When Stones Speak: Three Surviving Details from Janusz Korczak’s Orphans’ Home.

When looking today at the facade of the former Orphans' Home (Dom Sierot) run by Janusz Korczak at 92 Krochmalna Street (now Jaktorowska Street 6), one is struck by how many physical details managed to resist almost total destruction of wartime Warsaw. (Prior WWII).

When looking today at the facade of the former Orphans' Home (Dom Sierot) run by Janusz Korczak at 92 Krochmalna Street (now Jaktorowska Street 6), one is struck by how many physical details managed to resist almost total destruction of the building. (Before WWII).

Janusz Korczak is in the middle of the group of visitors. An overhead roof that provided shelter from the rain is visible over the double entrance door to the orphanage. During WWII, its metal construction managed to resist fire. (Prior to WWII).

Dom Sierot at 92 Krochmalna Street. Janusz Korczak's room is in the attic. In the middle window of the attic, one can see Korczak's bedding being aired out. (Before WWII).

After the end of World War II, the building of Janusz Korczak’s Dom Sierot at 92 Krochmalna Street (now Jaktorowska 6) stood as a striking, hollow shell—a structure devastated by fire but structurally resilient. The main brick framework of the orphanage managed to survive. The most dramatic visual transformation of the post-war building was the complete destruction of its beautiful mansard roof. It was on this vanished attic floor that Janusz Korczak had maintained his private quarters —under the iconic semi-circular window. When the building was repaired, this upper tier was never reconstructed, permanently lowering the building’s silhouette and erasing the physical space where the Old Doctor wrote his late-night stories. (After WWII - 1946). Ruins of the Dom Sierot at 92 Krochmalna, front view, November 1946, author unknown, Warsaw Town Hall archives collection.

Despite the internal ruin, Henryk Stifelman’s heavy load-bearing brick walls and decorative pilasters remained upright. As captured in early post-war photographs, the ten stucco baskets of abundance beneath the mezzanine windows and the robust wrought-iron canopy frame over the main entrance held their ground, stripped of their original glass by blast waves but completely unbroken. (After WWII - 1948 ?).

Despite the destruction of the interior of the Orphans' Home, the powerful, load-bearing brick walls and decorative pilasters designed by Henryk Stifelman remained intact. As captured in early post-war photographs, the ten stucco baskets of abundance beneath the mezzanine windows and the robust, wrought-iron canopy frame over the main entrance held their ground—though blast waves had shattered their original glass, the structures themselves remained completely undamaged. The plaster above the ground-floor windows is blackened with soot, a grim reminder of the fire that consumed the wooden floors and walls inside the building. (Photograph taken after WWII, in 1948 or 1954, during the demolition of the so-called front house). The front house was painted yellow, with a darker shade on the lower part of the facade. This building was already standing on the property when the "Aid for Orphans" Society purchased the plot in the Wola district. It contained 11 rooms distributed on both sides of a central corridor, along with sanitary facilities. Its first residents were the oldest alumni—those who had turned 14 but were still working as apprentices or learning a trade.

The first element constructing the facade's character consists of flat, stylized columns embedded into the window bays—known in architectural terminology as pilasters. The vertical lines of the pilasters extending across the stories were intended to optically lengthen the rather long and squat mass of the building, giving the facade a regular, harmonious rhythm. At the very top, just beneath the cornice, these pilasters terminate in original, simplified capitals that nod to the Ionic order. Instead of traditional, fleshier volutes (scrolls), the architect applied geometric, flat plant rosettes or bands. (May 2026).

Another extraordinary adornment of the facade of Dom Sierot, repeating regularly along the entire front of the building, are the decorative bas-reliefs placed under the ten mezzanine windows. This stucco work depicts a classical basket of abundance filled with fruit—primarily round shapes resembling apples, pears, or pomegranates, with a centrally featured structure reminiscent of a cluster of grapes. In Israel's history, the cluster of grapes stands as one of the most enduring symbols of the land's fertility, abundance, and covenant. (May 2026).

The final, incredibly expressive witness to history is the wrought-iron canopy sheltering the main entrance doors of the Orphans' Home, located directly beneath the oval window (oculus). This is a classical cantilevered locksmith-and-blacksmith construction, typical of Warsaw architecture from those years. The skeleton, made of profiled iron, was anchored directly into the wall using ornamental tie-rods. (May 2026)

When Stones Speak: Three Surviving Details from Janusz Korczak’s Orphans’ Home.

