Kiedy pseudonim Janusz Korczak został połączony z pseudonimem Stary Doktor.

8 grudnia 1934 roku Janusz Korczak wystąpił po raz pierwszy w Polskim Radiu jako „Stary Doktór”, wygłaszając pogadankę dla dzieci pt. Kazik, tabliczka czekolady i ja.

Pogadanki Starego Doktora, nazwane nieco później wg. propozycji jednej z młodych słuchaczek „Gadaninkami”, przyniosły Korczakowi największy rozgłos. Wiele z nich zostało następnie opublikowanych w 1939 roku w „Pedagogice żartobliwej” przez wydawnictwo Mortkowicza. Wtedy pseudonim Janusz Korczak został połączony z pseudonimem Stary Doktor.

18 grudnia 1934 roku Korczak wystąpił po raz pierwszy jako „Stary Doktór”, wygłaszając pogadankę dla dzieci pt. Kazik, tabliczka czekolady i ja. Tego rodzaju pogadanki, nazwane nieco później wg. propozycji jednej z młodych słuchaczek „Gadaninkami”, przyniosły Korczakowi największy rozgłos. Wiele z nich zostało następnie opublikowanych w 1939 roku w „Pedagogice żartobliwej” przez wydawnictwo Mortkowicza. Wtedy pseudonim Janusz Korczak został połączony z pseudonimem Stary Doktor.

Książka „Pedagogika żartobliwa. Moje wakacje. Gadaninki radiowe Starego Doktora” ukazała się drukiem w 1939 roku nakładem słynnego Wydawnictwa J. Mortkowicza. Było to ostatnie dzieło literackie Korczaka wydane przed wybuchem II wojny światowej i stanowiło bezpośrednie podsumowanie jego radiowej działalności.

Połączenie pseudonimów
Na karcie tytułowej wydania z 1939 roku oba pseudonimy zostały połączone w bardzo wyraźny sposób:Na samej górze umieszczono nazwisko: JANUSZ KORCZAK.
Bezpośrednio pod nim widniał dopisek: STARY DOKTÓR (pisane tradycyjnie przez „ó”).
Dopiero niżej znajdował się główny tytuł książki.Na wewnętrznej karcie tytułowej jest dalsze tłumaczenie pseudonimów z podtytułem GADANINKI RADIOWE STAREGO DOKTORA. Dla czytelników był to ostateczny, oficjalny dowód, że uwielbiany radiowy Stary Doktor to w rzeczywistości znany pisarz i pedagog. Wcześniej w radiu Korczak posługiwał się wyłącznie głosem i radiowym pseudonimem.

Polskie Radio jako instytucja nie miało formalnych obiekcji do samego wydania książki, ponieważ prawa autorskie do tekstów literackich należały do Korczaka. Radio miało jednak ogromne obiekcje wobec… samego Korczaka na antenie. Związane to było z narastającą w Polsce falą antysemityzmu w drugiej połowie lat 30. W latach 1936–1938 kierownictwo Polskiego Radia pod naciskiem prawicowych środowisk i endeckiej prasy dwukrotnie zrywało współpracę z Korczakiem bez podania przyczyny. Obawiano się „demaskacji” i skandalu, że programy dla polskich dzieci prowadzi Żyd. Właśnie dlatego Polskie Radio rygorystycznie pilnowało, by w oficjalnych ramówkach i zapowiedziach prasowych Korczak figurował wyłącznie jako bezimienny „Stary Doktór”.

Książka „Pedagogika żartobliwa” z 1939 roku, łącząca oba pseudonimy na okładce, była więc ze strony Korczaka i wydawcy jawnym aktem odwagi oraz ominięciem radiowej cenzury i polityki anonimowości.

Spora część tekstów z „Pedagogiki żartobliwej” (w tym cały podcykl „Moje wakacje”) była drukowana jako felietony w tygodniku „Antena” jeszcze przed premierą książki (np. w 1938 i 1939 roku). Ponieważ większość audycji była transmitowana na żywo, a taśmy bardzo rzadko rejestrowano, Korczak spisywał swoje „gadaninki”. Redakcja „Anteny” chętnie je drukowała, bo teksty Starego Doktora gwarantowały świetną sprzedaż tygodnika.

Do ostatecznej fuzji wszystkich trzech tożsamości, Goldszmit-Korczak-Stary Doktor, w oczach całego społeczeństwa właściwie nigdy bezpośrednio nie doszło. 

