Korczak: „Śmiej się”

Czytelnia dla Wszystkich: tygodnik literacko-powieściowy dla rodzin polskich. R. 3, 1900, № 2

Na pierwszej stronie Czytelni dla Wszystkich numer 2 z 1900 roku utwór „Śmiej się”, który jest jednym z najwcześniejszych, autentycznych i w pełni potwierdzonych wierszy w całym dorobku Janusza Korczaka.

Korczak - Karmelki i "Filozofia pana Ignacego".

Artykuł „Karmelki” autorstwa Janusza Korczaka (podpisanego jako Janusz), opublikowany w 1899 roku w„Czytelni dla Wszystkich” (nr 42, str. 5).

Zakończenie artykułu „Karmelki” autorstwa Janusza Korczaka (podpisanego jako Janusz), opublikowanego w 1899 roku w„Czytelni dla Wszystkich” (nr 42, str. 5).

Korczak zawsze miał przy sobie miodowe cukierki. Fabryka Czekolady „Plutos” na ulicy Barskiej regularnie ofiarowywała Domowi Sierot swoje wyroby. Czy wśród nich były miodowe cukierki? Nie wiem. Według neonu na Marszałkowskiej „Plutos” produkowała zarówno czekoladę, jak i karmelki, cukierki.

Oto dokładna, wierna transkrypcja artykułu „Karmelki” autorstwa Janusza Korczaka (podpisanego jako Janusz), opublikowanego w 1899 roku w„Czytelni dla Wszystkich” (nr 42, str. 5). Pod tekstem znajduje się analiza kwerendalna i psychologiczna.

KARMELKI.

— Dzień dobry, panieneczce — rzekł pan Ignacy, stary kawaler w niebieskich okularach, siadając na krześle i wyjmując z kieszeni tabakierkę z tabaką, przyrządzaną w tajemnicy, by nie zdradzić, co on tam kładzie, że zapach jej aż podziwiają towarzysze z ogrodu Saskiego.

— Pół funta karmelków panu dobrodziejowi? — zapytała z uśmiechem „panienka”.

— A no tak, jak zwykle, jak zwykle, za piętnaście kopiejek.

— Muszą panu smakować nasze karmelki!

— To nie dla mnie.

— Dla wnuczka pewnie!

— Nie, moja dobrodziejko, nie dla wnuczka; nie mam ja wnuczka. To tylko tak dla dzieci. Jak panienka będzie miała kiedy czas, to panience coś powiem, a może i dam do przeczytania coś o tych karmelkach.

Mówiąc to, schował do kieszeni starannie zawinięte karmelki i wyszedł.

Wypadkiem poznałem pana Ignacego. Gdym mu przypomniał, że obiecał on panience z cukierni przeczytać coś o karmelkach i że ja też pragnąłbym dowiedzieć się co on o tych karmelkach napisał, mruknął niechętnie:

— E, co panu po tem; wy, młodzi, nie zrozumiecie mnie, a w najlepszym razie śmiać się ze mnie będziecie.

Wiele trudu mnie kosztowało, nim zgodził się wreszcie na przeczytanie swych notatek. Mieściły się one w dość grubym zeszycie.

— Siadaj pan i słuchaj.

Zaczął czytać:

„Gdy byłem młody, miałem zdolności, pamięć, siły, a mimo to nic mi się robić nie chciało. Niebo dało mi wiele, alem ja te dary marnował, zamiast oddać je na użytek innym i sobie. Nietylko nic dobrego nie zrobiłem przez pierwsze dwadzieścia pięć lat życia, ale nawet nie wykształciłem się na pożytecznego pracownika i samodzielnego człowieka. Matka na rok przed śmiercią, wypłakała mi u dawnego kolegi jej męża, a mego ojca, jakąś posadę, na której też siedemnaście lat przasiedziałem. Potem dostałem emeryturę i zacząłem żyć odtąd bez celu, bez zajęcia i bez zdrowia, które mi skurcz w tej trzydziestoletniej bezczynności. Nie miałem ani żony, ani nikogo z bliskich, więc mi bardzo źle było. Chodziłem całemi godzinami po ulicach i patrzałem, jak wyglądają to miasto, w którem tyle lat żyłem, a którego prawie nie znałem, bo całe dnie przepędzałem w jednym pokoju nad biurkiem. Chociaż mnie bardzo nogi bolały, bo odwykły one od chodzenia, ja jednak chodziłem, bo mnie wszystko tak zajmowało, jak dziecko, on pierwszy raz widzi motylka i inne ładne rzeczy. Dużo myślałem podczas tych spacerów i doszedłem do wniosku: Gdybym był pracował, jak się należy, i rozwijał moje zdolności, to bym teraz mógł mieć wielki majątek i mógłbym pomódz nie jednemu z tych biednych ludzi, na których tak tylko mogę patrzeć i nic więcej.