When looking today (May 2026) at the modern facade of the former Orphans' Home (Dom Sierot) run by Janusz Korczak at 92 Krochmalna Street (now Jaktorowska Street 6), one is struck by how many physical details managed to resist almost total destruction of wartime Warsaw. In September 1939, fire and bombings obliterated the roof, the attic—where the Old Doctor had his private sanctuary.

Yet, within this architectural narrative lies a deep, heartbreaking paradox. The building, though gutted, also survived the Warsaw Uprising in 1944. Three unique external facade details, masterfully designed by Henryk Stifelman between 1911 and 1912, withstood the Nazi onslaught. Tragically, the living foundation of this house—the hundreds of defenseless Jewish children for whom this edifice was built—was ruthlessly annihilated. During the Holocaust, the vast majority of the Orphans' Home wards, like nearly one and a half million other Jewish children in occupied Poland, were deported to Treblinka and brutally murdered.

The building at Krochmalna 92 still stands today. The surviving elements of stucco and ironwork canopy are no longer mere testimonies to pre-war culture and craftsmanship—they have become silent, stone monuments to martyrdom.

1. Rhythm and Verticality - The Stylized Pilasters

The first element constructing the facade's character consists of flat, stylized columns embedded into the window bays—known in architectural terminology as pilasters. The architect of the building, Stifelman, designed them in the spirit of early historicizing modernism (so-called reductionist modernism). They are heavily flattened, which at the time represented a modern simplification of classical forms.

The vertical lines of the pilasters extending across the stories were intended to optically lengthen the rather long and squat mass of the building, giving the facade a regular, harmonious rhythm. At the very top, just beneath the cornice, these pilasters terminate in original, simplified capitals that nod to the Ionic order. Instead of traditional, fleshier volutes (scrolls), the architect applied geometric, flat plant rosettes or bands. This reductionist use of pilasters was a hallmark of the prominent Warsaw architects of that era who were moving away from overly ornate eclecticism toward a starker modernity.

A photographic comparison, see the photos below, reveals something deeply moving: these delicate capitals survived the war completely intact. Although the entire attic turned to rubble, this precise arrangement above the first-floor windows remained untouched—exactly as it was planned in 1912. Beneath these very capitals passed generations of children who were later condemned to death by the perpetrators.

2. The Baskets of Abundance Beneath the Mezzanine Windows: A Cruel Paradox

Another extraordinary adornment of the facade, repeating regularly along the entire front of the building, are the decorative bas-reliefs placed under the ten mezzanine windows. This stucco work depicts a classical basket of abundance filled with fruit—primarily round shapes resembling apples, pears, or pomegranates, with a centrally featured structure reminiscent of a cluster of grapes. In Israel's history, the cluster of grapes stands as one of the most enduring symbols of the land's fertility, abundance, and covenant. From biblical narratives to modern tourism, the motif of grapes deeply intertwines with Israel’s agricultural identity and historical survival.

The structure of the relief is divided into two distinct elements:

• The Woven Basket (The Base): In the lower section, distinct vertical and horizontal grooves can be seen, mimicking a wicker basket with great attention to detail.
• The Dense Crown of Fruit: A rich, bountiful, semi-circular composition of fruit "overflows" from the basket.

This type of motif was highly popular in the architecture of the turn of the 20th century. Similar baskets full of fruit or flowers can be spotted today on many luxurious Warsaw apartment buildings from this period, such as those on Lwowska and Wilcza streets. Virtually identical three-dimensional variants were used en masse at the time to crown gateposts, balustrades, or palace terraces.

However, placing these baskets of abundance on the facade of the Orphans' Home also carried a deep and unique pedagogical meaning. In the European tradition, a fruit basket and a cornucopia are universal symbols of plenty, security, the fruits of hard work, health, and spiritual and physical fulfillment. Stifelman and Korczak wanted the building to communicate right from the outside to poor, orphaned children from the lower social strata that they were entering a place that would grant them a full life, sanctuary, and a wealth of development. It was a deliberate elevation of their dignity.

Here lies the greatest, most painful paradox: these ten small, repeating reliefs survived the fire and ruin of the building, attaining the status of extraordinary material relics. The symbols of abundance and life survived, even though the children who were meant to be nourished by them perished from starvation in the ghetto or from gas in the chambers of Treblinka.

