ni med om det?
* Titel. "Ett dike och en vacker skog döljer miljoner nazistiska mord – nu samma förfarande även på Sveriges museum om Förintelsen" - är rätt så kraftfull och jag hoppas att museets ledning förstår den provokativa vinklingen. Om inte? Genom att dra parallellen till att museet ”går i nazisternas spår” markerar jag att museet nu, precis som förövarna gjorde då, döljer brottsplatserna (och brotten) bakom naturens anonymitet. ** *** Sonderaktion 1005 var den nazistiska täckmanteln för att utplåna bevisen för Förintelsen. Enheten, ledd av Paul Blobel, grävde upp och brände miljontals kroppar vid massgravarna i öst (bl.a. Babij Jar och Treblinka) för att dölja brotten inför den framryckande Röda armén. Naturen användes som ett aktivt redskap i detta förnekande genom återplantering av skog och gröda. Valet av lupiner i Treblinka II-området var inte en tillfällighet. De växer nämligen utmärkt på väldränerad sandmark, eftersom den inte hindrar deras djupa rötter från att växa.
Bilden visar en skylt vid en skogsväg som leder till Stasino-minnesmärket, som markerar en massgrav för 8 000 offer från Stolin-gettot. Texten på bilden är på ryska och anger namnet "STASINO" (СТАСИНО).
Titta bara på museets program för Kulturnatten i mitten av april. Här reklam för Klezmer med Sternfall. Inget om "Kultur och konst i getton". Inget om "Musiken och Auschwitz-orkestern", egentligen orkestrar. Således inget som kan direkt kopplas till förintelsen (verb) av judar m.fl.
Titta bara på museets program för Kulturnatten i mitten av april.
Sveriges museum om Förintelsen - Programmet för Kulturnatten
Klezmer med Sternfall
Prova på romsk folkdans med Claudia Toftesson
Konstverket Moln som bär våra tankar
Musik med bandet Kulti (romska sånger och musik)
Inget om "Kultur och konst i getton". Inget om "Musiken och Auschwitz-orkestern", egentligen orkestrar. Således inget som kan direkt kopplas till förintelsen (verb) av judar m.fl.
Förslag:
"Mädchenorchester von Auschwitz"
I Auschwitz fanns flera orkestrar, men mest känd är kvinnoorkestern "Mädchenorchester von Auschwitz" i Auschwitz-Birkenau. Musiken användes av SS som ett makabert verktyg för att upprätthålla disciplin och dölja verkligheten. Musiken spelades främst vid lägergrindarna när arbetskommandon marscherade ut på morgonen och kom tillbaka på kvällen. Vid vissa tillfällen tvingades orkestern spela nära gaskamrarna för att lugna nyanlända offer och dränka ljudet av skrik, vilket är en av de mest mörka aspekterna av deras historia. De spelade även underhållningsmusik för SS-officerare på deras fritid. Att vara musiker var en privilegierad position som ofta innebar räddningen för medlemmarna. De fick bättre matransoner, egna baracker med värme och slapp det tyngsta tvångsarbetet. Den mest kända ledaren för kvinnoorkestern i Auschwitz var den österrikiska violinisten Alma Rosé (brorsdotter till Gustav Mahler). Överlevare som Anita Lasker-Wallfisch (cellist) och Fania Fénelon har skrivit gripande skildringar om hur musiken både blev deras räddning och ett psykologiskt trauma.
Konstnärligt motstånd i Getton
Konstnärer i getton försökte fånga vardagslivet och det nazistiska förtrycket. Mycket av det som skapades var i form av teckningar, illustrationer och dagboksanteckningar som gömdes undan för att vittna om Förintelsen. I Warszawas ghetto fanns ett intensivt kulturliv trots den extrema hungern och terrorn. Bl.a. flera teatrar. Konstnärer försökte dokumentera verkligheten som ett sista vittnesbörd eller som en form av andligt motstånd. Här är några av de mest betydelsefulla namnen och deras konstnärliga produktion:
Gela Seksztajn (1907–1943). Hon var målare och pedagog. Innan hon mördades i Warszawagettoupproret 1943 gömde hon över 300 av sina verk (främst akvareller och porträtt av barn) i det hemliga Ringelblum-arkivet. Hon lämnade ett testamente där hon bad att hennes bilder skulle bevaras som ett minne av det judiska folket. Halina Ołomucka (1921–2007). Hon började teckna i ghettot som tonåring. Hennes mor uppmanade henne att "rita så att världen får veta". Hon smugglade ut sina teckningar eller gömde dem i väggar, och många av hennes skisser från livet i Warszawas ghetto och senare i Auschwitz finns bevarade idag.
