Korczak: You Will Remember for the Rest of Your Lives - The Anatomy of 16 Sienna Street in Korczak’s Text

 

English Translation (Wersja angielska)

You Will Remember for the Rest of Your Lives

Undated (November–December 1941)

[Left Column]
There are former wards (wychowańcy) in Warsaw who, since leaving the institution, have not once visited the Orphans' Home on Krochmalna Street. Nor on Chłodna¹. Nor on Sienna. There are few such people, but they exist.

There are former wards far away in Western Europe, in Palestine, in North and South America, who have not written a single letter to the Orphans' Home since their departure. There are few such people, but they exist.

They think like this:
“I will go next Saturday². I’ll write tomorrow. — Maybe they won't have time and I’ll feel awkward standing there, as if I were a stranger; looking at the walls of the hall, at my table, at my lockbox³ in the oak wardrobe? — And what? — And nothing.”

They think like this:
“Perhaps the letter won't arrive? Maybe they won't even remember who wrote it? — Maybe they are no longer alive? — Maybe they are angry that I am writing only now, for the first time? — Maybe they’ll say: ‘That was, it seems, that lazy one who performed his duty poorly and studied and behaved badly in school’”.

One thinks like this:
“If I arrive dressed elegantly, they will say I am showing off. If I arrive poorly dressed, they will think I want to ask for something, to receive something, or to borrow money.”

Another holds some long-standing resentment. They gave him less than others, or not what was needed, the lack of which caused him so much difficulty, trouble, pain, and loss.

Different people understand and feel differently.
Yet there is not a single one who, from time to time, does not recall the Orphans' Home or its inhabitants⁴.

He sees a school field trip. He remembers school and his own strolls outside the city. — He is taking a bath, and he recalls the white bathtubs, the towel ladder, the washing of feet, the washroom, and the green bed in the great dormitory.

Sometimes on the street next to a tram, someone looks like someone who used to be close, but is now far away — perhaps he is no longer even in this world.

[Right Column]
It happens that a memory, it happens that a keepsake, it happens that a picture, it happens that a song.

You will remember the war — each a different event, each a different moment — whether a grave, or a fire, or a blast, or hunger, or fear.

You will remember many different roads and streets — and Śliska Street, and this house which is not ours and we are not its⁵. And our neighbors are not neighbors, and the warden is not Pan Zalewski⁶.

You will remember the relocation, and the chaos of the first days and weeks, the dark classroom on the ground floor, the bright hall on the third floor... And those who are learning drawing will remember the little room in the attic with its unplastered ceiling and red walls, upon which one hundred and fifty pictures are hung.

On the entrance doors, there was a sign:
“We request Mister Thief not to break the lock, for the room is empty, locked solely so that the patrons of the soup kitchen⁷ will not soil the floor.”

Every time someone sees a handful of burnt matches, they will remember Albert⁸ and ask:
— Whom did he marry? How many children does he have? How is he faring — and did he become a draftsman, or is he doing something else?

Every time someone hears music in the evening, they will remember Lutek and his Friday evening concerts.

And then, they line up in a long sequence, everyone else and everything else.
The lost-and-found box⁹, the court, the Saturday newspaper, the plebiscite, the degrees of kindness, the reading exam, the books he read, the wartime soup, which was tasty once, and three times just so-so — Jewish, ghetto, wartime soup.

Much will always be forgotten as uninteresting and unimportant. But the fine arts exhibition¹⁰ and the academy of painting beneath the attic — its students will remember it for a lifetime.

It is already time to remember the solemn closing of the premises, when the first winter chills strike the thin wall of this beautiful, quiet academy, healthy for the spirit.

The Anatomy of 16 Sienna Street in Korczak’s Text

The text by Janusz Korczak presented above, dating back to the turn of November and December 1941, holds a unique documentary value. It serves as a direct, written-on-the-ground record of a painful reality following the second forced relocation of the Orphans' Home (from 33 Chłodna Street to the building of the Mutual Aid Society of Commercial and Industrial Employees of the City of Warsaw at 16 Sienna Street / 9 Śliska Street).