3. The Iron Skeleton Over the Main Entrance

The final, incredibly expressive witness to history is the wrought-iron canopy sheltering the main entrance doors of the Orphans' Home, located directly beneath the oval window (oculus). This is a classical cantilevered locksmith-and-blacksmith construction, typical of Warsaw architecture from those years. The skeleton, made of profiled iron, was anchored directly into the wall using ornamental tie-rods. In its structure, Stifelman applied delicate, flowing curves to the bars—a subtle, geometric nod to Art Nouveau, which dominated the finishings of metal details in that era. Originally, this iron framework was entirely covered in thick, wire-reinforced glass, shielding those entering from the rain.

The juxtaposition of the wartime and contemporary photographs unfolds an incredible story about this element. In the archival photo taken amidst the ruins of the building, one can see the complete emptiness of the burnt-out doorways, boarded-up windows, and piles of crudely stacked bricks. The blast wave of the bombs and the horrific temperature of the fire entirely shattered the pre-war glass. Yet, the artisanal iron construction survived this apocalypse in flawless condition. The arms of the canopy did not warp, bend, or break; they proudly maintained their position over the entrance. During the post-war reconstruction of the building, this original skeleton was meticulously cleaned, preserved, and reglazed.

This iron canopy is the most moving element of the morphology of survival. It was beneath this very structure that Janusz Korczak, Stefania Wilczyńska, my father, "Pan Misza," and hundreds of children walked every single day, starting in the year 1912.

4. The Post-War Struggle for the Orphanage - A Family Fight for Justice

When the building was structurally stabilized and given a flat roof around 1947, it was not returned to the children. Initially, it served as a regional party school for the Polish Socialist Party (PPS), which, after the forced political merger in December 1948, became the Polish United Workers' Party (PZPR). The historic site was effectively locked into the machinery of the new communist regime.

The return of the building to its original mission was not a voluntary gesture by the authorities. It was achieved through a fierce, persistent campaign spearheaded by my uncle, Janusz Zarzycki, who was the Vice-Minister of National Defence at the time and later became the Mayor (President) of Warsaw. Leveraging his immense political weight and authority, Zarzycki became the main fighter in the battle to "give Korczak's orphanage back to the children." Standing firmly behind him in this fight was my father, Pan Misza (Michał Wróblewski), along with other surviving members of the pre-war Korczak organization, now gathered at RTPD*. Together, they relentlessly pressured the state apparatus.
Thanks directly to this coordinated effort between a powerful political ally and the surviving keepers of Korczak's flame, the regime finally yielded. In November 1958, exactly a decade after the PZPR took full control of the building, the gates of the rebuilt Korczak´s Orphanage were reopened to children. Now, as a state-run home bearing Janusz Korczak's name, it proudly maintains the former function to this day.

The building at Krochmalna 92 is therefore not just a generic reconstruction of a historical site. Through its rescued pilasters, its baskets of abundance, and its salvaged iron canopy, this structure has remained an authentic, physical indictment and witness to history. It stands as a symbol of great ideas of culture and humanism that, although they collided with the absolute evil of martyrdom, refused to be entirely turned to ash.

* The Committee for the Commemoration of Janusz Korczak was established in October 1946 within the structure of the Workers' Society of Friends of Children (RTPD). It was the world's very first Korczak committee, founded by the surviving alumni, friends, and colleagues of "The Old Doctor" with the aim of protecting and continuing his pedagogical legacy. To start with, the Committee had as its primary goal to edit Korczak's Diary (Pamiętnik) and other papers that were saved on August 5th, 1942, by my father, "Pan Misza". The second goal at that time was to try to reestablish functioning orphanage.

Kiedy kamienie mówią: Trzy ocalałe detale z Domu Sierot Janusza Korczaka

Patrząc dzisiaj na fasadę dawnego Domu Sierot prowadzonego przez Janusza Korczaka przy ulicy Krochmalnej 92 (obecnie ulica Jaktorowska 6), uderza fakt, jak wiele materialnych szczegółów zdołało oprzeć się niemal całkowitej destrukcji wojennej Warszawy (szczegółów pochodzących jeszcze z czasów przed II wojną światową). Zaznaczone pilastry i kosze obfitości między oknami antresoli i parteru.

