DS och D.S. - Dom Sierot Korczaka.

Janusz Korczak osobiście używał skrótu „D.S.” (lub „DS”) jako oficjalnego i naturalnego oznaczenia Domu Sierot. Skrót ten pojawia się bezpośrednio w jego własnych zapiskach, listach, sprawozdaniach oraz w najważniejszym, pisanym w getcie dokumencie – w Pamiętniku.

 
Używał go zarówno w kontekście instytucji, jak i w potocznym, wewnętrznym języku. Pisał o „budżecie D.S.”, „personelu D.S.” czy „historii D.S.".

A pierwszy "Dom Sierot" Korczaka to nie był ten na ulicy Krochmalnej 92.

Historia jednego potwierdzenia: Ocalić imiona z nieludzkiej statystyki Treblinki.

Lista pokładowa Białego statku UNRRA "Kastelholm" z nazwiskiem Sali oraz karta DP-2 wypełniona w Lubece dzień przed wyjazdem do Szwecji. Na karcie DP-2 jest adnotacja: Rodzice deportowani. Znajdowała się pod opieką wuja BOGDAŃSKIEGO ABRAHAMA, w PIOTRKOWIE. W grudniu 1944 deportowana do Ravensbrück. W marcu 1945 do Bergen-Belsen. Tam odnalazł ją po wyzwoleniu, wuj Abram, który pozostał w Bergen-Belsen.

Komentarz historyczno-archiwalny

Ta jedna mała urzędowa fiszka z Lubeki, spisana przez alianckiego urzędnika z UNRRA na dzień przed wyjazdem Sali do Szwecji, to potężny, faktograficzny dokument dla dzisiejszego wpisu:

1. Potwierdzenie wuja Abrama: Karta czarno na białym wymienia nazwisko i imię wuja: BOGDANSKI ABRAHAM, dokładnie potwierdzając Twoje słowa o tym, że to on przejął nad nią opiekę w Piotrkowie po zaginięciu matki.
2. Ścisła chronologia obozowa: Zapis urzędowy idealnie, co do miesiąca, mapuje tragiczną trasę, którą zrekonstruowałeś na podstawie wywiadu: likwidacja i wywóz z Piotrkowa pod koniec 1944 roku, pobyt w Ravensbrück i dalsza ewakuacja w marcu 1945 roku („In March 45”) do Bergen-Belsen.
3. Wątek odnalezienia na szpitalnym łożu: Zdanie „There her uncle found her” (Tam odnalazł ją wuj) to urzędowy zapis dramatycznego momentu, w którym Abram odszukuje Salę w Bergen-Belsen. Ostatnie słowa „left in Bergen” (pozostał w Bergen) to lakoniczna, ale jakże bolesna adnotacja o tym, że wuj musiał zostać w Niemczech, nie dostając pozwolenia na wyjazd ze swoją siostrzenicą do Szwecji.

Jak odnaleźć imiona, które miały zniknąć na zawsze?
Ofiary Treblinki nie mają własnych grobów, a ich nazwiska przepadły w popiołach, ponieważ w komorach gazowych ginęły bezpowrotnie całe wielopokoleniowe rodziny. Wraz z ludźmi umierała pamięć o nich. Dziś, z okazji wyjątkowego jubileuszu 3 milionów odsłon mojego bloga, dzielę się z Wami niezwykłą „historią jednego potwierdzenia”. To zapis prawie "detektywistycznego śledztwa", które – dzięki jednemu szwedzkiemu zdaniu z archiwów wideo Shoah Foundation oraz pożółkłym stronom w języku jidysz – pozwoliło wyrwać z nieludzkiej statystyki kolei Deutsche Reichsbahn dwie nastoletnie dziewczynki: Chanę i Chawę Najkron. Poniżej publikuję unikalne, ocalałe fotografie ich matki Gitli z córkami oraz skany odnalezionych stron z Księgi Pamięci, które na zawsze przywracają im tożsamość. Zapraszam do lektury tej przejmującej opowieści o małym triumfie pamięci w walce z zapomnieniem.