Behind the Old Doctor’s poetic metaphors lie very concrete tools of his pedagogical system, as well as a precise topography of the new ghetto sanctuary:

1. The Tools of the Korczak System in the Reality of Displacement

Despite the dramatic conditions and severe overcrowding, Korczak and his colleagues (including "Pan Misza") managed to recreate the core institutions of the children's republic at Sienna Street:

• The Lockboxes (kasetki / small drawers): Individual, lockable boxes in the wardrobes that granted a child a rare right to private property and intimacy under the conditions of the orphanage and the ghetto. It remains unknown what they actually looked like under ghetto conditions...
• The Lost-and-Found Box (glass-fronted wardrobe): A tool designed to teach respect for the property of others. Lost items found their way into a dedicated wardrobe. The description of this wardrobe at Sienna Street mirrors its appearance at Krochmalna Street—noted as being "glass-fronted."
• Saturdays: The traditional pre-war days of Shabbat when children who still had any relatives left in Warsaw could—conditions permitting—leave the boarding house to visit their families. Inside the ghetto, this thread connecting them to their past life became increasingly thin and tragic.

2. The Architecture of the Building at 16 Sienna Street / 9 Śliska Street

The description within the text aligns flawlessly with the layout of rooms in the newly occupied, monumental building, where the Orphans' Home had to share space with other institutions:

• Halls and Classrooms: The orphanage primarily occupied premises on the first and second floors. The "dark classroom on the ground floor" mentioned by Korczak was likely the former gymnasium of the Commercial Employees' Society, which lacked proper daylight.
• The Painting Academy Under the Attic: The small room in the attic described by the Doctor, featuring an unplastered ceiling and red walls (where 150 drawings hung), is a legendary space also found in memoirs and the famous Diary of Mary Berg. At this highest point of the building, an official, open Graphic and Drawing Course operated, advertised on public poster columns (including those on Chłodna Street). For those facing starvation, this was a genuine oasis of art and an "academy healthy for the spirit."
• The Soup Kitchen and the Sign on the Door: On the fifth and final floor of the building stood a bustling soup kitchen (feeding center) run by CENTOS, which served meals to the poorest inhabitants of the ghetto. The crowds of starving people moving through the stairwells forced Korczak to hang a famous, bitter sign on the doors of the art studio, pleading with "Mister Thief" not to break the lock since the room was empty, and it was kept locked solely to prevent patrons of the kitchen from soiling the floor.
• The Contrasts of the Ground Floor: The density and tragedy of this location were compounded by the fact that Tatiana Epstein’s luxurious café (along with the previously mentioned Cafe Sienna 16) operated on the ground floor of the very same building. There, the ghetto elite entertained themselves to music, while children were dying on the upper floors.

This short text by Korczak is a brilliant, spatial study of the ghetto: stretching from the luxury of the café on the ground floor, through the dramatic struggle for existence on the floors of the Orphans' Home, to the freedom of art in the garret and the rescue of the soup kitchen at the very top of the building.

---

Touching the Past: The Material Load of Carbon Copy Paper

These photographs of the carbon copy paper are always staggering to me! They offer a closeness to Korczak and the situation that text descriptions simply cannot match.

This is the deepest essence of engaging with a living archival collection. The sight of the physical carbon paper, the texture of the typescript, the minor handwritten corrections, and the characters bleeding through the thin sheet provide an overwhelming sense of proximity. No beautifully printed volume of poetry or historical textbook can ever replace this. Beyond that carries the profound awareness that the very first person to touch and rescue these pages was my father, Pan Misza.

Carbon copy paper from those years carries a massive material and emotional load. This ultra-thin, nearly translucent paper (often referred to as tissue paper) was used deliberately in the Warsaw Ghetto. It allowed for multiple copies to be made simultaneously using carbon sheets on a typewriter, which facilitated the duplication of appeals and the concealment of documents. This was exactly how the entire Underground Archive of the Ghetto—the Ringelblum Archive—operated.

Knowing that this specific sheet of paper, now visible on a computer screen, was once fed into the roller of a typewriter in December 1941 at 16 Sienna Street—inside the very same building where starving children wept, pastries were sold on the ground floor, and a symphony orchestra played—gives me chills. We know who wrote this text, and who struck the keys. This paper was right there, inside that enclosed hell.

This text was hammered out on fragile, impermanent carbon paper with a full awareness of the looming Holocaust. The title, "You Will Remember for the Rest of Your Lives," struck by the typewriter's font onto such a perishable medium, becomes a desperate cry for the survival of memory.