Patrząc dzisiaj na fasadę dawnego Domu Sierot prowadzonego przez Janusza Korczaka przy ulicy Krochmalnej 92 (obecnie ulica Jaktorowska 6), uderza fakt, jak wiele materialnych szczegółów zdołało oprzeć się niemal całkowitej destrukcji wojennej Warszawy (szczegółów pochodzących jeszcze z czasów przed II wojną światową).

Janusz Korczak znajduje się w środku grupy odwiedzających. Nad podwójnymi drzwiami wejściowymi do sierocińca widoczny jest daszek, który chroni przed deszczem. Podczas II wojny światowej jego metalowa konstrukcja zdołała oprzeć się pożarowi (zdjęcie sprzed II wojny światowej).

Dom Sierot przy ulicy Krochmalnej 92. Pokój Janusza Korczaka znajduje się na poddaszu. W środkowym oknie mansardy widać wietrzenie pościeli Korczaka (zdjęcie sprzed II wojny światowej).

Po zakończeniu II wojny światowej budynek Domu Sierot Janusza Korczaka przy ulicy Krochmalnej 92 (obecnie ulica Jaktorowska 6) stał się porażającą, pustą skorupą – konstrukcją spustoszoną przez ogień, która wytrzymała strukturalnie. Główny ceglany szkielet sierocińca zdołał przetrwać. Najbardziej dramatyczną wizualną zmianą powojennego budynku było całkowite zniszczenie jego pięknego dachu mansardowego. To właśnie na tym utraconym poddaszu Janusz Korczak miał swój prywatny pokój – tuż za kultowym, półkolistym oknem. Kiedy budynek odbudowywano, ta najwyższa kondygnacja nigdy nie została zrekonstruowana, co na stałe obniżyło sylwetkę gmachu i bezpowrotnie wymazało fizyczną przestrzeń, w której Stary Doktor pisał swoje nocne opowiadania (Okres po II wojnie światowej – 1946 rok). Ruiny Domu Sierot przy Krochmalnej 92, widok od frontu, listopad 1946 roku, autor nieznany, ze zbiorów Archiwum Urzędu Miasta Stołecznego Warszawy.

Pomimo zniszczenia wnętrza Domu Sierot, potężne, nośne mury ceglane oraz dekoracyjne pilastry projektu Henryka Stifelmana pozostały nienaruszone. Jak uwieczniono na wczesnych powojennych fotografiach, dziesięć sztukatorskich koszów obfitości umieszczonych pod oknami antresoli oraz solidna, kuta z żeliwa konstrukcja daszka nad głównym wejściem utrzymały swoją pozycję – choć fale uderzeniowe pozbawiły je oryginalnego szkła, same pozostały całkowicie nienaruszone (Okres po II wojnie światowej – rok 1948 lub 1954).

Pomimo zniszczenia wnętrza Domu Sierot, potężne, nośne mury ceglane oraz dekoracyjne pilastry projektu Henryka Stifelmana pozostały nienaruszone. Jak uwieczniono na wczesnych powojennych fotografiach, dziesięć sztukatorskich koszów obfitości umieszczonych pod oknami antresoli oraz solidna, kuta z żelaza konstrukcja daszka nad głównym wejściem utrzymały swoją pozycję – choć fale uderzeniowe pozbawiły je oryginalnego szkła, same pozostały całkowicie niezniszczone. Tynk nad oknami parteru jest osmalony czarną sadzą – to efekt pożaru, który strawił drewniane podłogi i ściany wewnątrz budynku. (Fotografia wykonana po II wojnie światowej, w 1948 lub 1954 roku, podczas rozbiórki tzw. domku frontowego). Domek frontowy był pomalowany na żółto (dolna część elewacji miała ciemniejszy odcień). Budynek ten stał już na posesji, gdy Towarzystwo „Pomoc dla Sierot” zakupiło działkę na Woli. Mieściło się w nim 11 pokoi rozlokowanych po obu stronach korytarza oraz sanitariaty. Pierwszymi jego mieszkańcami byli najstarsi wychowankowie – ci, którzy ukończyli 14 lat, ale wciąż terminowali lub uczyli się zawodu.

Patrząc dzisiaj (w maju 2026 roku) na współczesną fasadę dawnego Domu Sierot prowadzonego przez Janusza Korczaka przy ulicy Krochmalnej 92 (obecnie ulica Jaktorowska 6), uderza fakt, jak wiele materialnych szczegółów zdołało oprzeć się niemal całkowitej destrukcji wojennej Warszawy.