„Potwierdzanie śmierci” i Fundacja Pamięć Treblinki

Procedura znana w historiografii i badaniach nad Zagładą jako „potwierdzanie śmierci” (ang. Confirmation of Death) to jedno z najtrudniejszych, a zarazem najbardziej bolesnych zadań, przed jakimi stają współcześni badacze. W przypadku obozów pracy, Niemcy prowadzili skrupulatną, obozową buchalterię, nadając więźniom numery i często tatuaże. W Obozie Zagłady Treblinka było zupełnie inaczej. Tam celem była natychmiastowa, całkowita i bezimienna likwidacja. Ponieważ w komorach gazowych w kilka godzin ginęły bezpowrotnie całe linie genealogiczne, po tysiącach ofiar nie pozostał dosłownie nikt. Nikt, kto po wojnie mógłby zgłosić ich nazwiska do oficjalnych rejestrów. Brak jakichkolwiek dokumentów sprawiał, że ofiary te stawały się podwójnie martwe – najpierw biologicznie, a potem historycznie, skazane na wieczne nieistnienie.
W tym miejscu kluczową, tytaniczną pracę wykonuje Fundacja Pamięć Treblinki – niezwykle poważna, zdeterminowana i pozytywna grupa ludzi, która od lat z rzetelnością godną najwyższego szacunku walczy o każdą pojedynczą tożsamość. Wolontariusze i historycy z tej organizacji krok po kroku, niczym z rozbitych kawałków szkła, rekonstruują Listę Ofiar, weryfikując każdy strzęp informacji. Dla nich każde nowo potwierdzone imię to wyrwanie człowieka z rąk oprawców i przywrócenie go ludzkości.
Od lat biorę udział w tym procesie. Na początku to podałem znane nazwiska mojej własnej rodziny, ponad 100 osób. Następnie dzieci z Domu Sierot i tysiące nazwisk z Monumentu Zagłady w Sztokholmie, które zgromadziłem w latach 1993–1995.
Sala Zyskind, urodzona w 1939 roku, składała w 1997 roku swoje poruszające świadectwo dla Shoah Foundation w języku szwedzkim – kraju, który w 1945 roku stał się jej nową ojczyzną. To właśnie słuchając jej szwedzkiej relacji, w której zderzały się dwa światy: przedwojenna trauma Piotrkowa i spokojna powojenna Skandynawia, wyłowiłem to jedno fundamentalne zdanie o deportacji córek Najkron. Sala, mówiąc po szwedzku o tragedii polsko-żydowskiej rodziny, dała mi klucz. Wiedziałem, że muszę to wyznanie o dwóch bezimiennych nastolatkach zamienić na język faktów dla Fundacji Treblinka. To znaczy odnaleźć ich imiona.

Fotografia Gitli z dwiema nastoletnimi córkami, którą dziś Wam prezentuję, oraz skany stron w języku jidysz, to nie są zwykłe ilustracje. To są niezaprzeczalne, urzędowe akty oskarżenia przeciwko niemieckiej machinie zbrodni. To dowód, że Chana i Chawa istniały, kochały, miały swoje marzenia i że dzięki szwedzkiemu świadectwu Sali oraz rzetelnej pracy Fundacji Treblinka, ich imiona wracają dziś na mapę pamięci świata.”
To jest historia jednego potwierdzenia. To opowieść o tym, jak jedno krótkie, z pozoru (nie)przeoczone zdanie z cyfrowego archiwum wideo potrafi przywrócić tożsamość i ludzką godność osobom, które nazistowska machina Zagłady próbowała na zawsze wymazać z ludzkiej pamięci.

Punktem wyjścia dla moich wieloletnich poszukiwań stało się poruszające świadectwo wideo, które ocalała Sala (mieszkająca dziś w Szwecji) złożyła dla Shoah Foundation. Sala należała do dużej grupy dzieci, które 26 lipca, w ostatnim transporcie ze szpitala w Bergen-Belsen, dotarły Białymi statkami UNRRA do Szwecji. W swojej relacji nagranej w 1977 roku wspomina ona małżeństwo Gitli i Chaima Najkron. Wspomina, że mieli dwie nastoletnie córki, zanim się ją zaopiekowali. Oto rekonstrukcja ich tragicznych losów oraz prawda historyczna, która przez lata kryła się za suchymi frachtami niemieckiej kolei.