Nie wiem dokładnie, kiedy nastąpiło oficjalne połączenie Goldszmit-Korczak, momentem, w którym podwójna tożsamość Korczaka stała się tematem publicznej debaty o charakterze politycznym. Korczak w Pamiętniku pisanym w Getcie pisze o tym.

To tzw. prasa narodowa pisała, że Polskie Radio – jako państwowa, polska instytucja, opłacana z abonamentów – nie powinno powierzać wychowania i kształtowania wrażliwości polskich dzieci osobie pochodzenia żydowskiego, która (w ich opinii) wprowadza do pedagogiki elementy obce polskiej tradycji chrześcijańskiej.

Presja prasowa, w której Korczaka bezlitośnie odzierano z literackiego pseudonimu, pisząc o nim wyłącznie per „Goldszmit” odniosła zamierzony skutek i w marcu 1936 roku dyrekcja radia ugięła się przed tymi politycznymi atakami, oficjalnie zawieszając „Gadaninki” z powodów „technicznych i ramówkowych”.

Presja prasowa.

Korczak i "Progi" Domu Sierot i Naszego Domu.

Próg godności. 

Janusz Korczak nie znosił „turystyki filantropijnej”. Dla Starego Doktora ani Dom Sierot na Krochmalnej, ani bielański „Nasz Dom” nie były zoologicznymi wybiegami, na których zamożni darczyńcy mogli kupić sobie czyste sumienie kosztem podglądania sierocej biedy. Drzwi tych placówek nie były jednak hermetycznie zamknięte na świat – przyjmowano tam zagraniczne delegacje naukowe czy kierowników i wychowawców z innych schronisk w Polsce. W Domu Sierot cały ruch dyplomatyczny i korespondencję z wychowawcami lub donatorami brała na siebie pragmatyczna Stefania Wilczyńska. Robiła to celowo, tworząc tarczę ochronną wokół intymności dzieci. Korczak panicznie bał się, że wizyty obcych ludzi zmuszą jego wychowanków do upokarzającego „reprezentowania i dziękowania”.

Ta bezkompromisowość rzucała wyzwanie ówczesnemu światu dorosłych. Do historii przeszło kategoryczne oświadczenie Doktora, w którym prosił zamożnych członków Towarzystwa „Nasz Dom”, aby nie stawiali swoich luksusowych, wykwintnych samochodów tuż przed budynkiem na Bielanach. Widok ostentacyjnego bogactwa podjeżdżającego pod próg domu ubogich dzieci, uważał za głęboki, psychologiczny cios w ich dumę. Chciał, aby próg jego placówek był strefą wolną od klasowych podziałów i niesprawiedliwości społecznej.

Żywe laboratoria pedagogiki

Jeśli Korczak i Maryna Falska otwierali drzwi „Naszego Domu” na oścież, to nie dla bogaczy, lecz dla nauki. Maria Grzegorzewska, twórczyni Państwowego Instytutu Pedagogiki Specjalnej (PIPS), uczyniła z bielańskiego gmachu-samolotu prawdziwy poligon wychowawczy. To tutaj jej studenci prowadziły pionierskie, długofalowe badania nad podmiotowością dziecka, językiem „maleńkości” czy sprawiedliwością rówieśniczą Sądu Koleżeńskiego. Zarówno Janusz Korczak, jak i Maryna Falska i Maria Grzegorzewska byli członkami 8-osobowego zarządu „Naszego Domu”. Również wychowawcy z Naszego Domu brali udział w wykładach organizowanych przez PiPS.

Grzegorzewska uczyła przyszłych pedagogów empatii empirycznej – zabierała ich nie tylko na Bielany, ale i do podwarszawskich Lasek, by tam poznawali niewidzialny świat dzieci niewidomych. Ta unikalna, warszawska szkoła szacunku wobec dziecka miała w sobie tak potężną siłę, że przetrwała wojnę i granice. Po latach, niosąc to samo dziedzictwo i te same idee, moja Mama – jako wykładowca dydaktyki w Warszawie, a później na emigracji w Sztokholmie – wciąż zabierała swoje studentki w te same laskowskie ścieżki.

Formula Korczaka i teraz trochę moja „365 dni, by uszczęśliwić dziecko” dowodzi jednego: nauka i miłość do dziecka, których bronili Korczak, Falska i Grzegorzewska, nie miały daty ważności ani paszportu.

