Saturday, July 4, 2026

PART II - Memoirs of Warsaw: Childhood and School Years of Lunia Rozental.

Warsaw Memoirs: Childhood and School Years (Part II)

Chapter I: The World of Childhood Symbols and the Great Lie
We would receive some fruit from our mothers. Before eating, we had to wash our hands. We shared a small towel, which we hid in the bushes surrounding the lawn in Traugutt Park in a way that remained completely unnoticed by the adults. We both swore to each other that neither of us would ever betray this secret. Afterward, we would show the grown-ups how clean our little hands were, bursting into laughter while casting mischievous glances at one another. Thanks to us, our mothers also formed a closer acquaintance, and over time, we began to be invited to various family gatherings on Muranowska Street. Sabinka had a brother named Olek, who, however, was quite reluctant to play with girls. My friend spoke with a slight lisp. Once, I tried to mimic her, which left her deeply offended with me. Without saying a word, she showed me her little finger. I did not yet know what this meant; only later did I understand that it was a children's sign for: “I am angry with you and I am not speaking to you.” It was only when, a few days later, she showed me two fingers—the middle and index fingers—that it served as a signal that she forgave me and wished to make up. In this way, Sabcia introduced me to the fascinating world of symbols.
Once, our teacher wrote a sentence on the blackboard: “MOTHER AND FATHER ARE GOING TO THE FIELD,” and instructed us, the students, to draw a corresponding picture. I threw myself into the work with great enthusiasm. I drew the mother with a very distinct bosom, so that no one could have any doubts regarding her identity. The mother in my drawing wore slippers with French heels—meaning very high heels—and held a rake in her hand, because, according to the instructions, she was heading to the field. Father, on the other hand, wore an elegant suit, a proper tie, a bowler hat, and held a giant shovel in his hand. I labored sorely over this masterpiece, but it earned me immense praise from the teacher. Perhaps it was not entirely deserved given the realities of agricultural work, but it marked the beginning of an entirely different story with a long continuation. Admiring my work, our teacher asked me where I had learned to draw so beautifully. Disoriented and excited by the question, I blurted out my very first lie without thinking: “that I had taken lessons.” Her next question followed immediately: “And how long did you study?” Having committed the first falsehood, I waded deeper: “One day,” I replied. Fortunately, that put an end to her pressing inquiries, as I was saved by the sound of the school bell. I suspect that had she questioned me further, I would have been ready to point to our maid, Małpka, as my alleged drawing tutor.
During the next lesson, the teacher handed back my ill-fated drawing, beneath which she had marked a large '5' (excellent). My parents examined this “masterpiece” thoroughly. They were far more critical than the teacher, yet they never publicly undermined her authority. Instead, they began to speak with me calmly about clothing, garments, and how people dress for work, showing me various illustrations and postcards. However, I was haunted the entire time by a profound sense of shame for having lied—and so foolishly and clumsily at that. With age and under the influence of real necessity, a person learns that sometimes remaining silent or attempting to change the subject is a far better approach when, for various reasons, one cannot answer truthfully.
Chapter II: Household Peace and Hierarchy at the Table
Never at home were we punished, not even with a stern reprimand, for any prank, trick, or childhood misbehavior. In fact, in our family home, I never once heard a raised voice, a quarrel, or even the slightest argument between my Parents. Reprimands were always given to us calmly, and most often humorously. Whenever one of us stirred sugar in a glass too loudly, Father would say with a smile: “Oh, that must be a tram bell ringing out on the street: ding-ding!”. Back then, I kept a memory album—such was the fashion, and all the girls took great delight in them. My Mother wrote a beautiful little poem in mine:
“Like streams of pure water
flow across the green meadow,
so may your young age flow
quietly and happily.”
I no longer remember exactly who authored the other words I wrote down and carried in my memory:
“Truth is a virtue,
the highest power.
Truth is God Himself.
But if with the truth
you are to kill a man,
oh, then tell a lie!”
I was not entirely certain whether the original text said “to kill,” “to wound,” or perhaps “to alienate”—and the difference, after all, is colossal. I simply remained silent about that alleged “drawing lesson” before my parents, but I returned to that story in my thoughts for a very long time. It was clear that this innocent lie weighed heavily upon my childhood conscience. I tried to write as beautifully as possible in school, but it turned out quite clumsily. That first November snow we had written about on the blackboard had melted long ago, yet a permanent trace remained in my memory. Father wrote beautifully and clearly. He often complained that schools nowadays no longer taught proper calligraphy as they used to. He repeated that though those lessons were tedious, they yielded excellent results—thanks to them, no one wrote “like a chicken with a stick.” This, of course, was a direct allusion to my own handwriting.
At the dinner table, we had strictly assigned seats, and this order was never altered. For about a year or longer, my Mother's orphaned nephew—the son of her deceased brother Abram—came to our house for dinner. On those occasions, an extra chair was placed on my side of the table. Portions were served in a specific hierarchy: first to Father, then to the boy as a guest, next to Sabina, and finally to me. This young man, bearing the surname Polirsztok, was not an expressive or talkative person. He answered questions very laconically and probably did not feel entirely comfortable in our company, even though Mother tried with all her heart to do everything to make things as pleasant as possible for him. Our maid always ate her dinner alone, and naturally in the kitchen. In those days, successive girls working in the house were addressed in a characteristic, third-person form: “Let Anielcia bring the compote,” or “let Andzia hand over two more forks.”
Chapter III: National Identity and Father’s Great Lesson
Our tenement building was inhabited mostly by Jews. A rare exception was the long-mustachioed Mr. Szymański, who occupied a basement apartment. He had two grown daughters—Wanda and Irka. The latter once proudly told my mother that she had intentionally had a healthy front tooth extracted and replaced with a gold one, because she believed it looked incredibly elegant. The older daughter, Wanda, once remarked under her breath in my presence—while I was waiting in the hallway for Mother: “How loudly these Jewish children play.” Offended, I walked straight up to her and said to her face: “I am also a Jewish child, but I never play that loudly!”. Wanda, somewhat embarrassed, replied to me: “Oh, you—that is something else entirely. Your Father is a learned man.”
This conversation gave me a great deal to think about, and I pondered it frequently in solitude. Whenever Father sat on Saturday or Sunday afternoons soaking his feet for a long time in a large basin set on the kitchen floor, I would approach closely, wanting to ask him about it and tell him of Wanda's words. Yet I never found the courage—I simply did not know how to begin without it sounding foolish coming from a small child.
In public school once, our gymnastics teacher, who was a Catholic, instructed me to go to the office and bring a ball for the game. I executed the command with pride and haste. When I returned, she thanked me warmly, smiled, gently patted me on the head, and said: “You certainly don't look like a Jewish child.” In her mouth, this sounded like the highest possible praise, which perfectly illustrated the realities of those times. I retold this incident at home, meticulously mimicking my teacher’s tone and gestures. Father only laughed, and then he sat down beside me and began to calmly explain how beautifully complex the world truly is. He told me then: “Remember, you came into this world first and foremost as a human being. You are a girl, not a boy. You were born in Warsaw, which makes you a Varsovian. Since Warsaw lies in Poland, you are therefore a Pole. Your family stems from Jews, so you are also a Jew. You go to school, which makes you a student. You have many uncles and aunts, so you are a niece to Piotr and Zosia, and a niece to Aunt Lodzia and Uncle Szymon. Finally, you are our granddaughter and a wise, beloved young lady.” My head ached from this avalanche of definitions! I had never realized before that one small person could simultaneously be so many things at once.
Chapter IV: The “Eviction” of a Doll and the Birth of Sister Krysia
Shortly thereafter, it turned out that our beautiful, beloved Mother was pregnant. This was spoken of openly and with great joy at home. I would often press my ear to her belly, and she would ask with a smile whether I could hear my little brother or sister turning and squirming inside. Personally, I preferred a brother, since I already had an older sister, Sabina. We both waited with immense impatience. At last, Father drove Mother to a private maternity clinic at 17 Ceglana Street. This was quite a novelty, as both I and Sabina had been delivered at home by midwives—it was clear that times and customs were changing rapidly. When a third consecutive girl was born, our Father, Gabriel, fell into a state of true despair. From sheer overwhelm, he did not go to work for two entire days! Finally, looking for a way out, he landed on Polna Street at the home of his older, childless sister and shouted from the doorway: “Irena, I beg you, adopt this one!”.
Later, of course, he had to reconcile himself to fate and accept his new daughter with love. For a long time, he discussed with us what name to give her. Mother desperately wanted to name her Elwira, wishing to honor the memory of her deceased father. To our Father, however, it seemed like an old-fashioned name, suited only “for an old maid.” Various childhood suggestions came from our side: Wanda, Zuzanna. And when Sabina suggested the name Krysia, I immediately caught onto the idea and began to sing loudly the words of a popular song: “Does Miss Krysia allow, asks the young uhlan...”.