Getto w Piotrkowie i niewolnicza praca w fabryce Bugaj
W 1939 roku Sala wraz z najbliższymi znalazła się w grupie dzieci, które jako pierwsze trafiły wraz z rodzicami do getta w Piotrkowie Trybunalskim – pierwszego nazistowskiego getta utworzonego w okupowanej Europie. Gdy w 1940 roku jej ojciec, Wolf, został zamordowany przez Niemców, opiekę nad dziewczynką przejęli matka, Rózia, oraz wuj Abram Bogdański. Długo udawało im się chronić Salę. Wtedy nastąpiła katastrofa: najpierw matka została deportowana do niewolniczej pracy w fabryce amunicji w Skarżysku-Kamiennej, a wkrótce potem nie wrócił z pracy, zaginął wuj Abram. Żadne z nich, bez ostrzeżenia, po prostu nie wróciło z pracy i Sala została sama na podwórku domu, gdzie mieszkali.

Osamotnioną, bezbronną dziewczynką zaopiekowało się wówczas małżeństwo Nejkron. Gitla i Chaim Najkron mieszkali i pracowali w getcie, a potem na terenie tartaku i fabryki drewnianej Bugaj na obrzeżach miasta, fabryki, która w praktyce funkcjonowała jako zamknięty obóz pracy przymusowej. To właśnie dzięki statusowi fabryki pracującej na rzecz niemieckiego przemysłu zbrojeniowego, pozostający tam przy życiu Żydzi oraz ich dzieci mogli chwilowo przetrwać – starsze dzieci pracowały jako pomocnicy, młodsze ukrywano. Gdy pod koniec 1944 roku do Piotrkowa zbliżał się front, obóz zlikwidowano, a wszystkich żydowskich pracowników wraz z dziećmi wtłoczono do wagonów bydlęcych. Niemcy konsekwentnie rozdzielali rodziny: mężczyzn pędzono do Buchenwaldu, a kobiety i córki do Ravensbrück. Rodzina Nejkronów została rozdarta na pół – Chaim trafił do Buchenwaldu, a Gitla wraz z małą Salą, którą chroniła jak własną córkę, do Ravensbrück.

Piekło Bergen-Belsen i puste wagony Deutsche Reichsbahn

Na początku 1945 roku, podczas ewakuacji obozów i marszów śmierci, Gitla i Sala trafiły do Ravensbrück, a stamtąd do Bergen-Belsen. Zostały uwięzione w wielkim baraku, w którym połowę skazanych stanowiły żydowskie kobiety z Polski, a drugą połowę Romowie [INDEX]. Wszyscy leżeli pokotem bezpośrednio na brudnej ziemi. W Bergen-Belsen panował potworny głód i tyfus. Gitla Nejkrong walczyła o życie małej Sali do samego końca, lecz jej własne siły wygasły. Jak wspomina Sala: „Ciocia Gitla zachorowała i zmarła z głodu i wycieńczenia na dzień przed wyzwoleniem obozu, 14 kwietnia 1945 roku. Jej ciało trafiło na te przerażające, wielkie stosy trupów”.

Dzień później do obozu weszli Anglicy. Po pierwszej fazie ratunkowej dzieci i młodzież przeniesiono do dużego budynku zwanego Round House. Pewnego dnia zjawiała się tam komisja złożona z rosyjskich Żydów, którzy szukali sierot, by zabrać je i wybrać dla nich... nowe życie. Sala ze strachu ukryła się w szpitalu i została w Bergen-Belsen. Nadeszło gorące lato []. Dzieci przenoszono w inne miejsca (była tam Dorka Rubinowicz, Iwa i druga Sala). W obozowym szpitalu Salę odnalazł jej wuj Abram, jednak powojenne procedury były bezwzględne i nie pozwolono mu zabrać siostrzenicy ze sobą.