Tak, wykłady w PIPS były nierozerwalnie połączone z instytucją Bursy, a sama Bursa w systemie Janusza Korczaka i Stefanii Wilczyńskiej stanowiła nowatorskie seminarium pedagogiczne dla przyszłych wychowawców. [1, 2]

Wiele osób z kadry Naszego Domu i Domu Sierot uczęszczało na te wykłady jako słuchacze, niekoniecznie dążąc do sformalizowanego dyplomu akademickiego.

Czy wykłady PIPS łączyły się z Bursą w Naszym Domu i Domu Sierot?

Bursa Domu Sierot (działająca w latach 1923–1937) oraz bielańska bursa Naszego Domu (od 1928 r.) nie były zwykłymi akademikami. Przyjmowano do nich młodzież studencką (od maturzystów po dwudziestolatków), również dawnych dorastających wychowanków, jak i osoby z zewnątrz. Połączenie z Państwowym Instytutem Pedagogiki Specjalnej (PIPS) Marii Grzegorzewskiej miało charakter obustronnej wymiany praktyczno-teoretycznej. Bursiści, studenci PIPS oraz Wolnej Wszechnicy Polskiej (jak mój ojciec-Pan Misza z Domu Sierot), którzy mieszkali w Bursie, w zamian za darmowe utrzymanie i dach nad głową byli zobowiązani do odpracowania 3 lub 4 godzin dziennie jako wychowawcy i pomocnicy w internacie.  Janusz Korczak wykładał w PIPS, a jego studenci z uczelni naturalnie trafiali do jego placówek na praktyki lub właśnie do Bursy. Tam, pod okiem Stefanii Wilczyńskiej i Maryny Falskiej, weryfikowali uniwersytecką teorię z twardą rzeczywistością opiekuńczą.

Jedne z najbardziej znanych wychowanek Naszego Domu to Tosia Antoniak)  Wira (Weronika). Późniejsze współpracownice Maryny Falskiej oraz Janusza Korczaka w bielańskim Naszym Domu. Obie dziewczęta przeszły wyjątkową drogę: od osieroconych dzieci robotniczych podopiecznych zakładu, aż do profesjonalnych wychowawczyń z dyplomami Państwowego Instytutu Pedagogiki Specjalnej (PIPS), założonego przez Marię Grzegorzewską. Tosia Antoniak trafiła do Naszego Domu jeszcze w czasach pruszkowskich (przed przenosinami na Bielany) jako skrajnie uboga sierota. Wyrosła na jedną z najbliższych i najbardziej zaufanych powierniczek Maryny Falskiej. Wira (Weronika) Plich podobnie jak Tosia, ukształtowała się w systemie samorządowym Naszego Domu. Charakteryzowała się ogromną empatią i talentem pedagogicznym, przez co szybko zaczęła pomagać w opiece nad młodszymi dziećmi jako tzw. „starsza siostra”.

Zapiski i protokoły z bielańskich zebrań Rady Samorządu Naszego Domu z lat 30. stanowią jeden z najbardziej fascynujących dokumentów w historii polskiej pedagogiki. Wpisy dokumentujące udział Krystyny Bogdanowicz, Henryki Staniszewskiej oraz Barbary Staniszewskiej doskonale obrazują, jak przedwojenna idea „dziecięcej republiki” i samorządności Maryny Falskiej oraz Janusza Korczaka działała w praktyce.

---

Co Janusz Korczak robił w Środę?

W latach 30. (aż do 1936 roku) W środowe popołudnia lub wieczory Stary Doktor nagrywał lub prowadził na żywo swoje Gadaninki, słynne gawędy radiowe w Polskim Radiu. Antena – ilustrowany tygodnik dla wszystkich R.3, nr 3, 19 stycznia 1936.

Co Janusz Korczak robił w środę?
Janusz Korczak (Henryk Goldszmit) prowadził niezwykle intensywne życie. Rytm tygodniowy, czwartek, piątek i sobota i niedziela były spędzane w bielańskim Naszym Domu oraz w Domu Sierot przy ul. Krochmalnej. Te dni stały się elementem jego biografii z lat międzywojennych.

Środa to dzień redakcyjny i gazeta „Mały Przegląd”
Środa była kluczowym dniem dla jednego z najważniejszych projektów Korczaka – „Małego Przeglądu”, czyli pierwszego pisma redagowanego w całości z listów dzieci. W każdą środę Korczak (a później jego sekretarz Igor Newerly) spotykał się w redakcji przy ul. Nowolipki z dziećmi, które przynosiły swoje listy, reportaże i wiersze. To wtedy, razem z "zatrudnionymi" redaktorami, selekcjonowano materiały do piątkowego wydania gazety.