After a week, our Mother returned home—once again slender, graceful, and radiant, carrying this completely new little girl with her. Krysia lay wrapped in a warm swaddling blanket, which was unceremoniously placed inside a wicker stroller with a hood. It was a stroller that until then had belonged to my beloved doll. With childhood gravity, I considered this the first brutal eviction I had ever witnessed in my life! My dolls in those days were quite dreadful anyway—frightfully pretty, closing and opening their large, glass eyes. The worst part, however, was that their heads and limbs were made of fragile porcelain. On more than one occasion during play, they would shatter, which became a cause of my truest despair. I was firmly convinced that it must hurt the dolls terribly! Besides, every such fall entailed a major household expense for a new porcelain head or leg. Little Krysia cried very frequently. Mother would constantly take her in her arms, carry her, or place her in my former stroller and gently rock her. Once, while Mother was breastfeeding her, I secretly licked a drop of milk, which this new resident found so incredibly delicious that she would instantly quiet down afterward. I must honestly admit, however, that to me, this milk was simply dreadful—bland and far too sweet. In the beginning, there was no joy to be had from the new sister: you couldn't play with her, tell her stories, or sing to her. When I tried to sing a familiar song to her one day, Krysia grimaced terribly and began to bawl at the top of her lungs. Clearly, even then she was fully aware of my musical talent.
Due to the expansion of the family, there was more and more loud talk in our house about the necessity of changing apartments. My parents desired at all costs to move away from our crowded neighborhood and dreamed with all their hearts that the new place would have a real, modern bathing room with a proper bath. Sabina and I were promised something truly magnificent back then: that in this new home, we would have our own, separate room. To dream is easy and pleasant, but finding an apartment suitable for us in a “better neighborhood” was by no means an easy task. First, we had to get rid of our old place on Sapieżyńska Street. However, it possessed one colossal advantage: the rent was extremely low. The entire process dragged on for quite some time, and Sabina and I eventually stopped believing that the move would ever actually happen.
Chapter V: The Courtyard Library and the Matchmakers
My older sister had an incredibly vivid imagination and was constantly inventing something new. One day, she received a toy “printing set” as a gift. But do not think of it in modern terms! These were individual rubber or rubber-like letters that had to be meticulously placed onto a small frame using tweezers to form words. We took great delight in this game until my sister suddenly struck upon an entirely different idea. Since we had a relatively large number of books at home, Sabina cobbled together a sign with the letters: “Do not destroy books from the library,” and thus our grand childhood cultural and educational venture began. We truly started lending out books, and the neighborhood children gladly made use of them. Sabina sternly warned every little reader that if they damaged a copy even slightly, they would have to pay an agreed-upon fine. There was an immense amount of work involved—we had to draw up a proper catalog of the books and a register of borrowers. We treated the matter with utmost seriousness, and Father Gabriel was our constant and patient advisor.
When Krysia finally got her real stroller, and even later when she graduated to a pushchair, we frequently walked together to the nearby Krasiński Garden. Many old trees grew there, making it much easier to find shade than in the new Traugutt Park, and furthermore, the garden lay much closer to our school. Just as in the old days, I would run down the hills there “head over heels,” and as a result, I constantly had fresh scabs on my knees from those numerous childhood falls. I did not belong to the category of children who were physically dexterous, but my intellectual side fared significantly better.
During these strolls in the Krasiński Garden, Mother befriended an exceptionally pleasant lady whose little daughter was the exact same age as our Krysia. This little girl was named Irka Rosengart. We usually came to the garden when my school classes ended. It is worth mentioning that due to the sheer volume of students and a lack of space, the very same classroom in my school was rotated three times a day, as we operated on a three-shift system. While we were out, a provisional maid remained at home. In those years, it was not difficult to secure a girl to help with the household, a reality tied directly to the severe overpopulation and impoverishment of the Polish countryside. The placement of rural girls seeking any kind of work in the city was handled professionally by so-called employment agents (rajfurki). The maid's duties included carrying heavy coal up from the basement, cleaning, and learning how to cook under the watchful eye of our Mother.
Chapter VI: On Jewish Bread and the Lesson of Krasiński Square
One day, while we were sitting peacefully on a bench in the Krasiński Garden, a small group of teenage youths passed by. Glaring insolently at Irenka's mother, they began shouting nasty, antisemitic slurs under their breath. It was highly unpleasant. Once the youths moved off, both women began to discuss the incident with intense agitation. Suddenly, Mother’s acquaintance, Mrs. Rosengart, recalled a crucial detail. It turned out that two of those hostile boys worked in a carbonated water factory located somewhere on Placu Krasińskich—and that very factory happened to be owned by her own brother! After a few minutes, the same group of young men unfortunately passed by our bench once again. At that moment, Mrs. Rosengart launched into a decisive counter-attack. She marched straight up to them and yelled to their faces that she knew exactly where they worked. She added with fierce indignation that it was a horrific and shameful thing for antisemitic slogans to be shouted by the very people who, day in and day out, “eat Jewish bread.” She then firmly declared that she would immediately speak with her brother, point out the aggressors, and ask him to fire them on the spot.
At that moment, both little girls began to squirm in their “carriages,” so the two women went for a walk, pushing the strollers with their little ones. I, however, preferred to remain behind on the bench. Even today, after all these decades, I could unerringly point to that exact spot in the Krasiński Garden. I was extremely agitated at the time, and the phrase “Jewish bread” kept revolving in my young mind. I was trying to make sense of this complicated situation and the terminology itself. The fact that this incident carved such a permanent mark in my memory—as do all experiences heavily tinted with emotion—retains its profound significance to this day. Back then, as a child, the matter of this “Jewish bread” deeply puzzled me, because I took everything literally. The entire event left a bitter taste, and for years it might have seemed to be completely forgotten. Yet, many, many years later, in the Polish People's Republic, when I heard someone complain with resentment about the Jews, claiming that they “had eaten Polish bread for too long,” that incident from my childhood rushed back with its full, original force. It was clear that something long dormant, hidden deep within my subconscious, had been reawakened.
Chapter VII: Terror on the Mezzanine and the Dressmaker Etka
On a bleak, autumn afternoon, Father took me to a matinee screening at the cinema. We returned after dusk. Father still had some urgent business to attend to in the city, so he escorted me only as far as the entrance hall of our tenement building. I headed up the stairs alone. As I reached the mezzanine, I suddenly froze in sheer terror—I noticed a figure crouching ominously in the darkness, seemingly lying in wait for me. I was paralyzed. I could not take a single step. In utter fright, I waited for a few agonizing moments, my childhood imagination instantly transforming the shadow into the terrifying form of a mityczny child-snatcher, standing completely motionless in the dark. I began to cry hysterically.
Fortunately, my desperate cries were heard by the dressmaker from the first floor—Mrs. Etka. She rushed out onto the stairwell immediately and came to my rescue. Without resistance, I allowed her to take me into her apartment, but I was so traumatized that I could not utter a word; I was simply trembling all over and gasping in spasms. Mrs. Etka immediately sent someone from her household to fetch my Mother, while she laid me down and applied a cold, damp compress to my forehead. She tried every possible way to soothe me, tenderly holding my hand. When my frantic Mother burst into the room a few minutes later, the usually gentle dressmaker, Etka, suddenly transformed into a commanding officer. She began barking short, military-like orders. She produced a glass vessel and commanded Mother to make me urinate into it immediately. Everyone in the room obeyed her instructions without question, even though I was deeply ashamed to relieve myself in front of strangers. But that was not all. In an incredibly authoritarian manner, Etka demanded that my Mother order me to... drink it immediately.
I resisted this revulsion for a long moment, but the sheer force of Etka's conviction and authority was so immense that no one in that room dared oppose her. And a miracle occurred—slowly I stopped trembling, my spasmodic crying ceased, and Mother was finally able to take me safely back to our apartment. I was put straight to bed, as the ordeal had caused me to run a high fever. When Father returned that evening and the whole story was whispered to him, his chief regret was that due to his haste, he had not escorted me directly to our door. Furthermore, he was deeply astonished by Mother’s compliance—he harbored resentment toward her for listening to this simple dressmaker as if she were some kind of witch, without offering the slightest resistance. I remembered this incident for the rest of my life as something profoundly unpleasant and repulsive. Remarkably, the trigger for that entire paralyzing fear was merely the shadow of the staircase banister, which, under the dim hallway lighting, cast a ghostly reflection on the opposite wall. This event was inscribed in my memory not only as a traumatic personal childhood recollection but also as tangible proof of the ignorance, superstition, and quackery of that era. Years later, when I finished recounting this story—writing it now on this modern computer during our stay in the countryside at Gabryś’s home—Małgorzata, in connection with her mother’s surgery, happened to mention the use of urine therapy in treating severe kidney ailments. It turned out that these practices stem from ancient, and by no means foolish, folk medicine, and in the modern world, they are objectively utilized by medical practitioners.