I nie wiem, jak się to stało, ale wiem, że przyszło mi na myśl, że ponieważ dzieciom trudno troskę zgonić z czoła, a dzieciom łatwo, bo można jednym karmelkiem wywołać na usta uśmiech, a z oczu zgonić łzy, więc postanowiłem choć tyle dobrego zrobić, ile sił we mnie na schyłku mego życia.

„Więc kupiłem wtedy pierwszy raz kilka pierników i karmelków i rozdałem je, ale jeszcze wtedy nie wyrobiłem sobie w tem metody, więc mi to szło niezgrabnie. Ale powoli sobie tak wymyśliłem: że będę dawał karmelki w trzech wypadkach: po pierwsze, kiedy dziecko płacze, że je skrzywdzono. Kuprzykład, jeżeli mu ujmą kasztany, które sobie uzbierało, albo jeżeli je uderzą, albo coś podobnego. Po drugie, będę dawał karmelek, nie jako nagrodę za grzeczność, ale za pracę. Nieprzykład jeśli malec niesie ciężki kosz ze śniadaniem dla ojca, albo jeżeli dziewczynka mała pierze w wodzie bieliznę, albo niesie niewiele młodsze od siebie niemowlę. Po trzecie, jeżeli zobaczę, że dziecko siedzi gdzie i patrzy bezmyślnie w jeden punkt: widać ma dom karmelek, to chociaż na chwilę obudzę w niem myśl. Będzie myślało, co to za pan, po co dał karmelek, może i inne myśli do głowy mu przyjdą.

„Smutno jest, jeżeli już człowiek widzi, że nie więcej zrobić nie może, bo mu sił i środków brak, a tyle darów nieba w młodości zmarnował, ale i to dobre z temi karmelkami, bo chociaż w miarę możności staram się coś dobrego uczynić, chociaż mało i za późno.”

Nie wiem, jak nazwać ten traktat karmelkowy pana Ignacego, warm tylko, iż uczynił na mnie wrażenie. Przestał, a głos jego był tak smutny podczas czytania.

— No i cóż pan powie? — zapytał.

— Jedno tylko: szczerze pana współczuję.

Ucałował mnie w głowę, ale karmelkiem nie poczęstował, bo to... dla dzieci. I odtąd często jestem w mojem posiadaniu. W ciągu ostatnich siedmnastu lat życia pan Ignacy rozdał siedmset dziewięćdziesiąt trzy funty karmelków, a każdy karmelek dany ma swoją linijkę w zeszycie. Lubię ten stary, pożółkły zeszyt dziwaka. Czasem, znużony pracą, biorę do ręki i czytam:

„Przed cukiernią stał druciarczyk i patrzał na wielkanocne przysmaki. Trzy karmelki.”

„Mania i Władzio zbierają mętne [?] węgle nad Wisłą na opał. Po dwa karmelki.”

„Jaś płacze, bo mu chłopcy zabrali witkę. Karmelek.”

„Judaś z mamą idzie na targ sprzedawać wycieraczki. Dwa karmelki” i t. d. bez końca.

I myślę wówczas o tem, ile ten człowiek, zniszczony przez tyloletnią pracę, biedny, prawie niedołężny, zdołał jeszcze wywołać uśmiechów i myśli. Gdyby był zamożniejszy, mógłby książeczki elementarne rozdawać, gdyby był silniejszy, mógłby tak naukę rozdawać. Ba, jeden człowiek, oddany pracy dla innych, to olbrzym, który może cuda uczynić.