Sesje radiowe

W latach 30. (aż do 1936 roku) w środowe popołudnia lub wieczory Stary Doktor nagrywał lub prowadził na żywo swoje słynne gawędy radiowe w Polskim Radiu. Możliwe, że Gadaninka czwartkowa (nagrana w środę) ma coś wspólnego z opowiadaniami Korczaka z kolonii letnich Wilhelmówka i Michałówka. Występują tam dwa: "Błyskawica" i "Burza”. Raz Błyskawica miała pasażera z kolonii Zofjówka: płynęła nią Mania Wdowik, znakomita deklamatorka z Zofiówki. Wiktor Mały podarował jej na pamiątkę okrętową lunetę — wspaniałą tutkę po wypalonym fajerwerku. Na rysunku Lipszycowej prawdopodobnie "Błyskawica".

Możliwe, że Gadaninka czwartkowa (nagrana w środę) w programie tygodnika Antena ze stycznia 1936 roku, ma coś wspólnego z opowiadaniami Korczaka z kolonii letnich Wilhelmówka i Michałówka.

Gdy Janusz Korczak wsiadał w „Piętnastkę” czyli Czwartek, Piątek i Sobota w życiu Doktora.

    Cotygodniowy rytm zajęć Korczaka zawierał podróże między „Domem Sierot" na Woli, fabrykami i biednymi czynszowymi kamienicami a bielańskim „Naszym Domem”. Wsiadając w śródmieściu w czwartek do tramwaju linii 15 (lub 15A), Korczak odbywał podróż między dwoma zupełnie różnymi światami. To był uderzający kontrast nie tylko przestrzenny, ale przede wszystkim kulturowy, społeczny i emocjonalny. Rejon ulicy Krochmalnej, gdzie stał Dom Sierot, był jedną z najgęściej zaludnionych, najuboższych i najbardziej dusznych części Warszawy. Dominowały tam ciemne podwórka-studnie, wszechobecny hałas, ścisk, zapach taniego jedzenia i dymu. Bielany natomiast w latach 30. Były symbolem nowoczesnej urbanistyki – pełne słońca, czystego powietrza, otoczone lasem. Tramwaj nr 15 po opuszczeniu śródmieścia jechał w gęsto zabudowaną ulicę Nalewki, skąd przez wiadukt nad Dworcem Gdańskim (ulicami Szymanowską, Krajewskiego i Zajączka) kierował się na dynamicznie rozbudowujący się Żoliborz (ulicą Mickiewicza przez plac Inwalidów do placu Wilsona). Z placu Wilsona jechał ulicą Słowackiego aż do ulicy Marymonckiej, gdzie znajdowały się tory wiodące prosto do pętli przy nowo wybudowanym Centralnym Instytucie Wychowania Fizycznego (CIWF, dzisiejszy AWF). Korczak wysiadał na przystanku zlokalizowanym na skrzyżowaniu ul. Marymonckiej i Alei Zjednoczenia (tuż obok kultowego, przedwojennego osiedla „Zdobycz Robotnicza”). 

    Trzy byłe wychowanki Naszego Domu* tak napisały w swoich wspomnieniach:

Nie będzie chyba przesady w wypowiedzi naszej, że prawdziwym świętem dla nas dzieci był czwartek, dzień przyjazdu dra Korczaka. Pamiętamy nasze biegi do przystanku tramwajowego, skąd szedł do nas pan Doktor, obwieszony dziećmi, każdy chciał go dotknąć, być blisko.

Jazda tramwajem była dla Doktora chwilą przejścia od ciasnoty i trosk żydowskiej biedoty na Woli ku nowoczesnej, bielańskiej idylli. Korczak zostawał zazwyczaj na Bielanach na noc z czwartku na piątek. Wspomnienia mojej cioci Irki i wychowanek pokrywają się dokładnie. Dla Korczaka ten bielański wieczór i noc były swoistym wytchnieniem. Po radosnym, głośnym powitaniu na przystanku przy Alei Zjednoczenia, wieczorem Doktor wyciszał się wraz z domem. Chodził po cichu między sypialniami, puszczał dzieciom muzykę z patefonu, asystował przy wieczornej toalecie. W „Naszym Domu” – choć twardą ręką rządzonym przez Falską – Korczak mógł przez te kilkanaście godzin być po prostu „Starym Doktorem”, wolnym od codziennego, potwornego trudu finansowego, z jakim mierzył się na Krochmalnej.