W lipcu 1945 roku Sala trafiła do Szwecji w grupie dzieci z Kinderheim. Podczas zbierania wywiadów po latach, urzędnicy Fundacji Shoah z uderzającą ignorancją historyczną wielokrotnie pytali ją, czy przybyła do Szwecji słynnymi „Białymi Autobusami” Bernadotte. To historyczny nonsens – ostatnie Białe Autobusy wjechały do Szwecji 28 kwietnia, podczas gdy transporty statkami z Bergen-Belsen docierały od czerwca aż pod koniec lipca. W Szwecji dzieci poddano kwarantannie, początkowo spały na papierowych prześcieradłach. Sala trafiła do ośrodka przy Celsiusgatan 1 w Malmö. To tam dowiedziała się, że stał się cud: jej biologiczna matka, Rózia, przeżyła obóz i w 1946 roku dołączyła do córki w Szwecji.

Najtrudniejsze zadanie: Przywrócić imiona nastolatek Najkron

Mógłbym zakończyć tę historię o ocaleniu Sali. Jednak w jej opowieści wideo tkwiło jedno krótkie, bolesne zdanie, które nie dawało mi spokoju: Sala wspomniała, że dwie nastoletnie córki Najkronów zostały aresztowane i deportowane do Treblinki. Logika czasu wskazuje, że stało się to tuż przed tym, jak Gitla i Chaim wzięli Salę pod swoją opiekę, w czasie "akcji" w Piotrkowie w październiku 1942 roku.

Postanowiłem za wszelką cenę odnaleźć ich imiona, by dopisać je do listy ofiar, którą od lat próbuje skompletować Fundacja Treblinka w Polsce. W przypadku Treblinki ustalenie personaliów graniczy z cudem. Dlaczego? Podczas akcji likwidacyjnych w Piotrkowie Trybunalskim (14, 16 i 21 października) 1942 roku wywieziono stamtąd do komór gazowych 22 000 Żydów). Ani Niemcy, ani urzędnicy kolei nie sporządzali żadnych list imiennych. W momencie zamknięcia drzwi wagonu bydlęcego ludzie stawali się bezimienną masą, za którą transport płaciło SS. Jedynym śladem po nich były dokumenty i listy przewozowe Deutsche Reichsbahn (DR) – niemieckich kolei państwowych, na których urzędnicy sucho notowali ilość wagonów i osób transportowanych. Na tych listach były zawsze adnotacje, że pociągi „powracają puste”.

W Treblince ginęły w kilka godzin całe rodziny, całe kamienice, całe getta. Największym dramatem metodologicznym w poszukiwaniu prawdy o tym obozie jest fakt, że nie pozostał przy życiu absolutnie nikt, kto mógłby pamiętać, nosić w sercu i przekazać potomnym imiona zamordowanych. Wraz z ludźmi ginęły ich imiona. Szanse na przeżycie Treblinki wynosiły mniej niż 0,1% – tam zgładzono moich Dziadków, ich bliskich oraz Janusza Korczaka z jego 239 wychowankami.

Poszukiwanie córek Nejkronów było ekstremalnie trudne, ponieważ z całej czteroosobowej rodziny wojnę przeżył tylko ojciec – Chaim Nejkron. I to właśnie w jego własnoręcznych, spisanych po latach w języku jidysz wspomnieniach, odnalezionych w starej Księdze Pamięci (Yizkor Book), obok poruszającego opisu wdzięczności dla swojej żony Gitli za ratowanie małej Sali, ojciec, Chaim Najkron wymienił imiona córek: Chawa i Chana.

Dzięki temu świadectwu wiemy już, że dwie zamordowane w Treblince nastolatki to Chana i Chawa Nejkron.

Dzięki „historii jednego potwierdzenia” Chana i Chawa przestały być anonimową cyfrą w kolejowej statystyce Deutsche Reichsbahn. Ich imiona zostały oficjalnie potwierdzone i ocalone z mroku. Przeszło 20 000 innych bezimiennych ofiar z Piotrkowa reprezentuje dziś w Treblince tylko jeden niemy, głaz z wyrytym napisem: „Piotrków Trybunalski”.