Minęło wiele lat od śmierci pana Ignacego w niebieskich okularach, a tabaka, która tak pachniała, że zachwyt budziła w gronie snobów z ogrodu Saskiego. Tajemnica zaprawiania tabaki poszła z nim do grobu, a co się tyczy karmelków, to w wolnych chwilach wole iść z niemi nad Wisłą, by dodać kilka linij do zeszytu pana Ignacego.

                                                                        Janusz.

---

ANALIZA KWERENDALNA I PEDAGOGICZNA

Ten niezwykle rzadki tekst to prawdziwy kamień milowy w rozwoju młodego Henryka Goldszmita. Wydrukowany w „Czytelni dla Wszystkich” pod pseudonimem Janusz (na długo przed pełnym ukształtowaniem się marki „Janusz Korczak”), odsłania moment narodzin jego unikalnej filozofii dziecka.

Oto cztery kluczowe, rewolucyjne wnioski, które łączą ten tekst z Twoim konceptem „Pedagogicznego drzewa”:

1. Pierwszy zarys „Zeszytu Bursisty” i statystyki serca

Zdumiewający jest fakt, że już w tym tekście z przełomu wieków Korczak wprowadza motyw grubego, pożółkłego zeszytu, w którym każda najmniejsza interakcja z dzieckiem jest skrupulatnie notowana: „w ciągu ostatnich siedmnastu lat życia pan Ignacy rozdał siedmset dziewięćdziesiąt trzy funty karmelków, a każdy karmelek dany ma swoją linijkę w zeszycie”.
To jest bezpośredni, embrionalny praprzodek Zeszytów Bursisty i Książki Dyżurnej z II piętra, wychowanki Jadzi Wejsztok, który analizowałem na blogu Jimbao wcześniej! Korczak już wtedy marzył o klinicznym, precyzyjnym zapisywaniu życia dzieci – od zgubionych trepków po rozdane karmelki.

2. Manifestacja uniwersalizmu i warszawska bieda

Podobnie jak w „Szpitaliku” ze Śliskiej, tak i tutaj Korczak uderza w tony głębokiego uniwersalizmu społecznego. Wymienia dzieci z imienia i profesji: obok polskiej Mani i Władzia zbierających węgle nad Wisłą, pojawia się żydowski Judaś idący z mamą na targ sprzedawać wycieraczki. Dla Korczaka (i jego bohatera, pana Ignacego) nie ma różnicy wyznania – cierpienie i trud dziecka wyrobnika są ponadnarodowe.

3. Topografia Ogrodu Saskiego jako azylu

Tekst idealnie cementuje moje ostatnie odkrycie dotyczące topografii Warszawy. Pan Ignacy to stały bywalec Ogrodu Saskiego, którego specyficzny zapach tabaki budzi podziw spacerowiczów. Ogród Saski jawi się tu jako przestrzeń, gdzie świat dorosłych (emerytów, snobów) miesza się z dynamicznym, badawczym światem dziecięcej zabawy, którą młody student medycyny Goldszmit dopiero zaczynał „diagnozować”.

4. Metodologia małego kroku i psychologia bodźca

Filozofia pana Ignacego to w istocie wczesna miniatura pedagogiki Korczaka. Karmelek nie jest tanią przekupną nagrodą za to, że dziecko jest „grzeczne” (co Korczak zawsze potępiał). Karmelek to:

• Tarcza chroniąca przed dorosłą niesprawiedliwością (gdy Jaś płacze, bo mu zabrano witkę).
• Uznanie podmiotowości i ciężkiej pracy dziecka (gdy mała dziewczynka pierze bieliznę).
• Budzik dla dziecięcej wyobraźni (gdy dziecko patrzy bezmyślnie w jeden punkt, karmelek ma „obudzić w nim myśl”).