Patrząc dzisiaj (w maju 2026 roku) na współczesną fasadę dawnego Domu Sierot prowadzonego przez Janusza Korczaka przy ulicy Krochmalnej 92 (obecnie ulica Jaktorowska 6), uderza fakt, jak wiele materialnych szczegółów zdołało oprzeć się niemal całkowitej destrukcji wojennej Warszawy. We wrześniu 1939 roku pożary i bombardowania zniszczyły dach, poddasze – gdzie znajdowało się prywatne schronienie Starego Doktora – oraz całe bogate wnętrze.

Jednak w tej architektonicznej opowieści kryje się głęboki, rozdzierający serce paradoks. Budynek, choć wypalony, przetrwał również Powstanie Warszawskie w 1944 roku. Trzy unikalne zewnętrzne detale fasady, mistrzowsko zaprojektowane przez Henryka Stifelmana w latach 1911–1912, oparły się nazistowskiej nawałnicy. Niestety, żywy fundament tego domu – setki bezbronnych żydowskich dzieci, dla których wzniesiono tę budowlę – został bezwzględnie unicestwiony. Podczas Zagłady ogromna większość wychowanków Domu Sierot, podobnie jak blisko półtora miliona innych żydowskich dzieci w okupowanej Polsce, została wywieziona do Treblinki i bestialsko zamordowana.

Gmach przy Krochmalnej 92 stoi do dziś. Ocalałe elementy sztukaterii oraz żelazny daszek nie są już tylko świadectwem przedwojennej kultury i rzemiosła – stały się niemymi, kamiennymi pomnikami martyrologii.

1. Rytm i wertykalizm – Stylizowane pilastry

Pierwszym elementem budującym charakter elewacji są płaskie, stylizowane kolumny wtopione w pasy międzyokienne – w terminologii architektonicznej nazywane pilastrami. Architekt budynku, Henryk Stifelman, zaprojektował je w duchu wczesnego modernizmu historyzującego (tzw. modernizmu redukcyjnego). Są one mocno spłaszczone, co stanowiło wówczas nowoczesne uproszczenie klasycznych form.

Pionowe linie pilastrów ciągnące się przez kondygnacje miały za zadanie optycznie wysmuklić dość długą i przysadzistą bryłę gmachu, nadając fasadzie regularny, harmonijny rytm. Na samej górze, tuż pod gzymsem, pilastry te kończą się autorskimi, uproszczonymi głowicami nawiązującymi do porządku jońskiego. Zamiast tradycyjnych, mięsistych wolut (ślimacznic), architekt zastosował geometryczne, płaskie rozety roślinne lub wstęgi. Tego typu redukcyjne stosowanie pilastrów było znakiem rozpoznawczym wybitnych architektów warszawskich tamtej epoki, którzy odchodzili od przeładowanego sztukaterią eklektyzmu ku surowszej nowoczesności.

Zestawienie fotograficzne (patrz zdjęcia poniżej) ujawnia coś głęboko poruszającego: te delikatne głowice przetrwały wojnę w nienaruszonym stanie. Choć całe poddasze obróciło się w gruz, ten precyzyjny układ nad oknami pierwszego piętra pozostał nietknięty – dokładnie tak, jak zaplanowano to w 1912 roku. Pod tymi właśnie kapitelami przechodziły pokolenia dzieci, które później zostały skazane przez oprawców na śmierć.

2. Kosze obfitości pod oknami antresoli: Okrutny paradoks

Kolejną niezwykłą ozdobą fasady, powtarzającą się regularnie wzdłuż całego frontu budynku, są dekoracyjne płaskorzeźby umieszczone pod dziesięcioma oknami antresoli. Sztukateria ta przedstawia klasycystyczny kosz obfitości wypełniony owocami – głównie okrągłymi formami przypominającymi jabłka, gruszki lub granaty, z centralnie wyeksponowaną strukturą przypominającą kiść winogron. W historii Izraela kiść winogron jest jednym z najtrwalszych symboli żyzności ziemi, obfitości i przymierza. Od biblijnych opowieści po współczesną turystykę, motyw winogron głęboko przeplata się z rolniczą tożsamością Izraela i jego historycznym przetrwaniem.

Struktura reliefu dzieli się na dwa wyraźne elementy:

• Pleciony kosz (podstawa): W dolnej części widać wyraźne pionowe i poziome żłobienia, które z wielką dbałością o detal imitują wiklinowy kosz.
• Gęsta korona owoców: Z kosza „wylewa się” obfita, bogata, półkolista kompozycja owocowa.