Chapter VIII: The Year 1920 and the Ritual of Laundry
Let me now recount another major event from my earliest years, one that did not involve an individual terror but enveloped every single resident of Warsaw. As I now understand with the passage of time, it must have been the year 1920. Suddenly, the powerful roar of gunfire and the deafening boom of artillery erupted, literally shaking the walls of our tenement building. We lived relatively close to the banks of the Vistula River, so in our perception, this cannonade felt as though it were happening right outside our window. A paralyzing sense of mortal, looming danger gripped us all. In our household, this event was referred to simply as “the explosion,” but it entered official Polish history forever under the name of the 'Miracle on the Vistula' (Cud nad Wisłą), when the Polish armies heroically repelled the dramatic Bolshevik assault on the capital. A vast number of terrified neighbors from the building crowded into our apartment—something entirely unprecedented. People fled to our home first to share this immense fear with someone else, and then to frantically explain to one another what was actually unfolding around us.
To make you realize just how much the world has changed, let me tell you about laundry. When it is time for laundry for any of you today, you simply walk into a laundry room, toss the soiled linen into a drum, pour in some detergent, and press a single button—and it is done. In the days of my childhood, laundry was a gigantic ritual that lasted uninterrupted for several days and constituted incredibly heavy, prolonged physical labor. In our kitchen, a massive wooden wash-tub (bala) was set up, which had a special tap installed at the very bottom. It was through this tap that water was poured and drained, and some powder or rather a bit of dissolved soap was poured in. This was the first stage—'soaking.' The following day, the water was changed, meaning hot water was poured in. A corrugated washboard was placed against the side of the wooden tub. Pieces of laundry were taken out one by one, rubbed with soap, and scrubbed hard against the washboard. Next, the water was changed twice, and the clothes were pressed through a wringer—which in those days already represented immense progress—by turning the wringer's hand crank. Afterward, the linen was boiled in a large, specialized copper cauldron. The distinct scent of cleanliness naturally spread through the entire apartment and the hallway. The clean laundry was hung to dry in the attic. Smaller pieces were ironed at home using a heavy iron filled with glowing embers. Large, dried pieces were arranged inside a linen 'runner' that was longer than a bedsheet—it had another name, now I remember: a mangling cloth. This heavy bundle was then carried to a professional mangling shop. I only went to that mysterious place once. Every piece of laundry was rolled onto large wooden rollers, several pieces at a time. Using a manual hand-crank, they were turned repeatedly. When the entire complicated process finally came to an end, it always seemed as though our laundry had shrunk to at least half its original volume.
I also perfectly remember another important activity performed in our kitchen—rolling dough and making homemade noodles. The ultimate ambition of every self-respecting housewife was to roll the thinnest possible noodles. This was done using a large wooden rolling pin. During this heavy labor, quiet sighs or tired groans always escaped the women's breasts. In my childhood understanding—this was the definition of real work. When I was very small and Father left for work in the morning, I was firmly convinced that he spent his entire day somewhere in his office rolling dough, and that was why he returned home in the evening so completely exhausted.
Chapter IX: Diphtheria, the “Polka” Hairstyle, and the Child’s Mind
I do not remember exactly which grade I was in when I fell severely ill with diphtheria. I was choking terribly. Aside from the usual medicines in dark little bottles, I was given an injection for the very first time in my life. In those days, this belonged to the absolute cutting edge of medical treatment. My parents emphasized this constantly, reassuring me that it was just one tiny, innocent prick in the bottom, and that I would soon be cured because of it. I do not know if the recovery was quick, but in any case, I eventually got well and found myself back at school. One day, during recess, someone accidentally pushed me in the corridor. I threw a true, dramatic tantrum, screaming at the top of my lungs that I had just had an injection and that it hurt terribly! In truth, it did not hurt at all; I simply wanted to feel important and impress my classmates, because back then, by no means everyone in the class even knew what an injection was, but I did.
Let it be noted that Sapieżyńska Street was located relatively close to the Warsaw Citadel and in the immediate vicinity of the Vistula River. I also recall that Mother used to have beautiful dresses made for us from real wool plaid—sometimes in red, and other times in blue. We had them tailored by a dressmaker named Julia Widiger, who lived on Zielna Street. She was of German descent. When this was mentioned during the fittings for those blue dresses, I found myself wondering in my young mind: “I wonder if she eats Polish or German bread?”
One day, I went out for a walk with Father. We stopped by an advertising column to read an official notice pasted upon it. It announced that men born in such-and-such years were required to report to a specified location for medical examinations prior to completing their mandatory military service. 'Just think, how many years from now would you have to serve in the military if you were a boy?' my father suggested playfully. I began to calculate the years in my head, when suddenly and with absolute certainty, I declared: “Father, I want to live until the year 2000!” My unexpected proclamation provoked a hearty, loud laugh from my Father.
In various everyday situations, Mother would frequently use a rather peculiar, blunt old saying: “Do me no favors, and don’t sleep with my brother.” The tone in which she delivered it was always highly expressive, but as a young child, I completely failed to grasp the actual meaning behind the words. It would usually happen whenever an aunt or a distant cousin made excuses and refused to visit us for French pastries—which were a grand, homemade specialty of my mother. The very same saying would escape Mother's lips when acquaintances stated with hesitation: 'I will lend you this book, but only in two weeks.' I used to wonder with utmost childhood seriousness: what on earth did any of her brothers have to do with this so-called 'favor'???
Possessing an inquisitive mind even then, I passionately read the daily obituaries and the 'Accidents and Thefts' column in the newspapers brought home to Sapieżyńska Street. I would weep true, bitter tears if I read that a young child had passed away, or whenever an obituary carried the heart-wrenching closing signature: “left in inconsolable grief: husband and daughters”. I also remember reading the heartbreaking phrase: “She died in the flower of her youth,” which I took entirely literally. Another time, when I read a shocking report in the crime column stating that a fifty-year-old man had assaulted a ten-year-old girl, I asked my parents with childhood innocence what he had actually done to her. Wishing to shield my young mind, the adults explained evasively that he had simply attacked her violently, beaten her, and probably robbed her. I took their explanation at face value and felt a deep, profound sorrow for the fate of that completely unknown little girl.
Based on these accounts, it might appear that I was an exceptionally sensitive and tender-hearted child. In truth, that was not the case. I used to catch flies with genuine, almost predatory fervor; there were vast numbers of them in the summer. During the hot months, a sticky flypaper hung from the lampshade in the kitchen, to which the poor flies would adhere and slowly perish. I felt absolutely no sympathy for them. Furthermore, with a calculated childhood cruelty, I would pull the legs off those creatures and watch with immense, almost scientific fascination as those detached limbs continued to twitch and move on their own. I have no intention today of justifying those actions by claiming I was merely guided by an inquisitive instinct; such a narrative would cheaply absolve that naughty little girl. I should have mentioned this darker trait of my character much earlier in the memoirs, but I simply overlooked it. No matter.
Chapter X: The St. John of God Hospital and Mr. Fiszman
Near our public school on Bonifraterska Street, right on the corner of Zakroczymska Street, stood the grim complex of the St. John of God Hospital. It was an asylum intended for the mentally ill—in those days, people spoke bluntly and referred to it as a place 'for madmen.' The windows of the building were heavily barred, and the gaunt figures of the men confined inside would frequently appear behind the iron grates. It happened several times that these poor souls would call out to us from above, waving, and sometimes lowering small amounts of money wrapped in paper on a long piece of string. They would yell and beg us to buy them cigarettes from the nearby kiosk. As children, out of pure empathy, we fulfilled their urgent requests on a few occasions. We would tie those bundles of longed-for tobacco to the string, and they would haul them up to their cells. However, the last time they received a package from us, they began muttering completely incoherently, and then suddenly and shamelessly exposed themselves, showing us their bare backsides through the bars. This deeply shocked and frightened us. From that day forward, we never again lingered beneath the barred windows of that ominous hospital.
I believe I received 5 groszy from my parents for school every single day. With this pocket money, I and a few of my schoolmates would buy various treats on our way home. The other girls received similar sums as well. At a nearby kiosk, after a lengthy consultation, we would buy various sweets: for instance, two irises, three hard candies, a so-called 'Lipiec,' or a Neapolitan wafer. The most important and wonderful thing for us was that we ourselves, completely independently, decided on our choice. The ice cream, naturally bought during warm summer days, caused me a bit of trouble. My classmates would approach and ask with a sweet face: 'dear, give me a lick.' I did not dare refuse them, fearing what would be said about me in class. At the same time, my sense of hygiene made it impossible for me to accept the ice cream back and eat it after it had been licked by someone else. Looking back, it seems to me that our joint expeditions for sweets primarily satisfied a deep need to build classmate bonds. No one from our courtyard attended the same class, and our parents strictly forbade us from playing with the 'rascals' from the yard.
In that very same kiosk, the opportunity to listen to the radio was advertised one day. This was an absolutely unprecedented novelty! For 5 groszy, one could put on headphones and listen to a radio broadcast for exactly 5 minutes. On that occasion, I happened to listen to something about the post office, which—to be completely honest—as a small child I did not understand at all. But I experienced the incredible, technological thrill of listening to someone speaking from a vast distance, whose voice reached my ears not through telephone wires but through the air, and that people gathered in different cities across Poland could listen to it simultaneously.