Finał tego tekstu (poniżej), w którym młody Janusz deklaruje, że po śmierci staruszka sam kontynuuje jego dzieło i dodaje kolejne linijki do tego wielkiego zeszytu nad Wisłą, to najpiękniejsza zapowiedź tego, czym stanie się Dom Sierot. Korczak sam stał się panem Ignacym w niebieskich okularach dla tysięcy warszawskich dzieci.

I myślę wówczas o tem, ile ten człowiek, zniszczony przez tyloletnią pracę, biedny, prawie niedołężny, zdołał jeszcze wywołać uśmiechów i myśli. Gdyby był zamożniejszy, mógłby książeczki elementarne rozdawać, gdyby był silniejszy, mógłby tak naukę rozdawać. Ba, jeden człowiek, oddany pracy dla innych, to olbrzym, który może cuda uczynić.

Minęło wiele lat od śmierci pana Ignacego w niebieskich okularach, a tabaka, która tak pachniała, że zachwyt budziła w gronie snobów z Ogrodu Saskiego. Tajemnica zaprawiania tabaki poszła z nim do grobu, a co się tyczy karmelków, to w wolnych chwilach wolę iść z niemi nad Wisłą, by dodać kilka linij do zeszytu pana Ignacego.

The Seed of Korczak´s Pedagogical Tree: "Karmelki" (1899) and the Statistics of Human Sympathy.

In October 1899, within the pages of the weekly Czytelnia dla Wszystkich (No. 42), he published a short story titled "Karmelki" (Hard Candies) under the simple pen name Janusz.

Long before the brand "Janusz Korczak" became a global monument for child sovereignty, and long before the children’s court or the newspaper Mały Przegląd were even conceived, a nineteen-year-old medical student named Henryk Goldszmit planted the absolute first ideological seed of his entire life's work.

In October 1899, within the pages of the weekly Czytelnia dla Wszystkich (No. 42), he published a short story titled "Karmelki" (Hard Candies) under the simple pen name Janusz.

This newly recovered text is a breathtaking literary document. It contains the exact structural and emotional blueprint for everything Korczak would build decades later. Here, for the first time in English, is the complete translation of this foundational masterpiece:

---

KARMELKI (HARD CANDIES)

"Good morning, young lady," said Mr. Ignacy, an old bachelor in blue spectacles, as he sat down on a chair and pulled from his pocket a snuffbox containing snuff prepared in absolute secrecy, so as not to reveal what he put inside—though its fragrance was deeply admired by his companions from the Saxon Garden.
"Half a pound of hard candies for the good gentleman?" the "young lady" asked with a smile.
"Ah, yes, as usual, as usual, for fifteen kopecks."
"You must truly enjoy our candies!"
"They are not for me."
"For a grandchild, surely!"
"No, my good lady, not for a grandchild; I have no grandchild. These are just for the children. If you ever have the time, young lady, I will tell you something, and perhaps even give you something to read about these candies."
Saying this, he carefully tucked the neatly wrapped candies into his pocket and walked out.

By chance, I came to know Mr. Ignacy. When I reminded him that he had promised the young lady from the confectionery that he would let her read something about the candies, and that I, too, wished to know what he had written about them, he grumbled reluctantly:
"Eh, what use is it to you; you young people will not understand me, and at best, you will only laugh at me."
It cost me a great deal of effort before he finally agreed to read his notes. They were contained within a rather thick notebook.
"Sit down, sir, and listen."
He began to read:
"When I was young, I possessed talents, memory, and strength, and yet I felt like doing absolutely nothing. Heaven gave me much, but I wasted these gifts instead of putting them to use for others and myself. Not only did I do nothing good during the first twenty-five years of my life, but I did not even educate myself to become a useful worker and an independent human being. A year before her death, my mother, weeping, begged an old colleague of her late husband—my father—to grant me a certain office post, at which I then sat for seventeen years. Afterward, I received my pension and began to live from then on without purpose, without occupation, and without health, which had withered during those thirty years of idleness. I had neither a wife nor anyone close to me, so I felt very miserable. I used to walk for hours through the streets, watching what this city looked like, in which I had lived for so many years but which I hardly knew, because I used to spend entire days in a single room over my desk. Although my legs pained me greatly because they had grown unaccustomed to walking, I walked nevertheless, because everything fascinated me as if I were a child seeing a butterfly and other beautiful things for the very first time. I thought a lot during those walks and arrived at a conclusion: If I had worked as I ought to have, and developed my talents, I could now possess a great fortune and could help many of those poor people, whom I can now only look at and nothing more.