Nigdy o Was nie zapomnimy

__________________________________________________________________________

Dokumenty Chaima Najkrona

Ten dokument z Buchenwaldu z grudnia 1944 roku w genialny sposób potwierdza logistyczną i geograficzną trasę ewakuacji mężczyzn z fabryk szkła i z Bugaju w Piotrkowie Trybunalskim. Wyraznie widać grudniową chronologię deportacji. Dokument nosi datę 11 grudnia 1944 roku. Potwierdza to dokładnie urzędowy skrót "E. 12. 44" (Evacuation December 1944), informację zawartą również na DP-2 karcie Sali z Lubeki! Pokazuje to, że w tym samym momencie, gdy kobiety i małą Salę deportowano do Ravensbrück, mężczyzn transportowano do kompleksu obozowego Buchenwald. Zapis „Wirtschaftler Krakau - Lager Plaszów” ujawnia nieznany wcześniej, tragiczny przystanek logistyczny. Mężczyźni z Piotrkowa przed dotarciem do Buchenwaldu zostali formalnie zarejestrowani pod zwierzchnictwem SS w obozie Płaszów w Krakowie, skąd wysłano ich dalej na zachód. Hasag-Schlieben jako stacja docelowa. Jest adnotacja, że 294 więźniów wysłano od razu w transporcie do Hasag-Schlieben (obozu pracy przymusowej, podobozu Buchenwaldu w Niemczech, produkującego broń dla koncernu HASAG, a 60 osadzono w obozowym bloku 38. To tam niewolniczo pracował Chaim Najkron – to dokładnie ten obóz, który pojawia się w powojennym dokumencie IRO z Monachium!

Na samym dole tej nieludzkiej, obozowej karty ewidencji, tuż pod rubryką, w której urzędnik trzema grubymi kreskami wymazał istnienie dwójki jego dzieci, widnieje odręczny podpis: Chaim Najkron. Ten podpis zmienia wszystko. To nie jest sucha, papierowa statystyka sporządzona za plecami ofiary. Chaim Najkron osobiście musiał podpisać ten dokument. Musiał stać przed esesmanem w Buchenwaldzie, patrzeć na skreślenie istnienia córek. Te grube, czarne kreski wymazujące jego dwójkę dzieci (Kinder: 2) zostały z pewnoscia skreślone na jego oczach, gdy musiał bezradnie patrzeć na urzędową likwidację istnienia córek, Chany i Chawy i podpisać własne nazwisko pod tą pustką... To właśnie ten podpis, odnaleziony po latach, stał się ostatecznym, tragicznym potwierdzeniem śmierci, które pozwala nam dziś przywrócić pamięć o jego córkach uduszonych gazem w Treblince.

Po lewej artykul Benjamina Nejkrona o zonie Gitli Guty Nejkron z jej portretem aa po prawej fotografia Gitli z córkami, Chawa i Chana. Oto dokładne tłumaczenie tekstu z nadesłanej strony Księgi Pamięci znajdującego się po lewej stronie zdjęcia Gitli z córkami na język polski: [Nagłówek nad zdjęciem w języku hebrajskim: Męczeńskie i bohaterskie zgony. Główny tekst po lewej stronie fotografii w języku jidysz: Moja żona GUTA NAJKRON zmarła w Bergen-Belsen. Moje córki CHANA I CHAWA NAJKRON (zamordowane w Treblince), Ku świętej pamięci!, Mąż i ojciec, CHAAIM-BENJAMIN NAJKRON.