My father, "Pan Misza," and the survivors from the RTPD understood this perfectly in 1946 when they gathered and protected these fragile tissue sheets, which have also since been handed over to a professional conservator. Had it not been for their meticulous care of these "staggering" pieces of paper, this unique, topographical record from Sienna Street would have been lost forever.

---

1942 rok - Głęboki ból Janusza Korczaka z powodu zerwania kontaktu przez wychowańców, i wychowawców którzy opuścili Dom Sierot - Anatomia Siennej 16.

Są w Warszawie wychowańcy, którzy od wysiedlenia ani razu nie byli w Domu Sierot na Krochmalnej, ani na Chłodnej, ani na Siennej. O jest taki ale m...

Są daleko w Europie na Zachodzie, w Palestynie, w Ameryce Zjednoczonej i Południowej wychowawcy, którzy od wyjazdu ani jednego listu nie napisali do Domu Sierot. Jako jest takich, ale

Te cytaty ukazują głęboki ból Janusza Korczaka z powodu zerwania kontaktu przez wychowanków i wychowawców, którzy opuścili Dom Sierot. Słowa te podkreślają jego podejście do placówki jako wspólnoty opartej na silnych więziach i pamięci. Tekst napisany po przeprowadzce na ulicę Sienną. O kontakcie z Domem Sierot "po wojnie" pisze również w innych artykułkach z tego okresu.

Będziecie pamiętali całe życie

[Kolumna Lewa]

    Są w Warszawie wychowańcy, którzy od wystąpienia ani razu nie byli w Domu Sierot na Krochmalnej. Ani na Chłodnej. Ani na Siennej. Mało jest takich, ale są.

    Są daleko w Europie na Zachodzie, w Palestynie, w Ameryce Północnej i Południowej wychowańcy, którzy od wyjazdu ani jednego listu nie napisali do Domu Sierot. Mało jest takich, ale są.

    Myślą tak:
„Pójdę na przyszłą sobotę. Napiszę jutro. – Może nie będą mieli czasu i będzie mi przykro stać, jakbym był obcy; patrzeć na ściany sali, na mój stół, na moją kasetkę w dębowej szafie? – I co? – I nic”.

    Myślą tak:
„Może list nie dojdzie? Może nie będą pamiętali nawet tego, kto napisał? – Może nie żyją już? – Może gniewają się, że piszę dopiero teraz pierwszy raz? – Może powiedzą: «To był zdaje się ten leniuch, który źle spełniał swój dyżur i w szkole źle uczył się i sprawował»”.

    Jeden tak myśli:
    „Jeśli przyjdę elegancko ubrany, powiedzą, że wystroiłem się. Jeśli przyjdę biednie ubrany, będą myśleli, że chcę o coś prosić, coś dostać albo pożyczyć pieniądze”.

    Drugi ma jakiś zadawniony żal. Dali mu mniej niż innym albo nie to, co było potrzebne, a czego brak sprawił mu tyle trudności i kłopotów, i bólu, i straty.

    Różnie różni ludzie rozumieją i czują.
Ale nie ma ni jednego, który by od czasu do czasu nie przypomniał sobie Domu Sierot ani jego mieszkańców.

    Widzi wycieczkę szkolną. Przypomina sobie szkołę i własne przechadzki za miasto. – Jest w kąpieli, przypomina sobie białe wanny, drabinkę z ręcznikami, mycie nóg, umywalnię i zielone łóżko w wielkiej sypialni.

    Czasem na ulicy obok tramwaju ktoś podobny do kogoś, który był b[li]sko, teraz jest daleko – może go nawet nie ma już na świecie.

    Bywa, że wspomnienie, bywa, że pamiątka, bywa, że obraz, bywa, że pios[enka].

    Będziecie pamiętali wojnę – każdy inne zdarzenie, każdy inną chw[ilę –] czy grób, czy pożar, czy huk, czy głód, czy strach.

    Będziecie pamiętali wiele różnych dróg i ulic – i ulicę Ślis[ką, i] ten dom, który nie jest nasz i my nie jesteśmy jego. I sąsiedzi nasi n[ie są] sąsiadami, i dozorca nie panem Zalewskim.