And I do not know how it happened, but I know that it came to my mind that since it is difficult to chase sorrow from a child's brow, and yet so easy, because with a single hard candy one can summon a smile to their lips and chase tears from their eyes, I resolved to do at least this much good with what little strength remains in me at the twilight of my life.

"So, it was then that I bought a few gingerbreads and candies for the very first time and distributed them, but back then I had not yet developed a method for it, so it went clumsily. But slowly, I devised a system for myself: I would give candies in three specific instances. First, when a child cries because it has been wronged. For example, if they take away the chestnuts it had gathered, or if they strike it, or something similar. Secondly, I will give a candy, not as a reward for being 'good,' but for work. For example, if a little boy is carrying a heavy basket with breakfast for his father, or if a small girl is washing laundry in the water, or carrying an infant only slightly younger than herself. Thirdly, if I see a child sitting somewhere, staring blankly at a single point: clearly, that child needs a candy, so that at least for a moment I may awaken a thought within it. It will think about what kind of gentleman this is, why he gave it a candy, and perhaps other thoughts will enter its head as well.

"It is sad when a man already sees that he can do no more, because he lacks both strength and means, having wasted so many gifts of heaven in his youth; but even this much is good with these candies, because at least within the scope of my ability I try to do something good, even if it is little and too late."

I do not know what to call this candy treatise of Mr. Ignacy; I only know that it made a deep impression on me. He stopped reading, and his voice was so sad as he spoke.
"Well, and what do you say, sir?" he asked.
"Only one thing: I sincerely sympathize with you."
He kissed me on the forehead, but he did not treat me to a candy, because those... are for the children. And from that day on, I am often in possession of it. Over the last seventeen years of his life, Mr. Ignacy distributed seven hundred and ninety-three pounds of candies, and every single candy given has its own line in his notebook. I fondle this old, yellowed notebook of a crank. Sometimes, weary from work, I take it into my hands and read:
"In front of the confectionery stood a little tinker-boy, staring at the Easter delicacies. Three candies."
"Mania and Władzio are gathering murky pieces of coal by the Vistula for fuel. Two candies each."
"Jaś is crying because the boys took away his willow switch. A candy."
"Judaś is walking to the market with his mother to sell wipers. Two candies." And so on, without end.

And I think then about how much this man—destroyed by so many years of labor, poor, nearly helpless—still managed to summon smiles and thoughts. If he had been wealthier, he could have distributed elementary books; if he had been stronger, he could have distributed knowledge in such a way. Ah, a single human being, devoted to working for others, is a giant who can perform miracles.

Many years have passed since the death of Mr. Ignacy in the blue spectacles, and the snuff that smelled so fragrantly that it aroused the admiration of the snobs in the Saxon Garden has gone with him to the grave. The secret of preparing that snuff went with him, but as for the candies, in my free moments I falsify [continue] his work, both I and others by the Vistula, to add a few more lines to Mr. Ignacy’s notebook.

Janusz.

---

The Critical Historical Significance

When the nineteen-year-old student Henryk Goldszmit penned the final lines of this story, promising to "add a few more lines to Mr. Ignacy’s notebook," he was declaring his life's manifesto.

This text shatters the myth that Korczak’s documentation methods were a sudden development of the 1920s. The "thick, yellowed notebook" of pan Ignacy, where every single child and every candy has its own precise line, is the direct, spiritual ancestor of the "Zeszyt Bursisty" (Bursar's Notebook) kept by Jadzia Wajsztok that we analyzed earlier.

Furthermore, his structural criteria for distributing candies represent the birth of his entire pedagogical methodology:

1. Defense against adult injustice (comforting the child whose chestnuts or switches were stolen).
2. Validation of the child's labor and subjecthood (acknowledging the small girl washing laundry or the boy carrying his father's breakfast).
3. Stimulating the child's mind (giving a candy to a child staring blankly, explicitly to "awaken a thought within it").