    W piątkowe popołudnie doktor wsiadał do tramwaju powrotnego. Śpieszył się, bo na Krochmalnej wielkimi krokami zbliżał się wieczór piątkowy – początek Szabatu. Dla tamtejszych żydowskich dzieci, wychowanych w tradycji, był to moment szczególny, wymagający uroczystej i głębokiej oprawy. Czytanie cotygodniowej gazetki było w Domu Sierot rytuałem, Piątkowy wieczór na Krochmalnej to był czas podsumowań. To wtedy Korczak czytał dzieciom listy, omawiał z nimi wyroki Sądu Koleżeńskiego z całego tygodnia, rozmawiał o bólach i radościach.

    Sobotnie publiczne czytanie gazetki Domu Sierot (nazywanej oficjalnie Tygodnikiem Domu Sierot) odbywało się zawsze w sobotnie poranki. Wtedy w Sali rekreacyjnej zbierali się wszyscy wychowankowie, Korczak, Stefania Wilczyńska oraz wychowawcy. Obecność była obowiązkowa, ponieważ gazetka stanowiła główne narzędzie komunikacji w tej „dziecięcej republice”. Był to jeden z najważniejszych i najbardziej uroczystych momentów w tygodniowym życiu Domu Sierot. Teksty i kronikę tygodnia czytało wyznaczone dziecko (redaktor) lub sam Janusz Korczak. Gazetka składała się z listów, ogłoszeń, relacji z wydarzeń, a także skarg i podziękowań składanych przez dzieci do specjalnej skrzynki listowej. Czytanie gazetki było bezpośrednio sprzężone z działaniem Sądu Koleżeńskiego. To w niej ogłaszano wyroki sądu, przeprosiny oraz przyznawane dzieciom punkty czy wyróżnienia. Dla Korczaka to sobotnie spotkanie miało głęboki sens pedagogiczny. Jak sam pisał w 1920 roku w Jak kochac dziecko, Dom Sierot: 

„Instytucja wychowawcza bez gazety wydaje mi się bezładnem i beznadziejnem dreptaniem i zrzędzeniem personelu, kręceniem się w kółko bez kierunku i kontroli dla dzieci, czemś dorywczem i przypadkowem, bez tradycji, bez wspomnień, bez linji rozwojowej na przyszłość. Gazeta jest mocnem ogniwem, spaja tydzień z tygodniem i wiąże dzieci, personel i służbę w jedną nierozdzielną całość”.

    Warto pamiętać, że podział ten był płynny – w przypadku nagłej choroby dziecka w którymś z domów lub kryzysu wychowawczego, Doktor wsiadał do tramwaju linii 15 i natychmiast ruszał na pomoc, niezależnie od dnia tygodnia i godziny.

Sobotnie publiczne czytanie gazetki Domu Sierot (nazywanej oficjalnie Tygodnikiem Domu Sierot) odbywało się zawsze w sobotnie poranki. Tygodnik był pisany na maszynie w dwóch egzemplarzach.

* Krystyna Bogdanowicz, Henryka i Barbara Staniszewskie. Wychowanki 1929–1942 r.

Wielowymiarowość tytułu: „Korczak – 365 dni, by uszczęśliwić dziecko”

Wielowymiarowość tytułu: „Korczak – 365 dni, by uszczęśliwić dziecko”

Wielowymiarowość tytułu: „Korczak – 365 dni, by uszczęśliwić dziecko”

Ten tytuł to coś znacznie więcej niż chwytliwa metafora – to klucz do zrozumienia całego życia Henryka Goldszmita. Jego wielowymiarowość polega na zatarciu granicy między rokiem kalendarzowym a monumentem całego ludzkiego losu.