At last, the moment arrived. I do not know how my parents found someone who decided to take interest in our old apartment. The new tenant came first by himself, and the second time he appeared with his wife. His name was Mr. Fiszman, and he was a pharmacist by profession. We began preparing for the grand move with full steam. For the duration of the greatest chaos, Sabina and I were packed off to Polna Street to stay with our aunt, while little Krysia remained at home with our parents. Yet, at the close of this chapter, I want to note very clearly that our first apartment at 7 Sapieżyńska Street was an incredibly happy place for us. It was there that both I and Krysia were born, and it was there that Sabina grew up healthy and wise. Our parents lived in deep harmony. We knew no financial hardships back then, as Father earned a very good living.
Chapter XI: 11 Elektoralna Street 
The move to our new, long-dreamed-of apartment took place in July. I remember that moment perfectly—upon returning from my forced stay at my aunt’s home on Polna Street, I found the new rooms still completely empty, devoid of furniture. Yet, the windows had already been washed until they shone, and the floors smelled of freshness and cleanliness. Our new address sounded grand: 11 Elektoralna Street, Apartment 12, on the second floor. The apartment was vast, consisting of three large rooms with a bright balcony overlooking the street, a massive kitchen, and... the long-awaited bathing room featuring a real bathtub and a modern Junkers gas water heater. This was the absolute fulfillment of my parents' long-cherished dreams. Most importantly, Sabina and I finally received our promised separate room. My bed was placed against the wall to the right of the entrance, and Sabina's bed was on the left. In the center of the room stood a handsome wooden desk with two chairs, where we were to do our schoolwork together from then on. Beside it stood a wardrobe for our clothes. My sister and I were incredibly proud and happy. Little Krysia still slept in our parents' bedroom. The dining room was truly stately—there stood the same large, pre-war table with its chairs and our beautiful, gleaming sideboard.
The apartment on Elektoralna Street teemed with vibrant family and social life from the very beginning. Aunt Łonia lived just down the street at number 30, so our visits were an almost daily occurrence. In the kitchen, the brass taps gleamed.

Lunia Rozental - Warszawskie wspomnienia: Dzieciństwo i lata szkolne (Część II).

 Warszawskie wspomnienia: Dzieciństwo i lata szkolne (Część II)

Rozdział I: Świat dziecięcych symboli i wielkie kłamstwo
Dostawałyśmy od rodzicielek jakieś owoce. Przed jedzeniem trzeba było oczywiście umyć ręce. Miałyśmy z Sabcią specjalny ręczniczek, który w zupełnie niezauważalny dla dorosłych sposób ukrywałyśmy obie w krzewach okalających trawnik w parku Traugutta. Obie przyrzekłyśmy sobie, że żadna z nas nigdy nie zdradzi tego sekretu. Pokazywałyśmy potem starszym, jakie czyste są nasze małe dłonie i pękałyśmy ze śmiechu, patrząc na siebie figlarnie. Dzięki nam nasze mamy również zawarły bliższą znajomość i z czasem zaczęto nas zapraszać na różne rodzinne uroczystości na ulicę Muranowską. Sabinka miała brata Olka, który jednak niezbyt chętnie bawił się z dziewczynkami. Moja przyjaciółka lekko sepleniła. Kiedyś spróbowałam ją przedrzeźniać, przez co śmiertelnie się na mnie obraziła. Nie odzywając się, pokazała mi mały palec. Nie wiedziałam jeszcze wtedy, co to oznacza; dopiero później zrozumiałam, że to dziecięcy znak: „jestem pogniewana i nie rozmawiam z tobą”. Kiedy po kilku dniach pokazała mi dwa palce – środkowy i wskazujący – był to sygnał, że mi wybacza i chce się pogodzić. W ten sposób Sabcia wprowadziła mnie w fascynujący świat symboli.
Kiedyś nasza nauczycielka napisała na tablicy zdanie: „MAMA I TATO IDĄ NA POLE” i poleciła nam, uczniom, narysować odpowiedni obrazek. Z przejęciem zajęłam się pracą. Narysowałam mamę z bardzo wyraźnym biustem, żeby nikt nie miał wątpliwości co do jej tożsamości. Moja mama na rysunku nosiła pantofle na francuskim, czyli bardzo wysokim obcasie, a w ręku trzymała grabie, bo przecież – zgodnie z poleceniem – szła na pole. Tato zaś miał na sobie elegancki garnitur, krawat, melonik jak należy, a w dłoni trzymał olbrzymią łopatę. Namęczyłam się nad tym dziełem srodze, ale spotkało mnie za nie ogromne uznanie ze strony nauczycielki. Chyba nie było ono w pełni zasłużone, biorąc pod uwagę realia pracy na roli, ale to dało początek zupełnie innej historii. Nasza pani zapytała mnie z podziwem, skąd umiem tak ładnie rysować. Zaskoczona i podniecona tym pytaniem, bez zastanowienia palnęłam pierwsze kłamstwo: „że się uczyłam”. Dalsze pytanie brzmiało: „A jak długo się uczyłaś?”. Popełniwszy pierwszy fałszywy krok, brnęłam dalej: „Jeden dzień” – odpowiedziałam. Na tym na szczęście skończyły się te natarczywe indagacje, bo ocalił mnie dźwięk szkolnego dzwonka. Przypuszczam, że w innym wypadku, gdyby pytała dalej, byłabym gotowa wskazać na naszą pokojówkę Małpkę jako moją rzekomą nauczycielkę rysunku.
Na następnej lekcji nauczycielka oddała mi mój nieszczęsny rysunek, pod którym wystawiła dużą piątkę. Moi rodzice dokładnie obejrzeli to „arcydzieło”. Byli znacznie bardziej krytyczni od pani w szkole, ale nigdy publicznie nie podważali jej autorytetu. Zamiast tego zaczęli ze mną spokojnie rozmawiać o odzieży, strojach i o tym, jak ludzie ubierają się do pracy, pokazując mi różne ilustracje i pocztówki. Mnie jednak przez cały czas nie opuszczało głębokie uczucie wstydu, że skłamałam – i to tak głupio oraz nieudolnie. Z wiekiem i pod wpływem prawdziwej potrzeby człowiek uczy się przecież, że czasami przemilczenie pytania lub próba zmiany tematu jest znacznie lepszym sposobem, gdy z różnych względów nie można odpowiedzieć zgodnie z prawdą.
Rozdział II: Domowy spokój i hierarchia przy stołowym stole
Nigdy u nas w domu nie karano nas nawet surową wymówką za żadną psotę, figiel czy dziecięce przewinienie. W ogóle w naszym domu nigdy nie słyszałam podniesionego głosu, żadnej kłótni ani nawet najmniejszej sprzeczki między moimi Rodzicami. Uwag udzielano nam zawsze spokojnie, a najczęściej żartobliwie. Gdy któraś z nas zbyt głośno mieszała łyżeczką cukier w szklance, Tatuś mówił z uśmiechem: „O, to chyba tramwaj tak dzwoni na ulicy: dyń-dyń!”. Miałam wtedy swój pamiątkowy albumik – taka była wówczas moda i wszystkie dziewczynki bardzo się z nich cieszyły. Moja Mamusia wpisała mi do niego piękny wierszyk:
„Jak potoki czystej wody
po zielonej płyną niwie,
tak niech płynie wiek twój młody
cicho i szczęśliwie”.
Nie pamiętam już dokładnie, kto był autorem innych słów, które wtedy zapisałam i które nosiłam w pamięci:
„Prawda jest cnotą,
najwyższą potęgą.
Prawda Bóg sam.
Lecz jeśli prawdą
masz zabić człowieka,
o wtedy kłam!”
.
Nie byłam całkowicie pewna, czy w oryginale stało „zabić”, „zranić”, czy może „zrazić” – a różnica przecież jest kolosalna. Ja ową rzekomą „naukę rysunków” przed rodzicami po prostu przemilczałam, ale wracałam do tej historii w myślach przez bardzo długi czas. Widać było, że to niewinne kłamstwo ogromnie gnębiło moje dziecięce sumienie. Starałam się pisać w szkole jak najpiękniej, ale wychodziło mi to dość nieudolnie. Stopniał już dawno tamten pierwszy listopadowy śnieg, o którym pisałyśmy na tablicy, ale w mojej pamięci pozostał trwały ślad. Tatuś pisał przepięknie i wyraźnie. Narzekał często, że teraz w szkołach nie uczą już jak dawniej porządnej kaligrafii. Powtarzał, że były to wprawdzie nudne lekcje, ale dawały znakomite rezultaty – dzięki nim nikt potem nie pisał „jak kura patykiem”. Była to, rzecz jasna, bezpośrednia aluzja do mojego charakteru pisma.