Władysław Szpilman (1911–2000). Världskänd genom filmen The Pianist. Han var en framstående kompositör och pianist som spelade i ghettots kaféer och för den judiska radion. Hans överlevnad i ruinerna efter ghettots likvidering är en av de mest kända historierna från denna tid.
Roman Kramsztyk (1885–1942). En etablerad konstnär redan före kriget. I ghettot skapade han gripande teckningar som visade svälten och tiggeriet på gatorna. Han vägrade lämna ghettot trots erbjudanden om skydd på den "ariska" sidan och sköts till döds under en aktion 1942. Władysław Szlengel, poet (1912–1943), brukar kallas för "Warszawaghettots krönikör". Han var den mest betydelsefulla poeten som skrev inifrån murarna och hans dikter fungerade som en levande tidning, "Det levande tidningsbladet", för de instängda människorna. Szlengel anordnade litterära kvällar där han läste upp sina dikter, som ofta var bitande ironiska och tragiska. Hans dikter kopierades för hand och spreds i hemlighet bland invånarna. En av hans mest kända texter, "Telefonen", beskriver känslan av total isolering. I dikten ringer han upp vänner på den "ariska sidan" av staden, bara för att inse att ingen svarar eller vill kännas vid honom längre. Han mördades av tyskarna i maj 1943 under upproret i Warszawaghetto 1943 när bunkern han var gömd i upptäcktes.
Emanuel Ringelblum. Man kan inte nämna konstnärerna utan att nämna historikern Emanuel Ringelblum. Han startade gruppen Oyneg Shabbos som i hemlighet samlade in teckningar, dikter, dagböcker och affischer. Utan detta arkiv hade vi inte haft de visuella bevisen vi har idag på hur livet såg ut inifrån.
TelefonenWładysław Szlengel (Utdrag)
Mitt finger darrar i nummerskivans hål… Jag ringer till andra sidan. Där borta finns kvällen, och lugnet, och staden, Där borta finns de som jag en gång kände.
Hallå! Är det du? Det är jag… Minns du mig än? Vi skrattade nyss under lyktornas sken. Men rösten i luren är främmande, kall: "Vem söker ni? Här finns ingen med det namnet."
Jag stirrar på väggen, på nattens tysta vakt, Här inne är det mörkt; här är världen lagd i aska. Mellan oss finns en mur, en oändlig distans, Och ingen svarar längre när jag ringer från min instängda värld.
KontraattackWładysław Szlengel (Utdrag), troligen hans sista dikt skriven i april 1943.
Hör du, tyske gud, hur judarna ber i sina "vilda" hus, med en påk i handen, med en kniv i näven. Vi ber om ett våldsamt slut, om ett dånande rus, Inte om nåd, men om hämndens sista sven.
Se på oss! Vi kliver ut ur källarnas dunkla skrymslen, Inte till boskapsvagnar, inte till dödens perrong. Vårt "nej" ekar högre än era piskor och fängelsen, Nu sjunger vi vår egen bittra segersång. Blodet som flyter på gatan är inte längre bara vårt,
Nu blandas det med ert i rännstens smuts. Det är svårt att dö, men att dö kämpande är inte svårt, När varje skott är en hälsning, en sista resurs.
Szlengel skrev "Kontraattack" som en direkt reaktion på att den judiska motståndsrörelsen (ŻOB) i januari 1943 och därefter i april hade gjort ett aktivt motstånd mot nazisterna. Szlengel skildrar förvandlingen från det han kallade boskap (offren som föstes i boskapsvagnar på väg till utrotningsläger) till krigare. Dikten blev en hymn för de stridande i bunkrarna.
Gela Seksztajn (1907–1943). Hon var målare och pedagog. Innan hon mördades i Warszawagettoupproret 1943 gömde hon över 300 av sina verk i det hemliga Ringelblum-arkivet. Hon lämnade även ett testamente där hon bad att hennes bilder skulle bevaras som ett minne av det judiska folket.
Halina Ołomucka (1921–2007). Hon började teckna i Warszawa-gettot som tonåring.
Halina Ołomucka (1921–2007). Hon började teckna i Warszawa-gettot som tonåring.
Halina Ołomucka (1921–2007). Hon började teckna i Warszawa-gettot som tonåring.
Władysław Szlengel, poet (1912–1943), brukar kallas för "Warszawaghettots krönikör". Han var den mest betydelsefulla poeten som skrev inifrån murarna och hans dikter fungerade som en levande tidning, "Det levande tidningsbladet", för de instängda människorna. Szlengel anordnade litterära kvällar där han läste upp sina dikter, som ofta var bitande ironiska och tragiska. Hans dikter kopierades för hand och spreds i hemlighet bland invånarna. En av hans mest kända texter, "Telefonen", beskriver känslan av total isolering. I dikten ringer han upp vänner på den "ariska sidan" av staden, bara för att inse att ingen svarar eller vill kännas vid honom längre.