• Wymiar codzienności: Z jednej strony odsyła do prozy życia – do każdego pojedynczego dnia, który Korczak i jego współpracownicy spędzali z dziećmi. Pokazuje trud budowany sekunda po sekundzie, bez dni wolnych od empatii, bez urlopów od odpowiedzialności.
• Wymiar biograficzny (Suma lat): W szerszym kontekście „365 dni” staje się symbolem całokształtu jego drogi. To matematyczny zapis absolutnego oddania: każdy rok z kilkudziesięciu lat jego dorosłego życia składał się z dokładnie tylu samych dni przeżytych wyłącznie dla i z dziećmi.
• Wymiar historyczny (Od Michałówki do Umschlagplatzu): To pełna, dramatyczna panorama dziejowa, która rozpoczyna się od pierwszych, pionierskich kroków Korczaka jako wychowawcy na koloniach letnich w Michałówce i Wilhelmówce, oraz jego pracy w Domu Sierot przy ulicy Franciszkańskiej. To tam rodziła się idea dawania dzieciom ciepła i zrozumienia. Ta historyczna ścieżka wiedzie przez dekady nieustannej walki o prawa najmłodszych, aż do tragicznego poranka 5 sierpnia 1942 roku i ostatecznej deportacji z Umschlagplatzu. W tę wielką oś czasu idealnie wpisują się charytatywne odczyty z formułą „365 dni” z 1923 roku – stanowią one niesamowity, niemal mistyczny pomost z adresem Sienna 16, łączący beztroski czas pokoju z wojennym przedsionkiem Zagłady.”.

Ta wielowymiarowość spina tragiczną klamrą całą opowieść o Korczaku. Pokazuje, że niezależnie od tego, czy był to pełen nadziei rok 1923 i odczyt na Siennej 16, czy dramatyczny rok 1942 i ta sama Sienna zamieniona na sypialnie dzieci i przedsionek śmierci – misja Doktora nigdy nie uległa zmianie. Każdy dzień, do samego końca, miał służyć jednemu: uszczęśliwieniu dziecka.

Użycie przez Janusza Korczaka specyficznego, matematycznego szablonu „365...” (odnoszącego się do liczby dni w roku) było jednym z jego ulubionych, przewrotnych chwytów publicystycznych i marketingowych. Korczak, mający genialne wyczucie współczesnej reklamy, używał tej metafory jako synonimu „całorocznej, codziennej uważności na dziecko”.

Oprócz dwóch wspomnianych przypadków:

1. Afisza Towarzystwa Nasz Dom na cykl prelekcji charytatywnych na ul. Siennej 16: „365 sposobów, żeby droga do szkoły była przyjemną”.
2. Książka „Pedagogika żartobliwa”, w której ironicznie przedstawia się jako autor fikcyjnego, opasłego dzieła: „365 sposobów zabezpieczania od nieszczęśliwych wypadków latorośli na dnie powszednie, niedziele i święta”.

W Korczaka biografii i tekstach można odnaleźć inne, bliźniacze przypadki stosowania tej „magicznej” liczby oraz formuły numerycznej:

Książka „Pedagogika żartobliwa”, w której Korczak ironicznie przedstawia się jako autor fikcyjnego, opasłego dzieła: „365 sposobów zabezpieczania od nieszczęśliwych wypadków latorośli na dnie powszednie, niedziele i święta”

Formuła „365 x 4 = 1460”  - Rozliczenie wychowawcy

W pismach pedagogicznych Korczaka i jego zapiskach dotyczących funkcjonowania bursy oraz internatów (m.in. w kontekście Domu Sierot) pojawia się bolesne, matematyczne wyliczenie trudu wychowawczego. Korczak pisał o tym, że internat to nie szkoła, z której po kilku godzinach wraca się do domu. Dom dziecka to odpowiedzialność przez 365 dni w roku, 24 godziny na dobę. Wyliczał zmęczenie personelu, mnożąc liczbę dni (365) przez lata spędzone z jednym dzieckiem (np. cykl 4-letni dający 1460 dni nieustannej czujności), jako argument w dyskusji z urzędnikami o dofinansowanie etatów dla opiekunów.

„Szkoła Życia” i 365 dni praktyki

W swoich wczesnych manifestach i artykułach z lat 1905–1908 (publikowanych m.in. w Przeglądzie Społecznym pod wspólnym tytułem „Szkoła życia”) Korczak ostro krytykował tradycyjną szkołę za to, że działa tylko przez „kilka godzin lekcyjnych”. Przeciwstawiał jej ideę „365 dni wychowania naturalnego”, w którym każda pora roku, każde święto i każdy dzień powszedni stają się dla dziecka polem do nauki samodzielności.

Ta powtarzalność liczby 365 pokazuje, jak konsekwentnie Korczak budował swój język trafiający do masowej wyobraźni – unikał nudnych teorii uniwersyteckich, wolał posłużyć się chwytliwym, niemal gazetowym hasłem, które dorosłym natychmiast uświadamiało ogrom i ciągłość dziecięcych potrzeb.