Przy stole podczas obiadów mieliśmy ściśle ustalone miejsca i nigdy tego porządku nie zmieniano. Przez około rok lub dłużej przychodził do nas na posiłki bratanek Mamusi – osierocony syn jej zmarłego brata Abrama. Wtedy po mojej stronie stołu dostawiano jedno dodatkowe krzesło. Porcje podawano w określonej hierarchii: najpierw Tatusiowi, potem temu chłopcu jako gościowi, następnie Sabinie, a na samym końcu mnie. Ten młody chłopak, noszący nazwisko Polirsztok, nie należał do osób wylewnych ani rozmownych. Na pytania odpowiadał bardzo lakonicznie i chyba niezbyt dobrze czuł się w naszym towarzystwie, chociaż Mamusia z całego serca starała się robić wszystko, aby było mu jak najprzyjemniej. Nasza służąca obiad zjadała zawsze sama i naturalnie w kuchni. W tamtych czasach zwracano się do kolejnych dziewcząt pracujących w domu w charakterystycznej, trzecioosobowej formie: „Niech Anielcia przyniesie kompot” albo „niech Andzia poda jeszcze dwa widelce”.
Rozdział III: Tożsamość narodowa i wielka lekcja Tatusia
W naszej kamienicy mieszkali przeważnie Żydzi. Do rzadkich wyjątków należał długowąsy pan Szymański, który zajmował mieszkanie w suterenie. Miał dwie dorosłe córki – Wandę oraz Irkę. Właśnie ta druga opowiadała kiedyś z dumą mojej mamusi, że dała sobie celowo wyrwać zdrowy, przedni ząb i wstawiła w to miejsce złoty, ponieważ uważała, że tak wygląda niezwykle elegancko. Starsza z nich, Wanda, kiedyś w mojej obecności – gdy czekałam na korytarzu na Mamusię – rzuciła pod nosem: „Jak głośno te żydowskie dzieci się bawią”. Oburzona, podeszłam do niej i powiedziałam prosto w oczy: „Ja też jestem żydowskim dzieckiem, ale nigdy tak głośno się nie bawię!”. Wanda, nieco zmieszana, odpowiedziała mi na to: „O, wy – to zupełnie coś innego. Wasz Ojciec jest uczony”.
Ta rozmowa dała mi bardzo dużo do myślenia i sporo o niej rozmyślałam w samotności. Kiedy Tatuś w sobotnie lub niedzielne popołudnia moczył dość długo nogi w wielkiej miednicy ustawionej na kuchennej podłodze, kilkakrotnie podchodziłam blisko, chcąc go o to zapytać i opowiedzieć mu o słowach Wandy. Nigdy jednak nie starczyło mi śmiałości – po prostu nie wiedziałam, jak zacząć, żeby nie wypadło to głupio ze strony małego dziecka.
W szkole powszechnej pewnego razu nasza nauczycielka gimnastyki, która była katoliczką, poleciła mi pójść do kancelarii i przynieść piłkę do gry. Z dumą i pośpiechem wykonałam to polecenie. Gdy wróciłam, pani bardzo mi podziękowała, uśmiechnęła się, ciepło pogłaskała mnie po głowie i powiedziała: „Ty chyba nie jesteś żydowskim dzieckiem”. W jej ustach zabrzmiało to jak najwyższa pochwała, co doskonale pokazywało ówczesne realia. Opowiedziałam o tym wydarzeniu w domu, dokładnie naśladując ton i gesty mojej nauczycielki. Tatuś tylko się roześmiał, a potem usiadł obok mnie i zaczął mi spokojnie tłumaczyć, jak złożony i piękny jest świat. Powiedział mi wtedy: „Pamiętaj, przyszłaś na świat przede wszystkim jako człowiek. Jesteś dziewczynką, a nie chłopcem. Urodziłaś się w Warszawie, więc jesteś warszawianką. Ponieważ Warszawa leży w Polsce, jesteś zatem Polką. Twoja rodzina wywodzi się z Żydów, a więc jesteś także Żydówką. Chodzisz do szkoły, co czyni cię uczennicą. Masz wielu wujków i ciotek, więc jesteś bratanicą dla Piotra i Zosi oraz siostrzenicą dla cioci Lodzi i wujka Szymona. Jesteś wreszcie naszą wnuczką i mądrą, kochaną panienką”. Od tego natłoku definicji aż rozbolała mnie głowa! Nie zdawałam sobie wcześniej sprawy, że jedna mała osoba może być jednocześnie tak wieloma rzeczami na raz.
Rozdział IV: „Eksmisja” lalki i narodziny siostry Krysi
Wkrótce potem okazało się, że nasza śliczna, ukochana Mamusia jest w ciąży. W domu głośno i z radością się o tym mówiło. Często przykładałam ucho do jej brzuszka, a Ona pytała z uśmiechem, czy słyszę, jak tam w środku kręci się i wierci mój braciszek albo siostrzyczka. Ja osobiście wolałam braciszka, ponieważ miałam już starszą siostrę Sabinę. Czekałyśmy obie z wielką niecierpliwością. Aż wreszcie Tatuś zawiózł Mamę do prywatnego zakładu położniczego przy ulicy Ceglanej 17. Była to nowość, ponieważ zarówno mnie, jak i Sabinę akuszerki przyjmowały jeszcze w domu – widać czasy i obyczaje szybko się zmieniały. Gdy na świat przyszła trzecia z kolei dziewczynka, nasz Tatuś Gabriel wpadł w prawdziwą rozpacz. Z przejęcia przez dwa dni w ogóle nie poszedł do pracy! W końcu, szukając ratunku, wylądował na Polnej u swojej starszej, bezdzietnej siostry i zawołał od progu: „Irena, błagam, zaadoptuj to!”.
Potem oczywiście musiał pogodzić się z losem i z miłością przyjąć nową córkę. Długo rozmawiał z nami o tym, jakie imię jej nadać. Mamusia bardzo chciała, aby mała nazywała się Elwira – w ten sposób pragnęła uczcić pamięć swojego zmarłego ojca. Naszemu Tatusiowi wydawało się jednak, że to imię dobra wyłącznie „dla starej panny”. Z naszej strony padały więc najróżniejsze dziecięce propozycje: Wanda, Zuzanna. A kiedy Sabina rzuciła imię Krysia, natychmiast podchwyciłam ten pomysł i zaczęłam głośno śpiewać słowa popularnej piosenki: „Czy pozwoli panna Krysia, młody ułan pyta...”.
Po upływie tygodnia nasza Mamusia wróciła do domu – znów szczupła, zgrabna i promienna, niosąc ze sobą tę zupełnie nową małą dziewczynkę. Krysia leżała owinięta w ciepły becik, który bezceremonialnie położono w wiklinowym wózku z budką. Był to wózek, który dotychczas należał do mojej ukochanej lalki. Z dziecięcą powagą uznałam, że była to pierwsza brutalna eksmisja, jaką widziałam w swoim życiu! Moje lalki w tamtych czasach były zresztą okropne – przeraźliwie ładne, zamykały i otwierały swoje wielkie, szklane oczy. Najgorsze jednak było to, że ich główki i kończyny zrobione były z kruchej porcelany. Niejednokrotnie podczas zabawy tłukły się, co stawało się powodem mojej najprawdziwszej rozpaczy. Byłam święcie przekonana, że te lalki to potwornie boli! Poza tym każdy taki upadek wiązał się z dużym domowym wydatkiem na nową porcelanową głowę czy nogę. Mała Krysia bardzo często płakała. Mamusia stale brała ją na ręce, nosiła albo kładła do mojego dawnego wózka i leciutko huśtała. Kiedyś, gdy Mamusia karmiła ją piersią, ukradkiem polizałam kroplę mleka, które tej nowej lokatorce tak niesamowicie smakowało, że od razu po nim cichła. Muszę jednak szczerze przyznać, że dla mnie to mleko było po prostu okropne – mdłe i o dużo za słodkie. Na początku nie było z nowej siostry żadnej pociechy: ani się z nią pobawić, ani opowiedzieć bajki, ani pośpiewać. Gdy pewnego razu spróbowałam zaśpiewać jej znaną piosenkę, Krysia skrzywiła się strasznie i zaczęła ryczeć na cały głos. Widać już wtedy doskonale poznała się na moim talencie muzycznym.
W związku z powiększeniem się rodziny, w naszym domu coraz głośniej i częściej zaczęto rozmawiać o konieczności zmiany mieszkania. Rodzice pragnęli za wszelką cenę wynieść się z dotychczasowej, zatłoczonej dzielnicy i z całego serca marzyli o tym, aby w nowym lokalu był prawdziwy, nowoczesny pokój kąpielowy z łazienką. Sabinie i mnie obiecano wtedy coś najwspanialszego: że w tym nowym domu będziemy miały swój własny, oddzielny pokój. Marzyć – łatwo i przyjemnie, ale znalezienie odpowiedniego dla nas mieszkania w „lepszej dzielnicy” nie było bynajmniej rzeczą łatwą. Trzeba się było jeszcze przedtem pozbyć naszego lokalu na Sapieżyńskiej. Miało ono jednak jeden kolosalny plus: komorne było bardzo niskie. Cała ta procedura trwała dość długo i Sabina oraz ja przestałyśmy w końcu wierzyć, że przeprowadzka kiedykolwiek naprawdę dojdzie do skutku.