[Kolumna Prawa]

    Będziecie pamiętali przeprowadzkę i nieład pierwszych dni i tygodni, klasę ciemną na parterze, salę jasną na trzecim piętrze... A ci, którzy uczą się rysunków, będą pamiętali pokoik na strychu z nietynkowanym sufitem i czerwonymi ścianami, na których rozwieszone sto pięćdziesiąt obrazków.

    Na drzwiach wejściowych był napis:
    „Prosimy pana złodzieja, żeby nie łamał zamka, bo pokój jest pusty, zamknięty jedynie dlatego tylko, żeby goście kuchni ludowej⁷ nie zanieczyszczali podłogi”.

    Ile razy ktoś zobaczy garstkę wypalonych zapałek, przypomni sobie Alberta i zapyta:
– Z kim się ożenił? Ile ma dzieci? Jak powodzi się jemu – i czy został rysownikiem, czy robi coś innego?

Ile razy ktoś usłyszy wieczorem muzykę, przypomni sobie Lutka i jego piątkowe wieczorne koncerty.

    A potem ustawiają się w długiej kolejce wszyscy inni i wszystko inne.

    Skrzynka znalezionych rzeczy, sąd, gazetka sobotnia, plebiscyt, stopnie życzliwości, egzamin z czytania, książki, które przeczytał, zupę wojenną, która raz była smaczna, a trzy razy tak sobie – żydowska, gettowa, wojenna.

    Wiele się zawsze zapominać będzie, jako nieciekawe i nieważne. Ale wystawę sztuk pięknych i akademię malarstwa pod strychem całe życie pamiętać będą jej uczniowie.

    Już trzeba pamiętać o uroczystym zamknięciu lokalu, gdy pierwsze chłody uderzą w cienki mur tej pięknej, cichej, zdrowej dla ducha uczelni.

Anatomia Siennej 16 w tekście Korczaka

Prezentowany powyżej tekst Janusza Korczaka, datowany na przełom listopada i grudnia 1941 roku, posiada unikalną wartość dokumentalną. Jest to bezpośredni, pisany na gorąco zapis bolesnej rzeczywistości po drugiej przymusowej przeprowadzce Domu Sierot (z ulicy Chłodnej 33 do gmachu Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Pracowników Handlowych i Przemysłowych m. Warszawy przy ul. Siennej 16 / Śliskiej 9).

Za poetyckimi metaforami Starego Doktora kryją się bardzo konkretne narzędzia jego systemu pedagogicznego oraz precyzyjna topografia nowego, gettowego schronienia:

1. Narzędzia systemu korczakowskiego w realiach wysiedlenia

Mimo dramatycznych warunków i ciasnoty, Korczak i jego współpracownicy (w tym „Pan Misza”) zdołali odtworzyć na Siennej kluczowe instytucje dziecięcej republiki:

• Kasetki (szufladki): Indywidualne, zamykane skrzyneczki w szafach, które dawały dziecku rzadkie w warunkach sierocińca i getta prawo do własności prywatnej i intymności. Nie wiadomo, jak wyglądały w warunkach getta…
• Skrzynka (oszklona szafa) rzeczy znalezionych: Narzędzie uczące poszanowania cudzej własności. Zagubione przedmioty trafiały do specjalnej szafy. Opis szafy na Siennej przypomina jej wygląd na Krochmalnej, "oszklona".
• Soboty: Tradycyjne, przedwojenne dni Szabatu, w których dzieci posiadające jeszcze jakichkolwiek krewnych w Warszawie mogły – o ile pozwalały na to warunki – opuścić internat i udać się w odwiedziny do swoich rodzin. W getcie ta nić z dawnym życiem stawała się coraz cieńsza i bardziej dramatyczna.