Tego typu motyw był niezwykle popularny w architekturze przełomu XIX i XX wieku. Podobne kosze pełne owoców lub kwiatów można dziś zobaczyć na wielu luksusowych warszawskich kamienicach z tego okresu, takich jak te na ulicach Lwowskiej i Wilczej. Bardzo podobne trójwymiarowe warianty stosowano wówczas masowo jako zwieńczenia słupów bramnych, balustrad czy dekoracji tarasów pałacowych.

Jednak umieszczenie tych koszów pełnych owoców na fasadzie Domu Sierot miało również głęboki i unikalny sens pedagogiczny. W tradycji europejskiej kosz owoców oraz róg obfitości to uniwersalne symbole dostatku, bezpieczeństwa, owoców ciężkiej pracy, zdrowia oraz duchowego i fizycznego nasycenia. Stifelman i Korczak chcieli, aby budynek już od zewnątrz komunikował ubogim, osieroconym dzieciom z najniższych warstw społecznych, że wchodzą do miejsca, które da im pełnię życia, schronienie i bogactwo rozwoju. Było to celowe podniesienie ich godności.

To tutaj kryje się największy, najbardziej bolesny paradoks: te małe, powtarzalne reliefy przetrwały pożar i ruinę budynku, uzyskując status niezwykłych, materialnych reliktów. Przetrwały symbole obfitości i życia, choć dzieci, które miały nimi zostać nasycone, zginęły z głodu w getcie lub od gazu w komorach Treblinki.

3. Żelazny szkielet nad wejściem głównym

Ostatnim, niezwykle wymownym świadkiem historii jest kuty, żelazny daszek osłaniający główne drzwi wejściowe do Domu Sierot, znajdujący się bezpośrednio pod owalnym oknem (okulusem). Jest to klasyczna wspornikowa konstrukcja ślusarsko-kowalska, typowa dla warszawskiego budownictwa z tamtych lat. Szkielet wykonany z profilowanego żelaza został przymocowany bezpośrednio do muru za pomocą ozdobnych odciągów. W jego konstrukcji Stifelman zastosował delikatne, falujące wygięcia prętów – subtelne, geometryczne nawiązanie do secesji (Art Nouveau), która dominowała w wykończeniach detali metalowych tamtej epoki. Pierwotnie ten żelazny szkielet był w całości pokryty grubym, zbrojonym szkłem, chroniącym przed deszczem.

Zestawienie fotografii wojennej i współczesnej ujawnia niesamowitą opowieść o tym elemencie. Na archiwalnym zdjęciu, wykonanym w ruinach gmachu, widać kompletną pustkę wypalonych otworów drzwiowych, zabite deskami okna i sterty prowizorycznie ułożonych cegieł. Fala uderzeniowa bomb i potworna temperatura pożaru doszczętnie rozbiły przedwojenne szkło. Jednak rzemieślnicza konstrukcja żelazna przetrwała tę apokalipsę w nienaruszonym stanie. Ramiona daszka nie wygięły się, nie pękły i dumnie utrzymały swoją pozycję nad wejściem. Podczas powojennej odbudowy gmachu ten oryginalny szkielet został precyzyjnie oczyszczony, zakonserwowany i ponownie zaszklony.

Ten żelazny daszek to najbardziej poruszający element morfologii przetrwania. To pod tą właśnie konstrukcją Janusz Korczak, Stefania Wilczyńska, mój ojciec, „Pan Misza”, oraz setki dzieci przechodzili dosłownie każdego dnia, począwszy od roku 1912.

4. Powojenna walka o sierociniec – Rodzinna batalia o sprawiedliwość

Kiedy budynek został konstrukcyjnie zabezpieczony i przykryty płaskim dachem około 1947 roku, nie został zwrócony dzieciom. Początkowo służył jako regionalna szkoła partyjna Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), która po wymuszonej fuzji politycznej w grudniu 1948 roku przekształciła się w Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą (PZPR). Historyczne miejsce zostało skutecznie włączone do machiny nowego, komunistycznego reżimu.