Finally, the inclusion of Judaś selling wipers next to Mania and Władzio gathering coal reinforces the absolute universalism of Korczak’s worldview. For him, the suffering, the labor, and the interior world of the working-class child carried no national border and no specific creed.

Decades later, in the Warsaw Ghetto, the Old Doctor would become the real-life Mr. Ignacy in iron spectacles, fighting until his very last breath to put a single "candy" of dignity and thought into the hands of the world's most abandoned children.

---

Dwa debiuty na jednej fotografii: Pierwsze kroki Korczaka na lodzie i w życiu literackim.

Ta wspaniała, archiwalna fotografia z przełomu wieków, którą niedawno odnalazłem i poddałem cyfrowej rekonstrukcji barwnej, uwieczniła śmietankę towarzyską Warszawy na zamarzniętym stawie w Ogrodzie Saskim. Widzimy tu scenę pełną specyficznej, seryjnej choreografii: nianie pilnujące porządku na obrzeżach lodowiska, dżentelmeni w sztywnych nakryciach głowy walczący o utrzymanie powagi i równowagi oraz młode damy w ciężkich zimowych płaszczach sunące po tafli.

To właśnie na tym ślizgawisku młody Henryk Goldszmit (Janusz Korczak) stawiał swoje pierwsze, bez wątpienia jeszcze chwiejne kroki na stalowych ostrzach, testując prawa fizycznej równowagi pod czujnym okiem matki Cecylii i babci Emilii.

Jednak prawdziwy geniusz tej fotografii kryje się w jej tle, tuż za nagimi, zimowymi gałęziami drzew po prawej stronie. Widzimy tam klasycystyczną wieżę wodną Henryka Marconiego (Wodozbiór), a tuż za nią – pierwszy budynek ulicy Niecałej.

Kadr ten obnaża niesamowitą, wręcz poetycką ironię losu. Podczas gdy przyszły „Stary Doktor” na pierwszym planie zajęty był ślizganiem się, upadaniem i odkrywaniem natury dziecięcej zabawy, jego najbliższa przyszłość czekała na niego zaledwie kilkanaście metrów dalej. To właśnie w kolejnym budynku przy tej samej widocznej w tle ulicy Niecałej – w tętniącej życiem redakcji wydawnictwa Pajewskiego – Henryk Goldszmit miał już wkrótce postawić swoje pierwsze, znacznie pewniejsze kroki jako pisarz.

Staw w Ogrodzie Saskim nie był jedynie miejscem do nauki utrzymywania pionu na lodzie. Stał się fizyczną platformą startową, na której dwie wielkie drogi jego życia – diagnostyczna obserwacja bawiącego się dziecka oraz prasa drukarska warszawskiego świata literackiego – zbiegły się w jedno zimowe popołudnie.

Pierwszym wydawcą Henryka Goldszmita-Janusza Korczaka był Aleksander Pajewski. Prowadził on wydawnictwo i wydawał tygodnik Czytelnia dla wszystkich. Wydawnictwo i drukarnia Pajewskiego mieściły się na ulicy Niecałej 12, tuż obok Ogrodu Saskiego w Warszawie. 

Mało wiadomo o Korczaku i wydawnictwie Pajewskiego, w którym Korczak, student medycyny, musiał jednak spędzać sporo czasu, nie tylko oddając co tydzień swoje pierwsze alster, ale również dyskutując dalsze odcinki powieści sensacyjnej Lokaj.