Rozdział V: Podwórkowa biblioteka i rajfurki
Moja starsza siostra miała niezwykle bujną wyobraźnię i ciągle wymyślała coś nowego. Pewnego razu dostała w prezencie „drukarenkę”. Nie operujcie jednak współczesnymi pojęciami! To były pojedyncze, gumowe lub kauczukowe literki, które trzeba było za pomocą pincetki pieczołowicie układać na specjalnej ramce w całe słowa. Bardzo podobała nam się ta zabawa, aż nagle moja siostra wpadła na zupełnie inny pomysł. Ponieważ miałyśmy w domu stosunkowo dużo książek, Sabina skleciła z literek napis: „Nie niszczyć książek z biblioteki” i w ten sposób rozpoczęła się nasza wielka dziecięca działalność kulturalno-oświatowa. Naprawdę zaczęłyśmy wypożyczać książki, a dzieci z podwórka chętnie z tego korzystały. Sabina surowo uprzedzała każdego małego czytelnika, że jeżeli choć trochę zniszczy egzemplarz, będzie musiał zapłacić umowną karę. Roboty przy tym było mnóstwo – trzeba było sporządzić dokładny katalog książek oraz spis czytelników. Traktowałyśmy tę sprawę niesłychanie poważnie, a Tatus’ był naszym stałym i cierpliwym doradcą.
Kiedy Krysia miała już swój prawdziwy wózek, a nawet potem, kiedy awansowała do spacerowego, często chodziłyśmy razem do pobliskiego Ogrodu Krasińskich. Rosło tam dużo starych drzew, a więc cień było znaleźć znacznie łatwiej niż w nowym Parku Traugutta, a na dodatek ogród leżał znacznie bliżej naszej szkoły. Znów, jak dawniej, zbiegałam tam „z górki na pazurki” i w efekcie stale miałam świeże strupki na kolanach po tych licznych, dziecięcych przewrotach. Nie należałam do dzieci wybitnie sprawnych fizycznie, za to moja strona intelektualna przedstawiała się znacznie lepiej.
Podczas tych spacerów w Ogrodzie Krasińskich Mamusia zaprzyjaźniła się z szalenie sympatyczną panią, której mała córeczka była dokładnie rówieśniczką naszej Krysi. Ta dziewuszka nazywała się Irka Rosengart. Do ogrodu przychodziłyśmy zazwyczaj wtedy, kiedy kończyły się moje lekcje. Warto wspomnieć, że tę samą izbę szkolną w naszej szkole zmieniano w ciągu dnia trzykrotnie, ponieważ z powodu braku miejsc pracowano tam na trzy zmiany. W czasie naszej nieobecności w domu zostawała służąca. W tamtych latach nie było trudno dostać dziewczynę do pomocy w gospodarstwie domowym, co wiązało się z ogromnym przeludnieniem i pauperyzacją ówczesnej polskiej wsi. Stręczeniem wiejskich dziewcząt szukających jakiejkoľwiek pracy w mieście zajmowały się zawodowo tak zwane rajfurki. Do obowiązków służącej należało między innymi przynoszenie ciężkiego węgla z piwnicy, sprzątanie oraz nauka gotowania pod czujnym okiem naszej Mamusi.
Rozdział VI: O żydowskim chlebie i lekcji z Placu Krasińskich
Otóż pewnego dnia, kiedy spokojnie siedziałyśmy na ławce w Ogrodzie Krasińskich, obok nas przeszła mała grupka wyrostków. Patrząc bezczelnie na matkę Irenki, zaczęli głośno wykrzykiwać pod jej adresem obrzydliwe, antysemickie hasła. Wyglądało to niezwykle nieprzyjemne. Gdy wyrostki się oddaliły, obie panie zaczęły gorączkowo i z przejęciem dyskutować o tym zdarzeniu. Nagle znajoma Mamusi, pani Rosengart, przypomniała sobie kluczowy szczegół. Okazało się, że dwaj spośród tych zjadliwych chłopaków pracowali w wytwórni wód gazowych położonej gdzieś na Placu Krasińskich, a zakład ten był własnością jej rodzonego brata! Po kilku minutach ta sama grupka młodych ludzi niefortunnie znów przechodziła koło naszej ławki. Wówczas pani Rosengart błyskawicznie ruszyła do zdecydowanego ataku. Podeszła do nich i prosto w twarz wykrzyczała im, że doskonale wie, gdzie pracują. Dodała z ogromnym oburzeniem, że to straszna i haniebna rzecz, aby wykrzykiwali antysemickie hasła dokładnie ci ludzie, którzy na co dzień „jedzą żydowski chleb”. Potem stanowczo oznajmiła, że natychmiast porozmawia ze swoim bratem, wskaże mu napastników i poprosi, żeby z hukiem zwolnił ich z pracy.
W tym momencie obie malutkie dziewczynki zaczęły nagle wiercić się w swoich „karetach”, więc obie panie poszły na spacer, prowadząc wózki ze swoimi pociechami. Ja natomiast wolałam zostać sama na ławce. Nawet dzisiaj, po tylu dziesięcioleciach, mogłabym bezbłędnie wskazać to konkretne miejsce w Ogrodzie Krasińskich. Byłam wtedy bardzo podenerwowana i w mojej małej głowie ciągle krążyła myśl o tym „żydowskim chlebie”. Starałam się jakoś połapać w tej skomplikowanej sytuacji, a nawet w samej tej nazwie. Fakt, że to zdarzenie wyryło tak trwały ślad w mojej pamięci – jak zresztą wszelkie przeżycia silnie zabarwione emocjonalnie – ma swoją głęboką wymowę aż do dnia dzisiejszego. Wtedy, kiedy byłam dzieckiem, sprawa tego „żydowskiego chleba” niezwykle mnie zastanowiła, ponieważ jako mała dziewczynka pojmowałam wszystko dosłownie. Całe to wydarzenie pozostawiło we mnie przykre uczucie i przez lata mogło się wydawać, że uległo całkowitemu zapomnieniu. Jednak po upływie wielu, wielu lat, już w Polsce Ludowej, gdy usłyszałam, jak ktoś mówił z pretensją o Żydach, że „tak długo jedli polski chleb”, tamto wspomnienie sprzed lat wróciło do mnie z całą swoją pierwotną mocą. Widać wyraźnie, że obudziło się coś, co przez całe życie pozostawało uśpione głęboko w mojej podświadomości.
Rozdział VII: Strach na półpiętrze i krawcowa Etka
W pewien jesienny, pochmurny dzień, Tatuś zabrał mnie na popołudniowy seans do kina. Wróciliśmy już o zmroku. Tatuś miał jeszcze do załatwienia jakieś pilne sprawy na mieście, więc odprowadził mnie jedynie do samej sieni naszej kamienicy. Ruszyłam sama po schodach. Gdy weszłam na półpiętro, nagle zamarłam z przerażenia – zauważyłam, że w ciemności czai się na mnie jakiś podejrzanie skulony człowiek. Znieruchomiałam. Nie byłam w stanie zrobić ani jednego kroku. W potwornym strachu odczekałam kilka chwil, a w mojej dziecięcej wyobraźni ten cień jawił się jako postać mitycznego porywacza dzieci, który wciąż trwał nieruchomo w tym samym miejscu. Zaczęłam przeraźliwie, histerycznie płakać.
Mój rozpaczliwy krzyk usłyszała na szczęście krawcowa z pierwszego piętra – pani Etka. Wybiegła natychmiast na klatkę schodową i przybiegła mi z pomocą. Pozwoliłam jej bez oporu zabrać się do jej mieszkania, ale z przerażenia nie byłam w stanie wykrztusić ani jednego słowa – po prostu trzęsłam się cała i zanosiłam spazmami. Pani Etka natychmiast posłała kogoś ze swoich domowników po moją Mamusię, a mnie położyła i przyłożyła mi do czoła zimny, wilgotny kompres. Na wszelkie sposoby usiłowała mnie uspokoić, czule trzymając mnie za rękę. Gdy po upływie kilku minut wstrząśnięta Mamusia wbiegła do pokoju, ta zazwyczaj łagodna krawcowa Etka nagle zmieniła się w stanowczego dowódcę. Zaczęła wydawać krótkie, wojskowe wręcz rozkazy. Podała jakieś szklane naczynie i kazała Mamusi, żebym natychmiast zrobiła do niego siusiu. Wszyscy domownicy bez dyskusji zaczęli wypełniać jej polecenia, choć ja potwornie wstydziłam się oddawać mocz w obecności obcych ludzi. Ale to nie było wszystko. W niesłychanie apodyktyczny sposób Etka zażądała od mojej Mamusi, aby ta kazała mi to natychmiast... wypić.