Powrót budynku do jego pierwotnej misji nie był dobrowolnym gestem ze strony władz. Został on wywalczony w drodze zaciekłej, nieustępliwej kampanii, którą kierował mój wujek, Janusz Zarzycki – ówczesny wiceminister obrony narodowej, a później prezydent (prymariusz) Warszawy. Wykorzystując swoje ogromne wpływy polityczne i autorytet, Zarzycki stał się głównym bojownikiem w bitwie o „oddanie sierocińca Korczaka dzieciom”. W walce tej stali za nim murem mój ojciec, Pan Misza (Michał Wróblewski), oraz inni ocalali członkowie przedwojennej organizacji korczakowskiej, skupieni wówczas w strukturach Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci (RTPD)*. Wspólnie wywierali oni nieustanną presję na aparat państwowy.

Dzięki bezpośredniemu zaangażowaniu tych skoordynowanych sił, komunistyczne władze ostatecznie ustąpiły, a budynek został w listopadzie 1958 roku uroczyście przywrócony dzieciom.

---

Genia

 

Bari Jakowicz i Genia

Korczak i mantra oskarżeń bursistów i wychowanków: Slogany kontra twarda rzeczywistość.

Rzeczywisty obraz sytuacji wyłania się z suchych danych Towarzystwa „Pomoc dla Sierot”. Roczne raporty pokazują precyzyjnie zaplanowany, nowoczesny system opieki następczej. Żaden wychowanek nie lądował na bruku. Przykładowo, z grupy 25 dzieci opuszczających placówkę w jednym z analizowanych lat, aż 17 natychmiast trafiło do konkretnych zawodów lub kontynuowało edukację*.

W dyskusjach o Januszu Korczaku – szczególnie wśród współczesnych pedagogów – jak bumerang powracają pewne zarzuty. Raz opisane w literaturze, są dziś bezrefleksyjnie powtarzane jako rzekomy dowód na wady jego systemu wychowawczego.

Ida Merżan, była bursistka i wychowawczyni z Domu Sierot, opisała w swoich wspomnieniach kontakty Starego Doktora z dorastającymi wychowankami i bursistami. Zarówno z jej relacji, jak i ze wspomnień mojego ojca, Pana Miszy, wyłania się dramatyczny obraz ich spotkań w Domu Sierot przy ulicy Krochmalnej. To właśnie tam, pod koniec lat 30., pod adresem Korczaka padły niezwykle ostre oskarżenia. Dotyczyły one metod wychowawczych stosowanych podczas tak zwanych „Siedmiu dobrych lat” – okresu, który większość dzieci spędzała w sierocińcu. Zarzuty te były bolesne nie tylko ze względu na swoją treść, ale także z powodu formy przekazu – były gwałtowne, agresywne i nieprzyjemne. Korczak zwierzał się wówczas Panu Miszy, że chce zaprzestać tych spotkań, ponieważ oprócz krzyków i politycznych awantur do niczego dobrego one nie prowadziły.

Bursiści, którzy pod koniec lat 30. ulegli radykalizacji i przyłączyli się do ruchu komunistycznego, poza szerzeniem propagandy o tym, „jak dobrze żyje się w Związku Radzieckim”, zaatakowali samego Korczaka. Oskarżali go o to, że nie dbał o realne dobro dzieci, lecz traktował je jak „króliki doświadczalne”, a sam Dom Sierot był dla niego jedynie „warsztatem naukowym”. Pytali z pretensją: „Po co to ciągłe ważenie, mierzenie, rozsypywanie soli, haftowane serwetki, skoro potem – w wieku czternastu lat – za progiem sierocińca czeka na nas głód, zimno i bieda? Dzieci wychodzą stąd za wcześnie, nieprzygotowane do życia, bez pracy, rzucone w brutalny świat”. Tak te roszczenia opisała Ida Merżan w książce „Wspomnienia o Januszu Korczaku” (Warszawa, Nasza Księgarnia, wyd. 2, 1989).

Urzędowa statystyka kontra stalinowska propaganda

Należy jednak mocno podkreślić, że Merżan opisała zaledwie kilku zbuntowanych, głośnych bursistów. Ich agresywne stanowisko w żaden sposób nie reprezentowało poglądów większości wychowanków i pedagogów. Mimo to, ten jeden opis grupy zradykalizowanych, zapatrzonych w Moskwę młodych ludzi błyskawicznie się rozpowszechnił i na stałe utrwalił się w świadomości wielu powojennych krytyków.