Opis stosunków w redakcji na ulicy Niecałej 12 znajdujemy w tygodniku Niwa, w anonimowej notatce w rubryce Rachunki, z okazji jubileuszu „Kolców”, również wydawanych przez Pajewskiego. („Niwa” 1896, nr 1: 4 stycznia, s 6):

Wesoło bywa i gwarno, a niemało animuszu dodaje pogawędce sam wydawca Kolców, p. Aleksander Pajewski, człowiek złotego serca, prawości, przed którą nawet niechętni uchylają głowy, energii wreszcie, dzięki której wyprowadził przed laty Kolce z bardzo smutnego położenia i w bardzo krótkim czasie postawił na wysokim poziomie. Korzystając z pomocy dobrych doradców literackich, otwierał on zawsze łamy swego pisma młodym talentom, rwącym się do pióra, niekrępował ani ich usposobienia, ani natchnień, ani upodobań, pozwalał im „wypisywać się" prozą i wierszem, co dla nabrania wprawy i dla dalszego rozwoju jest rzeczą niezmiernie ważną, przychodził często nie tylko z pomocą moralną - słowem zyskiwał sobie serce i wdzięczność każdego z młodych którzy zarazu nieśmiało przestępowali próg redakcyjny.

Debiut pisarski Janusza Korczaka miał miejsce 26 września 1896 roku. Pod pseudonimem „Hen” opublikował w tygodniku satyrycznym „Kolce” (nr 39) pierwszą humoreskę pt. „Węzeł Gordyjski”. Przedstawił w niej obraz ogniska domowego, w którym w zastępstwie rodziców funkcje wychowawców pełnią m.in. niańki, guwernantki. Celem utworu było zachęcenie rodziców do aktywnego zajęcia się wychowaniem dzieci. Korczak pisze: Kiedy nadejdzie chwila kiedy pedagogiki nie będą butwiały na półkach księgarskich

---

Korczak's Saxon Garden - An Exploration of Space and Memory.

"In the Saxon Garden"

FOR THE CHILDREN. I was once an involuntary witness to the following confidence: "Mommy," a seven-year-old girl said to her mother, the owner of a small grocery shop, "if only you knew where I’ve been?". "Well, where?" the mother asked, rather casually, while wrapping up the sold groats. "In the Saxon Garden."

Korczak's Saxon Garden

An Exploration of Space and Memory 

by Romuald Roman Wasserman Wroblewski

Janusz Korczak’s favorite place during his childhood and youth was the Saxon Garden (Ogród Saski), where he regularly met with peers and older schoolmates. As a child, when he lived at Krakowskie Przedmieście 77 *, he surely visited the park accompanied by his mother, Cecylia, and his grandmother, Emilia. Probably, it was here, on the frozen surface of the park's pond, that he first learned how to ice-skate.

The memory of plucking flowers and the ice rink is deeply intertwined with the topography of the Saxon Garden. The exact, vivid description from Korczak’s own entries in his Ghetto Diary (Pamiętnik z getta) reads as follows:

"From the age of 7 to 14, I was continuously in love, over and over again, with a different girl. Interestingly, I remember many of them. — Two sisters from the ice-rink, a cousin. Stacha, the one in mourning, Zosia. Kolchorn, Anielka, Irenka from Nałęczów — Stefcia, for whom I used to pluck flowers from the flowerbed near the fountain in the Saxon Garden. — And the little tightrope walker; I wept over her heavy lot. I loved for a week, a month, sometimes two or three girls at the same time."

Leon Rygier, who was Henryk Goldszmit’s schoolmate during their gymnasium years, described a formative encounter with the young Korczak—who was still wearing his blue university student uniform at the time. Korczak was sitting on a bench in the Saxon Garden, completely absorbed in studying the children playing under the watchful eyes of their nannies. When Rygier questioned him on why he had chosen medicine and whether it would hinder his writing aspirations, the young Korczak responded with words that would become the ultimate manifesto of his future clinical and pedagogical methodology:

"Being a physician did not prevent Chekhov from becoming a great writer. On the contrary, it deepened his creative work. To write anything of true value, one must be a diagnostician. (...) Medicine will grant me an insight into human personality, and even into the very nature of children's play. Look at those children over there. Every single one plays differently. I want to know why."

When Korczak formally opened the Orphanage (Dom Sierot) at 92 Krochmalna Street in 1912, the Saxon Garden transformed into the primary destination for excursions and recreation for his small wards. Krochmalna Street was at that time a densely populated, impoverished, and entirely gray quarter of the Wola district, completely starved of green spaces. For the children who spent their entire days trapped in those tenement courtyards, a walk to the Saxon Garden felt like an expedition to an entirely different universe. Consequently, Korczak organized regular group walks to the park.