Opierałam się przed tą obrzydliwością przez dłuższą chwilę, ale siła przekonania i autorytet Etki były tak potężne, że nikt w tamtym pokoju nie śmiał się jej sprzeciwić. I stał się cud – powoli przestałam się trząść, ustał mój spazmatyczny płacz i Mamusia mogła mnie wreszcie bezpiecznie zabrać do naszego mieszkania. Położono mnie do łóżka, bo z tego wszystkiego dostałam wysokiej temperatury. Gdy wieczorem wrócił Tatuś i szeptem opowiedziano mu całą tę historię, przede wszystkim strasznie żałował, że z powodu pośpiechu nie odprowadził mnie pod same drzwi domu. Jeszcze bardziej dziwił się jednak Mamusi – miał do niej żal, że posłuchała tej prostej krawcowej jak jakiejś czarownicy i nie stawiła jej najmniejszego oporu. Tę historię zapamiętałam na całe życie jako coś niezwykle przykrego i obrzydliwego. Co ciekawe, bodźcem całego tego paraliżującego strachu był po prostu cień balustrady i poręczy schodów, który przy nikłym, korytarzowym oświetleniu odbijał się upiornie na przeciwległej ścianie. To zdarzenie zapisało się w mojej pamięci nie tylko jako osobiste, traumatyczne wspomnienie z dzieciństwa, ale również jako namacalny dowód ówczesnej ciemnoty, zabobonu i znachorstwa. Wiele lat później, gdy skończyłam opowiadać tę historię – pisząc ją już na tej współczesnej maszynie, podczas naszego pobytu na wsi u Gabrysia – Małgorzata, w związku z operacją swojej mamy, wspomniała mi o stosowaniu urinoterapii przy ciężkich chorobach nerek. Okazało się, że te praktyki wywodzą się z dawnej, wcale niegłupiej medycyny ludowej i we współczesnym świecie bywają obiektywnie stosowane przez lekarzy.
Rozdział VIII: Rok 1920 i rytuał domowego prania
Opowiem teraz o innym wielkim wydarzeniu z moich najwcześniejszych lat, które nie miało już charakteru indywidualnego strachu, ale swoim zasięgiem objęło dosłownie wszystkich mieszkańców Warszawy. Jak teraz rozumiem z perspektywy czasu, musiał to być rok 1920. Nagle rozległ się potężny huk strzałów i ogłuszający odgłos armat, od którego dosłownie zatrzęsły się ściany naszej kamienicy. Mieszkaliśmy stosunkowo niedaleko brzegu Wisły, więc w naszym odczuciu ta kanonada działa się tuż obok, za oknem. Wszystkich nas ogarnęło paraliżujące uczucie śmiertelnego, nadchodzącego niebezpieczeństwa. W naszym domu to wydarzenie nazywano po prostu „wybuchem”, a do oficjalnej historii Polski przeszło ono na zawsze pod nazwą „Cudu nad Wisłą”, kiedy to wojska polskie bohatersko odparły dramatyczny atak bolszewików na stolicę. Do naszego mieszkania przychodziło wtedy mnóstwo przerażonych sąsiadów z kamienicy – rzecz wcześniej niespotykana. Ludzie uciekali do nas najpierw po to, by móc dzielić ten potworny strach z kimś drugim, a potem, by gorączkowo wyjaśniać sobie nawzajem, co się właściwie wokół nas dzieje.
Aby uświadomić Wam, jak bardzo zmienił się świat, opowiem o praniu. Kiedy dzisiaj u kogokolwiek z Was przychodzi czas na pranie, po prostu wchodzicie do pralni, wrzucacie brudną bieliznę do bębna, wsypujecie jakiś proszek, naciskacie jeden guziczek i gotowe. Za czasów moim dzieciństwa pranie było gigantycznym rytuałem, który trwał nieprzerwanie przez kilka dni i stanowił niezwykle ciężką, długotrwałą pracę fizyczną. W naszej kuchni ustawiano wtedy wielką, drewnianą balę, która na samym dnie miała zamontowany specjalny kurek. To przez niego wlewano i wypuszczano wodę, a do środka wsypywano jakiś proszek albo raczej trochę rozpuszczonego w wodzie mydła. To był pierwszy etap – „moczenie”. Następnego dnia zmieniano wodę, to znaczy wlewano gorącą. Na ściance balii stawiano specjalną tarę. Wyjmowano kolejno kawałki bielizny, smarowano je mydłem i tarło się mocno o tę tarę. Następnie zmieniano dwukrotnie wodę, wyżymano odzież przez wyżymaczkę – co na owe czasy stanowiło już ogromny postęp – i kręcono ręcznie korbką wyżymaczki. Potem bieliznę gotowano w dużym, specjalnym kotle. Charakterystyczny zapach czystości roznosił się naturalnie po całym mieszkaniu i sieni. Na strychu suszono czystą bieliznę. Mniejsze sztuki prasowano w domu ciężkim żelazkiem, do którego wnętrza wrzucano rozżarzone węgiełki. Duże zaś, wysuszone sztuki układano w lnianym, dużym, dłuższym od prześcieradła maglowniku. Tak przygotowaną, ciężką pakę zanoszono do profesjonalnego magla. Tam, w tym tajemniczym miejscu, byłam zaledwie jeden jedyny raz. Przewijano tam każdą sztukę na wielkie drewniane wałki, po kilka kawałków za jednym razem. Za pomocą wielkiej, ręcznej korbki kręcono nimi kilkakrotnie. Kiedy cały ten skomplikowany proces dobiegł już końca, zawsze wydawało się, że naszej bielizny jest przynajmniej dwukrotnie mniej, niż na samym początku.
Pamiętam doskonale jeszcze jedną ważną czynność wykonywaną w naszej kuchni – wałkowanie ciasta i robienie domowego makaronu. Ambicją każdej szanującej się gospodyni było zrobienie jak najcieńszego makaronu. Robiono to za pomocą wielkiego, drewnianego wałka. Przy tej ciężkiej robocie z piersi kobiet zawsze rozlegały się ciche westchnienia czy wręcz zmęczone jęknięcia. W moim dziecięcym pojęciu – to właśnie była prawdziwa, najcięższa praca. Kiedy byłam zupełnie mała, a Tatuś rano wychodził z domu, byłam święcie przekonana, że on tam w swoim biurze gdzieś przez cały dzień wałkuje ciasto i do domu wraca wieczorem dlatego taki potwornie zmęczony.
Rozdział IX: Dyfteryt, fryzura na „polkę” i dziecięca psychika
Nie pamiętam już dokładnie, w której byłam wtedy klasie, kiedy ciężko zachorowałam na dyfteryt. Krztusiłam się strasznie. Poza normalnie stosowanymi lekarstwami w ciemnych flaszeczkach, zrobiono mi po raz pierwszy w życiu zastrzyk. To zresztą w owym czasie należało do absolutnie nowoczesnych sposobów leczenia. Rodzice mocno to podkreślali i nieustannie zapewniali mnie, że to tylko jedno małe, niewinne ukłucie w pupę, a wkrótce dzięki temu wyzdrowieję. Nie wiem, czy nastąpiło to szybko, ale w każdym razie w końcu wyzdrowiałam i znalazłam się znowu w szkole. Pewnego razu podczas wspólnej zabawy ktoś nieumyślnie pchnął mnie na korytarzu. Urządziłam wtedy prawdziwą, dramatyczną histerię, krzycząc na cały głos, że przecież dopierom co miała zastrzyk i że to mnie teraz strasznie boli! A tak naprawdę wcale już nie bolało; po prostu bardzo chciałam być ważna i zaimponować koleżankom, bo na tamte czasy daleko nie każdy w klasie wiedział w ogóle, co to jest zastrzyk, a ja tak.
Warto wspomnieć, że ulica Sapieżyńska znajdowała się stosunkowo blisko Cytadeli i w bezpośrednim sąsiedztwie Wisły. Przypomniało mi się również, że nasza Mamusia szyła nam przepiękne wełniane sukienki w kratę – raz z czerwonej, a innym razem z niebieskiej, prawdziwej wełny. Zamawiałyśmy je u krawcowej, która nazywała się Julia Widiger i mieszkała przy ulicy Zielnej. Krawcowa ta była z pochodzenia Niemką. Kiedy o tym rozmawiałyśmy przy okazji przymiarek tych niebieskich sukienki, w mojej małej głowie znów pojawiła się natrętna myśl i zastanawiałam się w duchu: „ciekawe, czy ona je polski, czy niemiecki chleb?”.
Pewnego razu wyszłam z Tatusiem na popołudniowy spacer. Zatrzymaliśmy się przy słupie ogłoszeniowym, na którym czytaliśmy przylepione oficjalne obwieszczenie. Głosiło ono, że mężczyźni urodzeni w określonych rocznikach mają obowiązek zgłosić się w wyznaczonym miejscu na komisję lekarską przed odbyciem obowiązkowej służby wojskowej. „Pomyśl, za ile lat musiałabyś odbyć taką służbę wojskową, gdyby dziewczynki też miały taki obowiązek?” – zaproponował przekornie mój ojciec. Zaczęłam gorączkowo liczyć w pamięci te wszystkie lata, aż nagle z pełnym przekonaniem oświadczyłam: „Tatusiu, ja chcę żyć do roku 2000!”. Moja niespodziewana deklaracja wywołała wtedy serdeczny, głośny śmiech mojego Taty.