2. Architektura gmachu przy Siennej 16 / Śliskiej 9

Opis zawarty w tekście idealnie pokrywa się z rozkładem pomieszczeń w nowo zajętym, monumentalnym gmachu, w którym Dom Sierot musiał dzielić przestrzeń z innymi instytucjami:

• Sale i klasy: Sierociniec zajmował lokale głównie na pierwszym i drugim piętrze. Wspomniana przez Korczaka „klasa ciemna na parterze” to prawdopodobnie dawna, pozbawiona odpowiedniego doświetlenia sala gimnastyczna Towarzystwa Pracowników Handlowych.
• Akademia malarstwa pod strychem: Opisany przez Doktora pokoik na strychu z nietynkowanym sufitem i czerwonymi ścianami (gdzie wisiało 150 obrazków) to legendarne miejsce, które odnajdujemy również we wspomnieniach i słynnym Pamiętniku Mary Berg. W tym najwyższym punkcie budynku działał oficjalny, jawny Kurs Grafiki i Rysunku reklamowany na słupach ogłoszeniowych (m.in. na Chłodnej). Dla głodujących była to autentyczna oaza sztuki i „zdrowa dla ducha uczelnia”.
• Kuchnia ludowa i napis na drzwiach: Na piątym, ostatnim piętrze budynku mieściła się prowadzona przez CENTOS głośna kuchnia ludowa (punkt dożywiania), wydająca posiłki dla najuboższych mieszkańców getta. Tłumy wygłodniałych ludzi przewijające się przez klatki schodowe zmusiły Korczaka do zawieszenia na drzwiach pracowni artystycznej słynnego, gorzkiego napisu z prośbą do „pana złodzieja”, by nie łamał zamka, gdyż pokój jest pusty, a zamknięto go tylko po to, by goście kuchni nie brudzili podłogi.
• Kontrasty parteru: Gęstość i tragizm tego miejsca dopełniał fakt, że na parterze tego samego budynku działała luksusowa kawiarnia Tatiany Epstein (oraz wspomniane wcześniej Cafe Sienna 16), gdzie gettowa elita bawiła się przy muzyce, podczas gdy na wyższych kondygnacjach umierały dzieci.

Ten krótki tekst Korczaka to genialne, przestrzenne studium getta: od luksusu kawiarni na parterze, przez dramatyczną walkę o byt na piętrach Domu Sierot, aż po wolność sztuki na poddaszu i ratunek kuchni ludowej na samym szczycie gmachu.

Te fotografie "papieru przebitkowego” są dla mnie zawsze oszałamiające"! To jakieś zbliżenie do Korczaka i sytuacji, które jest nieporównywalne z opisami tekstowymi.

To jest najgłębsza istota obcowania z żywym zbiorem archiwalnym. Widok fizycznego papieru przebitkowego (kalkowego), faktura maszynopisu, drobne poprawki i przebijające litery dają porażające poczucie bliskości, którego nie jest w stanie zastąpić żaden, nawet najpiękniej wydrukowany tom poezji czy książka historyczna. Poza tym świadomość, że pierwszy, który je dotykał i uratował, to mój tata, pan Misza.

Papier przebitkowy z tamtych lat niesie w sobie potężny ładunek materialny i emocjonalny. Ten ultracienki, niemal przezroczysty papier (często nazywany bibułką) był używany w getcie warszawskim celowo. Pozwalał na jednoczesne robienie kilku kopii przez kalkę na maszynie do pisania, co ułatwiało powielanie odezw i ukrywanie dokumentów. W ten sposób działało m.in. całe Podziemne Archiwum Getta – Archiwum Ringelbluma).

Świadomość, że ten konkretny arkusz papieru, teraz na ekranie komputera, był wciągany w wałek maszyny do pisania w grudniu 1941 roku na Siennej 16 – w tym samym budynku, gdzie płakały głodne dzieci, sprzedawano ciastka na parterze i grała orkiestra symfoniczna – wywołuje dreszcze. Wiadomo, kto pisał ten tekst,  kto uderzał w czcionki. Ten papier był tam, w tym zamkniętym piekle.
Ten tekst jest pisany na kruchym, nietrwałym papierze przebitkowym z pełną świadomością nadchodzącej Zagłady. Tytuł: „Będziecie pamiętali całe życie”, uderzony czcionką maszyny na tak nietrwałym nośniku, staje się krzykiem o przetrwanie pamięci.

Mój ojciec, „Pan Misza”, Ocalali, i inni działacze RTPD doskonale to rozumieli w 1946 roku, zbierając i chroniąc te kruche bibułki, które zostały również oddane do konserwatora. Gdyby nie ich dbałość o te „oszałamiające” kartki papieru, ten unikalny, topograficzny zapis z Siennej zaginąłby bezpowrotnie.