Tekst po fotografia Guty Najkron: GUTA NEJKRONG - T.N.Z.B.H. (Niech jej dusza zostanie wpleciona w węzeł życia)

Guta Nejkrong, żona Chaima-Benjamina Nejkronga, urodziła się w 1897 roku w Warszawie. Była córką Meira Danzigera, jednego z założycieli fabryki „Lodzia” w Eretz Izrael. Pomimo swojego bogatego, arystokratycznego pochodzenia i wywodzenia się ze znamienitych rodów, Guta Nejkrong całkowicie poświęciła się działalności społecznej i filantropijnej wśród szerokich mas mieszkańców miasta. Była aktywna w komitecie „Keren Kajemet” (Żydowskiego Funduszu Narodowego), w bibliotece im. „Szolema Alejchema” oraz w prawie wszystkich stowarzyszeniach i instytucjach społecznych.....

T.N.Z.B.H. (Niech jej dusza zostanie wpleciona w węzeł życia) 

GUTA NAJKRON

Guta Najkron, żona Chaima-Benjamina Nejkronga, urodziła się w 1897 roku w Warszawie. Była córką Meira Danzigera, jednego z założycieli fabryki tekstylnej „Lodzia” w Eretz Izrael. Pomimo swojego bogatego, arystokratycznego pochodzenia i wywodzenia się ze znamienitych rodów, Guta Najkron całkowicie poświęciła się działalności społecznej i filantropijnej wśród szerokich mas mieszkańców miasta. Była niezwykle aktywna w komitecie „Keren Kajemet” (Żydowskiego Funduszu Narodowego), w bibliotece im. Szolema Alejchema oraz w prawie wszystkich stowarzyszeniach i instytucjach społecznych.

Guta Najkron założyła syjonistyczną organizację kobiecą „WIZO”, lecz kategorycznie sprzeciwiała się zasiadaniu w jej zarządzie. Ta cecha skromności i powściągliwości zawsze towarzyszyła jej pracy i stylowi życia. Oprócz działalności w ramach oficjalnych stowarzyszeń i instytucji, wykonywała bardzo ważną pracę w tajemnicy i sekrecie. Rozdawała ubogim chały na szabat, zaopatrywała ich w leki, wysyłała ubrania i buty, a czasem wspomagała pożyczką lub gotówką. Tylko nieliczni w mieście wiedzieli o tych tajnych kontaktach między tą wieloduszną kobietą a biedą...

Swój ostatni, pełen chwały rozdział Guta Najkron zapisała w mrocznych dniach Zagłady. Znajdując się w obozie w Piotrkowie Trybunalskim, opiekowała się wszystkimi nieszczęśliwymi żydowskimi sierotami niczym matka dbająca o własne dzieci, które straciły tam swoich rodziców. Przez cały ten czas ukrywała u swojego boku 5-letnią dziewczynkę – Salę Paszenowską, pulchną sierotkę – i niejednokrotnie zasłaniała to dziecko własnym ciałem, gdy w obozie przeprowadzano specjalne akcje wymierzone w dzieci (tak zwane dziecięce selekcje).

Guta Najkron zmarła z głodu i wycieńczenia w obozie koncentracyjnym Bergen-Belsen, w ostatnią noc przed jego wyzwoleniem...

H.B. (Inicjały męża: Chaim Benjamin)

                                        Chaim-Benjamin Najkron 

---

To odnalezione świadectwo Zaglady zrobione w Szwecji dla Shoah Foundation niesie za sobą zupełnie unikalną i poruszającą kontynuację. Wspomnienie małej dziewczynki – Sali, której Guta (Gitla) Najkron uratowała życie, dosłownie zasłaniając ją własnym ciałem podczas selekcji w Piotrkowie oraz w obozach Ravensbrück i Bergen-Belsen,  dziecka które przeżyło koszmar wojny jest pomnikiem bezgranicznej miłości i heroicznej odwagi, które Guta Najkron pokazała do samego końca, w jednej z najmroczniejszych chwil w dziejach ludzkości. Sala wspomina w jednym zdaniu losy dwóch córek Guty Najkron. Nie podaje ich imion ani dokładnego wieku.

---

Weryfikacja imion i nazwisk nazwisk:

Fotografie i teksty Chaima Najkrona ostatecznie potwierdzają imiona córek.