Within the Saxon Garden, the so-called Wilhelm Elias Rau Children's Gardens operated. These were specially designated, modernly equipped playgrounds and sports fields where trained animators organized physical games, sports, and gymnastics for youth. Korczak, as a progressive educator and a pediatrician deeply concerned with physical development and hygiene, immensely valued this space. He made certain that his podopieczni (wards) frequented it regularly to breathe and move freely. See below Korczak's article about it.

FOR THE CHILDREN.

I was once an involuntary witness to the following confidence:
"Mommy," a seven-year-old girl said to her mother, the owner of a small grocery shop, "if only you knew where I’ve been!"
"Well, where?" the mother asked, rather casually, while wrapping up the sold groats.
"In the Saxon Garden."
"And what did you do there?"
"I played, but if only you knew, Mommy, I played with real young ladies. They had such beautiful dresses and yellow shoes."

I understood then—whom little Mania called a "real" young lady.

For a long time, I remained under the deep impression of this confidence from that poor child. Whenever I passed through the garden afterward, I would look at the children playing, hoping to catch sight of those "Manias" who would later speak with rapture of playing with "real" young ladies. I saw few of them. Not because the children refused to admit their more modestly dressed companions to their games, but because they were either not allowed into the garden at all, or they did not even dare to propose to the "real" young ladies to admit them to their shared play.

Today, in addition to children's play in the park, free games have also been organized for poor children in the vicinity of Aleje Ujazdowskie. The list is closed; a dozen or so children have been registered beyond the full capacity.

Who knows that parallel to the glittering, rich avenues run the impoverished streets of the Vistula district? Anyone who has walked on Sundays or on weekday evenings along Solec, Rozbrat, and Czerniakowska streets, and so on, knows how well-chosen this spot is. But anyone who has also visited the Old Town streets, who knows Rybaki and Mostowa streets on one side, Wola on the other, and Nowa Praga on the third, believes—or at least dreams—that in these three locations as well, organized play for poor children will come into existence.

Let children know how to play, and they will also know how to work. Let those who play at summer camps for part of their vacations spend the other two parts breathing the air of parks and squares through cheerful and healthy play.

                                                                                Janusz.

---

This 1899 text, titled "FOR THE CHILDREN," represents one of the most vital, foundational pillars of Korczak’s universalist worldview. It bridges your recent archival discoveries into a brilliant, seamless narrative:

• The Origin of the Famous Manifesto: This article serves as the direct source of Leon Rygier’s account of the young student Goldszmit investigating the nature of children's play in the Saxon Garden. The decree—“Let children know how to play, and they will also know how to work”—stands as the absolute bedrock of his future methodology. It is his earliest radical recognition that play is a child's full-fledged developmental labor, deserving supreme respect.
• The Geography of Exclusion: With profound empathy and razor-sharp sociological precision, Korczak maps the landscape of turn-of-the-century Warsaw’s poverty. By naming specific streets—Solec, Rozbrat, Czerniakowska, Rybaki, Mostowa, and the industrial working-class district of Wola—he actively dreams of a future where children trapped in grim tenement courtyards can access sun, air, and greenery. Thirteen years later, in 1912, he would materialize this exact dream by building his historic Orphanage right there in Wola, at 92 Krochmalna Street.
• Childhood Apartheid: The poignant metaphor of the "yellow shoes" and the "real young ladies" exposes a brutal truth about class segregation, which children sensed intuitively. Little Mania feels inherently lesser because her daily reality is bounded by a dark grocery shop filled with sacks of groats, while the elite space of the Saxon Garden belongs to the wealthy. Korczak dedicated his entire life to dismantling this boundary—whether on Śliska Street or within the revolutionary pages of Mały Przegląd.

---

* During my own childhood and youth, it was the Saxon Garden (Ogród Saski), where I regularly met with peers and older schoolmates. As a child, when we lived at Krakowskie Przedmieście 15, Saxon Garden was the place where I played with my lovely dog Alba.