Inna ulubiona cyfra Korczaka to 7.

Korczak: „365 sposobów, żeby droga do szkoły była przyjemną”.

Afisz Towarzystwa Nasz Dom, jeden z cyklu prelekcji Korczaka pt. „365 sposobów, żeby droga do szkoły była przyjemną”. Prelekcje służyły do zbierania funduszy na Nasz Dom. Miejsce odczytu ul. Sienna 16.

Sala na Siennej 16, która w 1923 roku służyła do budowania przyszłości dla dzieci z „Naszego Domu”, niecałe dwadzieścia lat później stała się poczekalnią śmierci dla dzieci z „Domu Sierot”. Ta zbieżność adresów potęguje tragizm losów warszawskich dzieci i samego Doktora.

Sienna 16 – Sala Związku Handlowców

Odczyt  „365 sposobów, żeby droga do szkoły była przyjemną” w 1923 roku odbył się w gmachu przy ul. Siennej 16. Mieściła się tam wówczas duża sala widowiskowo-konferencyjna należąca do Związku Zawodowego Pracowników Handlowych i Biurowych m. st. Warszawy. Cykl prelekcji „365 sposobów, żeby droga do szkoły była przyjemną” służył zbieraniu funduszy na Nasz Dom – wówczas prężnie rozwijającą się instytucję Maryny Falskiej i Janusza Korczaka, która dopiero przygotowywała się do budowy swojego wielkiego, nowoczesnego gmachu na Bielanach. Korczak oddawał swój talent i czas, by wspierać to wspólne dzieło.

Sienna 16 to ostatnie lokum przed Treblinką

Kiedy w listopadzie 1941 roku Niemcy drastycznie okroili granice getta, odcinając od niego ulicę Krochmalną, Dom Sierot Janusza Korczaka został zmuszony do natychmiastowej wyprowadzki ze swojej historycznej siedziby. Los rzucił ich właśnie na ulicę Sienną 16, do tego samego budynku Towarzystwa Pracowników Handlowych. To właśnie w tych salach, gdzie w latach 20. rozbrzmiewał śmiech publiczności słuchającej żartobliwych, a jednocześnie pouczających odczytów Doktora. W latach 1941–1942 mieszkało ponad 200 głodujących, chorych i stłoczonych dzieci. Z gmachu przy Siennej 16, w pamiętny poranek 5 sierpnia 1942 roku, Janusz Korczak, Stefania Wilczyńska i ich wychowankowie wyszli na dziedziniec, by sformować czwórki. Stamtąd, pod niemiecką i ukraińską eskortą, ruszyli w swój ostatni marsz w kierunku Umschlagplatzu, skąd wywieziono ich do obozu zagłady w Treblince.

Miejsce, które w 1923 roku służyło do budowania przyszłości dla dzieci z „Naszego Domu”, niecałe dwadzieścia lat później stało się poczekalnią śmierci dla dzieci z „Domu Sierot”. Ta zbieżność adresów potęguje tragizm losów warszawskich dzieci i samego Doktora.

Transmisja wizyty „Starego Doktora“ z kliniki chorób dziecięcych w szpitalu im. Marszałka Józefa Piłsudskiego - 14 listopada 1935.

Korczak transmisja ze szpitala w czwartek 14 XI 1935. Antena: ilustrowany tygodnik dla wszystkich R.2, nr 45 (10 listopada 1935)

Antena: ilustrowany tygodnik dla wszystkich R.2, nr 47, str. 18 (24 listopada 1935).

    Janusz Korczak rozpoczął swoją stałą współpracę z Polskim Radiem w 1934 roku i szybko stał się jedną z najbardziej uwielbianych postaci u progu ery radiofonii w Polsce m.in. dlatego że Korczak nie wygłaszał sztywnych odczytów. Jego pogadanki (nazywane głośnymi felietonami) były pełne ciepła, intymności i głębokiego zrozumienia psychiki dziecka. Mówił cicho, ściszonym głosem, jakby zwracał się do jednego, konkretnego słuchacza.
    Transmisja ze szpitala, opisana przez publicystę Esge, była na tamte czasy wydarzeniem przełomowym. Wyjście z mikrofonem bezpośrednio do łóżek chorych dzieci, do szpitala im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, pokazało niezwykły zmysł reporterski Korczaka. Radiowy wóz transmisyjny pozwolił Polakom usłyszeć autentyczny, wzruszający dialog lekarza z cierpiącymi dziećmi.