1. Chana i Chawa (חנה און חווה): Tekst w jidysz, czarno na białym, wymienia obie nastoletnie córki: Chanę i Chawę Najkron. Pod ich imionami znajduje się jednoznaczny, tragiczny zapis w nawiasie: (umgekommen in Treblinka) – zamordowane/zgładzone w Treblince.
2. Pisownia imienia ojca: Na samym dole ojciec podpisał się jako Chaim-Benjamin Najkron. Pisownia w jidysz (חיים־בנימין) jednoznacznie wskazuje na podwójne imię Chaim-Benjamin, co idealnie spina się z inicjałami H.B. z poprzednich dokumentów.

---

Treblinka. Autor wpisu, Roman Wasserman Wróblewski, czyści Kamien Piotrków.

Today, Jim bao Today officially passed 3 million hits! 🌟

 Today, Jim bao Today officially passed 3 million hits! 🌟

This milestone feels even more special because this November marks the blog’s 20th anniversary. I published my very first post back in November 2006. Over the last two decades, this space has become a living archive: I have written more than 4,000 articles and stories, all documented with thousands of photographs and historical records. A deeply meaningful portion of this journey has been dedicated to preserving the legacy of Janusz Korczak. Thank you to every single reader who has clicked, read, and shared this 20-year journey with me. Three million thank yous!

 

Sacrum Profanum - Modernizacja pomnika Korczaka i dzieci - Zrównani z ziemią!

Symboliczny grób Starego Doktora oraz 239 dzieci z Domu Sierot. Od prawej wieloletni wychowawca w Domu Sierot (1930-1942), Pan Misza (Wasserman Wróblewski i jego żona która była świadkiem marszu Korczaka, dzieci i personelu na ul. Zamenhofa, dnia 5 sierpnia 1942 roku.

Symboliczny grób Starego Doktora oraz 239 dzieci z Domu Sierot. Po lewej stronie stoi wieloletni wychowawca w Domu Sierot (1930-1942), Pan Misza (Wasserman Wróblewski), jedyny wychowawca, który przeżył deportację Domu Sierot dnia 5 sierpnia 1942 roku.

Fotografia z ABC Warszawy i Mazowsza

Fotografia z ABC Warszawy i Mazowsza

Sacrum Profanum - Zrównani z ziemią. 

Jak bezmyślna przebudowa zniszczyła symboliczny grób Janusza Korczaka.

Często wydaje nam się, że cokół pomnika to tylko techniczny „stołek” – zbędny element konstrukcyjny, który można bezkarnie usunąć lub zmodyfikować w imię „nowoczesnego porządkowania przestrzeni”. To dramatyczny błąd. Cokół to integralna część samego dzieła sztuki. 

Rzeźbiarze od początku projektują figurę i jej rozmiary w ścisłej relacji do wysokości i wyglądu bazy. Gdy ta symbioza zostaje przerwana, dochodzi do artystycznego i historycznego barbarzyństwa.

Właśnie taki los spotkał jeden z najbardziej przejmujących i ekspresyjnych monumentów w Warszawie – pomnik Janusza Korczaka i dzieci na Cmentarzu Żydowskim przy ul. Okopowej (kwatera 72), autorstwa Mirosława Smorczewskiego z 1982 roku.

Niedawno zdemontowano cokół tej rzeźby. Monument, traktowany od dekad jako symboliczny grób Starego Doktora oraz 239 bezbronnych dzieci z Domu Sierot, został brutalnie odarty ze swojej tożsamości. Rzeźbę postawiono bezpośrednio na brukowcach, które dodatkowo zasypano ostrym, technicznym żwirem – takim, jakim zimą posypuje się zaśnieżone chodniki.

Rozbicie granicy między Sacrum a Profanum

Wprowadzone do nauki przez Mirceę Eliadego pojęcia sacrum (świętość) i profanum (codzienność) idealnie tłumaczą sens istnienia cokołu w architekturze cmentarnej.