Ten tak chętnie cytowany fragment o dzieciach „wychodzących za wcześnie i nieprzygotowanych do życia” jest głębokim zafałszowaniem rzeczywistości. Co ironiczne, doskonale wiedzieli o tym również sami „moskiewscy bursiści”. Rzeczywisty obraz sytuacji wyłania się z suchych danych Towarzystwa „Pomoc dla Sierot”. Roczne raporty pokazują precyzyjnie zaplanowany, nowoczesny system opieki następczej. Żaden wychowanek nie lądował na bruku*. Przykładowo, z grupy 25 dzieci opuszczających placówkę w jednym z analizowanych lat, aż 17 natychmiast trafiło do konkretnych zawodów lub kontynuowało edukację:

• Dziewczęta masowo wchodziły w awangardę ówczesnej pedagogiki jako tzw. freblanki (nauczycielki przedszkolne przeszkolone w nowoczesnej metodzie Fröbela), znajdowały stabilne zatrudnienie w biurach, krawiectwie oraz gospodarstwie domowym.
• Chłopcy natychmiast znajdowali posady w wymagających wysokich kwalifikacji biurach handlowych, drukarniach, bądź przechodzili do wyspecjalizowanych szkół rzemieślniczych i seminariów nauczycielskich.

Co kluczowe, młodzież kontynuująca naukę nie była pozostawiona sama sobie – trafiała do bursy, gdzie Towarzystwo nadal finansowało ich utrzymanie, wyżywienie i start zawodowy w dorosłość.

Realia ekonomiczne i walka o godność

Oskarżanie Janusza Korczaka o to, że nie sprawował pełnej, dożywotniej kontroli socjalnej nad losem dzieci po opuszczeniu murów instytucji, jest wyrazem całkowitego braku zrozumienia ówczesnych realiów. Towarzystwo „Pomoc dla Sierot” było organizacją raczej ubogą, opierającą się głównie na prywatnej filantropii i składkach społeczności żydowskiej. Zarówno sam Dom Sierot, jak i rolnicza ferma oraz kolonie letnie „Różyczka” w Gocławku, nie otrzymywały żadnych większych dotacji rządowych. Każdy bochenek chleba, każdy wyjazd na świeże powietrze i każdy miesiąc opłacenia bursy dla starszej młodzieży były dosłownie wydarte z pustego budżetu przez tytaniczną pracę komitetu i samego Doktora.

Mimo tych skrajnych ograniczeń finansowych, wychowankowie Korczaka i tak znajdowali się w bezporównanie lepszej sytuacji niż dzieci z innych ówczesnych przytułków. Większość państwowych i prywatnych zakładów dobroczynnych w Drugiej Rzeczypospolitej funkcjonowała w sposób prymitywny – jako zwykłe, ponure „przechowalnie”, z których wypuszczano młodzież bez żadnego kapitału kulturowego czy społecznego. U Korczaka dzieci uczyły się higieny, samorządności, szacunku do pracy, a dzięki bursom otrzymywały unikalny paszport do niezależności w świecie dotkniętym gigantycznym międzywojennym bezrobociem.

Oczywiście w przedwojennej Polsce istniały organizacje łączące syjonizm z ideologią lewicową, takie jak Histadrut, Poalej Syjon czy młodzieżowy Haszomer Hacair. To właśnie te radykalne, marksistowskie prądy polityczne epoki ukształtowały tamten niesprawiedliwy atak na bolesną, ale heroiczną pracę Starego Doktora. Slogany "moskiewskich bursistów" sromotnie przegrywają dziś w zderzeniu z faktami i historyczną prawdą.

* W ciągu roku wystąpiło (z Domu Sierot) dziewcząt 12, chłopców 13 i na ich miejsce przyjęto taką samą liczbę dzieci.

Z wychowańców powyższych:

dziewczęta:

• 3 objęły miejsca jako freblanki,
• 2 [objęły miejsca] w gospodarstwie domowem,
• 1 zajmuje się krawiectwem,
• 1 pracuje w biurze,
• 1 przeszła do bursy i uczęszcza na kurs freblowski,
• 4 wróciły do rodzin.
• 12

chłopcy:

• 4 pracuje w biurach handlowych,
• 1 [pracuje] w drukarni,
• 3 przeszło do bursy (z których 2 uczęszcza do szkoły rzemiosł, 1 przygotowuje się do egzaminu w seminarjum nauczycielskiem),
• 1 przeniesiony do internatu na Pragę,
• 4 wróciło do rodzin.
• 13

---

---