    Transmisja z 14 listopada 1935 roku nie byłaby możliwa bez dynamicznie rozwijającej się sekcji technicznej Polskiego Radia. W tamtych czasach nadawanie programu spoza studia (tzw. „audycje zza drutu”) wymagało ogromnego wysiłku logistycznego. W połowie lat 30. Polskie Radio dysponowało specjalnymi, nowoczesnymi wozami transmisyjnymi. Były to najczęściej specjalnie zaadaptowane samochody ciężarowe i furgony wiodących marek (takich jak Chevrolet (na fotografii z 1939 roku) lub krajowy Polski Fiat 621 L. Wewnątrz takiego samochodu znajdowały się mobilne studio i reżyserka. Samochód wyposażony był w ciężkie szpule z kablami mikrofonowymi o długości setek metrów, które ciągnięto np. jak w transmisji ze Starym Doktorem, bezpośrednio do sal szpitalnych. Wóz transmisyjny podjeżdżał pod budynek szpitala. Ekipa techniczna łączyła się za pomocą specjalnych kabli z najbliższą studzienką telefoniczną (linią napowietrzną/kablową), skąd sygnał wędrował bezpośrednio do centrali Polskiego Radia przy ul. Zielnej w Warszawie, a stamtąd do potężnej stacji nadawczej w Raszynie.

    Publicysta i recenzent radiowy tygodnika Antena, Stanisław Gieżyński* (stąd skrót S.G. – Esge), tak opisał pierwszą transmisję Starego Doktora:

A jednak w ubiegłym tygodniu zdarzyła się właśnie taka audycja. Była nią transmisja, przeprowadzona w dn. 14.XI przez „Starego Doktora“ z kliniki chorób dziecięcych w szpitalu im. Marszałka Józefa Piłsudskiego. „Stary Doktór“ nie opisywał ani urządzeń, ani też nie opowiadał o celach i zadaniach tej instytucji, ale poszedł sobie po prostu z wizytą do chorych dzieci, aby z niemi pogwarzyć, dowiedzieć się co im dolega. I ta ujmująco bezpretensjonalna, prosta, niezawierająca tanich efektów całość była wzorem bezpośredniości i niekłamanego, chociaż nienarzucającego się uczucia.

„Gdyby pan nauczyciel mógł widzieć dzięki promieniom Roentgena, jak trwożnie bije serce niejednego ucznia — napewno nigdy nie byłby dla nich zbyt surowy...“**

Oto jedna z „perełek“, wyłowionych z tej miłej audycji.

                                                                                                Esge.

* Pod kryptonimem Esge (zapisywanym w prasie również fonetycznie jako S-g) najprawdopodobniej ukrywał się przedwojenny publicysta i recenzent radiowy Stanisław Gieżyński (stąd skrót S.G. – Esge). Był on stałym współpracownikiem tygodnika „Antena” oraz „Kuriera Warszawskiego”, specjalizującym się właśnie w felietonach i omówieniach bieżącego programu Polskiego Radia.

** Ten legendarny i niezwykle poruszający wykład odbył się w 1922 roku w Warszawie. Miejscem tego wydarzenia był Państwowy Instytut Pedagogiki Specjalnej (PIPS), nowo utworzona wówczas uczelnia założona przez wybitną pedagog Marię Grzegorzewską.
Był to wykład inauguracyjny Janusza Korczaka dla studentów – przyszłych wychowawców i nauczycieli. Korczak zamiast tradycyjnego, teoretycznego odczytu przyszedł na salę wykładową z małym, kilkuletnim chłopcem (prawdopodobnie wychowankiem z Domu Sierot). Na oczach studentów postawił malca przed ekranem aparatu fluoroskopowego (rentgenowskiego) i uruchomił urządzenie. Chłopiec, nie rozumiejąc sytuacji i stojąc w ciemnej sali przed nieznaną maszyną, potwornie się przeraził. Studenci zobaczyli wtedy na ekranie rtg szaleńczo, trwożnie dygocące i bijące serce dziecka. Wtedy Korczak wypowiedział swoje słynne słowa: „Zapamiętajcie na zawsze ten widok. Tak wygląda serce dziecka, kiedy się boi”.
Wykład ten przeszedł do historii światowej pedagogiki jako jeden z najbardziej obrazowych i wstrząsających dowodów na to, jak niszczycielską siłą dla psychiki i fizjologii dziecka są strach oraz autorytarna surowość dorosłych.