• Sacrum to w tym miejscu nietykalna sfera pamięci o męczeństwie i Zagładzie. Cokół pełnił funkcję ołtarza pamięci – fizycznie wynosił ofiary ponad grunt, budując barierę szacunku i moralnego dystansu. Mówił przechodniowi: „Zatrzymaj się, to nie jest zwykłe miejsce”.
• Profanum to strefa potocznego, miejskiego życia – bruk, po którym depczemy, i drogowe kruszywo.

Likwidując cokół, sprowadzono pamięć o Korczaku i dzieciach do sfery profanum. Zrównano symboliczny grobowiec z poziomem alejek, po których chodzą zwiedzający, odzierając to święte miejsce z należnej mu godności.

Destrukcja proporcji i karłowacenie postaci

Rzeźby pomnikowe projektuje się z uwzględnieniem skrótów perspektywicznych – widz ma patrzeć na nie z dołu, co nadaje im monumentalny tragizm i dostojeństwo. Obniżenie monumentu Smorczewskiego zrujnowało tę optykę. Postać Janusza Korczaka, która miała górować nad dziećmi i osłaniać je swoim autorytetem, drastycznie zmalała w oczach widza. Z kolei figury dzieci, odcięte u dołu przez pryzmę technicznego żwiru, straciły swoje sylwetki. Wyglądają teraz nienaturalnie, niczym małe pingwinki z wystającymi łapkami. Zamiast potężnego wyrazu dramatycznego marszu na Umschlagplatz, otrzymaliśmy postacie przysadziste, stłamszone i optycznie zniekształcone.

"Modernizacja" to jawne łamanie prawa autorskiego (Copyright)

To nie jest tylko kwestia estetyki – to sprawa bezprawia. Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych, twórcy dzieła (lub jego spadkobiercy) przysługują niezbywalne autorskie prawa osobiste, w tym prawo do nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania (tzw. prawo do integralności dzieła). Mirosław Smorczewski zaprojektował pomnik jako spójną całość przestrzenną. Usunięcie bazy i drastyczna zmiana sposobu posadowienia rzeźby bez zgody dysponentów praw autorskich to ewidentne złamanie prawa i zniekształcenie intencji autora.

---

Lekcja szacunku z Borzęciczek. Można inaczej?

Że zmiana ta niszczy intencję rzeźbiarza, udowadnia niezwykła historia z Wielkopolski. Kiedy w 2002 roku na Okopowej wymieniano oryginalną rzeźbę ze sztucznej żywicy na odlew z brązu (pierwotny materiał niszczał od zniczy), oryginalny model trafił do Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego im. Janusza Korczaka w Borzęciczkach, mieszczącego się w XIX-wiecznym pałacu.

Wychowankowie i dyrekcja tamtejszego ośrodka podeszli do tematu z najwyższym pietyzmem. Aby zachować odpowiednie kontury, proporcje i przede wszystkim intencję rzeźbiarza, postawiono tam rzeźbę na cokole o dokładnie takich samych wymiarach, jakie pierwotnie zastosowano w Warszawie.

W tej małej wielkopolskiej miejscowości zrozumiano, że bez odpowiedniej bazy dzieło sztuki traci sens. Tymczasem w stolicy, na jednym z najważniejszych cmentarzy w Polsce, ten sam fundamentalny element został bezmyślnie zlikwidowany.

---

Podsumowanie

Zastąpienie czystej formy architektonicznej technicznym szarym żwirem – kojarzącym się z niedbałością, tymczasowością i placem budowy – to potworne lekceważenie historii. Tradycja żydowska nakazuje kłaść na grobach drobne, przynoszone z szacunkiem naturalne kamyki. Zasypanie otoczenia pomnika masowym, drogowym kruszywem to zaprzeczenie tego rytuału. 

To, co wydarzyło się na Okopowej, to podręcznikowy przykład urzędniczej lub wykonawczej bezmyślności, która w imię rzekomej „modernizacji” niszczy fundamenty – zarówno te materialne, jak i emocjonalne – naszej narodowej i ludzkiej pamięci. Borzęciczki pokazały, jak dbać o pamięć i sztukę. Warszawa powinna wziąć z nich przykład i natychmiast przywrócić cokół na Okopowej.

---