Nasza Mamusia niejednokrotnie używała w różnych codziennych sytuacjach bardzo osobliwego, dosadnego powiedzonka: „Nie rób mi łaski i nie śpij z moim bratem”. Ton, jakim to wypowiadała, był zawsze niezwykle wymowny, ale ja jako małe dziecko kompletnie nie rozumiałam właściwego sensu tych słów. Słyszałam je zazwyczaj wtedy, gdy jakaś ciocia lub daleka kuzynka wykręcała się i odmawiała przyjścia do nas w gości na francuskie ciasteczka, które były wielką, domową specjalnością mojej rodzicielki. To samo powiedzonko padało z ust Mamusi, gdy znajome oświadczały z rezerwą: „Pożyczę ci tę książkę, ale dopiero za dwa tygodnie”. Zastanawiałam się wtedy śmiertelnie poważnie, jaki związek miał którykolwiek z rodzonych braci Mamusi z tą całą, rzekomą „łaską” ???
Mając już umysł badawczy, w gazetach przynoszonych do domu na Sapieżyńską namiętnie czytałam codzienne nekrologi oraz rubrykę „Wypadki i kradzieże”. Płakałam wtedy prawdziwymi, rzewnymi łzami, jeżeli przeczytałam, że umarło jakieś małe dziecko, albo gdy pod nekrologiem widniał poruszający podpis: „pozostali w nieutulonym żalu: mąż i córeczki”. Pamiętam też, jak kiedyś przeczytałam wstrząsające dla mnie sformułowanie: „Zmarła w kwiecie wieku” i brałam je zupełnie dosłownie. Innym razem, gdy w kronice wypadków wyczytałam, że pięćdziesięcioletni mężczyzna zgwałcił dziesięcioletnią dziewczynkę, zapytałam z dziecięcą naiwnością rodziców, co on jej właściwie zrobił. Starsi, chcąc oszczędzić moją psychikę, wyjaśnili mi wymijająco, że po prostu napadł ją gwałtownie, pobił i prawdopodobnie okradł. Przyjęłam tę dorosłą wersję za dobrą monetę i ogromnie wzruszyłam się smutnym losem tej zupełnie nieznanej mi dziewuszki.
Mogłoby się więc wydawać z tych opisów, że byłam niezwykle wrażliwym i uczuciowym dzieckiem. Otóż nieprawda! Z prawdziwym, niemal łowieckim zacięciem łapałam w domu muchy, których latem było całe mnóstwo. W kuchni na abażurze lampy zawsze wisiał wtedy lep, do którego te nieszczęsne muszki się przylepiały i powoli ginęły. Ani trochę nie było mi ich żal, nie współczułam im wcale. Mało tego! Z potworną dziecięcą bezwzględnością wyrywałam tym stworzeniom nóżki i z ogromnym, naukowym wręcz zainteresowaniem obserwowałam, jak te wyrwane członki jeszcze przez chwilę same się poruszają i żyją. Nie zamierzam dzisiaj usprawiedliwiać tamtych zachowań twierdzeniem, że kierował mną wyłącznie niewinny instynkt badawczy. Takie stawianie sprawy w tani sposób usprawiedliwiałoby po prostu tamtą niedobrą, małą dziewczynkę. Powinnam była wspomnieć o tym rysie mojego charakteru znacznie wcześniej, ale jakoś to przeoczyłam. Trudno.
Rozdział X: Szpital św. Jana Bożego i pan Fiszman
W pobliżu naszej szkoły powszechnej na ulicy Bonifraterskiej, dokładnie na rogu z ulicą Zakroczymską, znajdował się ponury gmach Szpitala św. Jana Bożego [INDEX]. Była to placówka przeznaczona dla ludzi chorych umysłowo – w tamtych czasach mówiło się bez ogródek: „dla wariatów”. Okna tego budynku były gęsto zakratowane, a zza prętów co rusz ukazywały się wychudzone postacie zamkniętych tam mężczyzn. Zdarzyło się kilkakrotnie, że ci biedni ludzie wołali nas z góry, pozdrawiali, a czasem spuszczali przez kraty na długim sznurku zawinięte w papierek drobne pieniądze. Krzyczeli i błagali nas, żebyśmy kupili im w pobliskim kiosku papierosy. Jako dzieci kilkakrotnie z czystej empatii spełniliśmy ich gorącą prośbę. Przywiązywaliśmy do sznurka te paczki wytęsknionego tytoniu, a oni wciągali je na górę. Jednak ostatnim razem, kiedy odebrali od nas paczkę, zaczęli bełkotać coś zupełnie nieskładnie, po czym nagle bezwstydnie się obnażyli i zaczęli pokazywać nam przez kraty gołe tyłki. To nas potwornie zszokowało i wystraszyło. Od tamtego dnia już nigdy więcej nie zatrzymywałyśmy się pod zakratowanymi oknami tego groźnego szpitala.
Chyba codziennie dostawałam do szkoły od rodziców 5 groszy. Za takie kieszonkowe ja i kilka moich szkolnych koleżanek kupowałyśmy sobie w drodze powrotnej rozmaite łakocie. Inne dziewczynki też dostawały podobne sumy. W pobliskim kiosku, po długiej naradzie, kupowałyśmy różne słodkości: na przykład dwa irysy, trzy landrynki, tak zwany „Lipiec” lub neapolitankę. Najważniejsze i najwspanialsze dla nas było chyba to, że same, zupełnie niezależnie decydowałyśmy o naszym wyborze. Trochę kłopotu sprawiały mi lody, kupowane naturalnie podczas ciepłych, letnich dni. Koleżanki podchodziły i prosiły ze słodką miną: „kochana, daj polizać”. Nie śmiałam im odmówić w obawie, co by o mnie w klasie powiedziano. Jednocześnie moje poczucie higieny sprawiało, że nie byłam w stanie przyjąć z powrotem i jeść lodów polizanych przez kogoś innego. Wydaje mi się z perspektywy czasu, że te nasze wspólne wyprawy po słodycze stanowiły przede wszystkim zaspokojenie głębokiej potrzeby budowania koleżeńskich więzi. Nikt z naszego podwórka nie chodził do tej samej klasy, a z „łobuzkami” z podwórka rodzice kategorycznie zabraniali nam się bawić.
W tymże samym kiosku pewnego dnia zareklamowano słuchanie radia. To była nowość wręcz niebywała! Za 5 groszy można było założyć słuchawki i posłuchać audycji radiowej przez równe 5 minut. Wypadło mi wtedy wysłuchać czegoś o poczcie, czego – szczerze mówiąc – jako małe dziecko zupełnie nie rozumiałam. Ale przeżyłam niesamowitą, techniczną emocję słuchania kogoś, kto mówi z ogromnej dali, a jego głos dochodzi do moich uszu nie przez druty telefoniczne, lecz przez powietrze, i mogą tego słuchać jednocześnie ludzie zebrani w różnych miastach Polski.
W końcu nadszedł ten moment. Nie wiem, w jaki sposób rodzice znaleźli kogoś, kto zdecydował się zreflektować na nasze dotychczasowe mieszkanie. Nowy lokator przyszedł najpierw sam, a drugi raz pojawił się z żoną. Nazywał się Fiszman i był z zawodu farmaceutą. Szykujemy się zatem pełną parą do wielkiej przeprowadzki. Na czas największego zamieszania Sabinę i mnie wyprawiono na Polną do cioci, a mała Krysia została w domu z rodzicami. Jeszcze pod koniec tego rozdziału chcę bardzo wyraźnie zaznaczyć, że to nasze pierwsze mieszkanie przy ulicy Sapieżyńskiej 7 było dla nas niezwykle szczęśliwe. Urodziłam się tam ja, tam na świat przyszła mała Krysia, a Sabina chowała się zdrowo i mądrze. Nasi Rodzice żyli w głębokiej zgodzie. Nie znaliśmy wtedy żadnych kłopotów finansowych, ponieważ Tatuś zarabiał bardzo dobrze.
Rozdział XI: Elektoralna 11 i powojenny cień Aleksandra Lewina
Przeprowadzka do nowego, wymarzonego mieszkania nastąpiła w lipcu. Pamiętam ten moment doskonale – po powrocie z przymusowego pobytu u cioci na Polnej zastałam nowe pokoje jeszcze zupełnie puste, bez mebli. Okna były już jednak lśniąco pomyte, a podłogi pachniały świeżością i czystością. Nasz nowy adres brzmiał dumnie: ulica Elektoralna 11 m. 12, drugie piętro. Mieszkanie było ogromne, składało się z trzech dużych pokojów z jasnym balkonem wychodzącym bezpośrednio na ulicę, wielkiej kuchni oraz... wyczekiwanej łazienki z prawdziwą wanną i nowoczesnym piecem gazowym Junkersa do podgrzewania wody. To było absolutne spełnienie wieloletnich marzeń moich Rodziców. Co najważniejsze, Sabina i ja dostałyśmy wreszcie obiecany, nasz własny, oddzielny pokój. Moje łóżko ustawiono pod ścianą na prawo od wejścia, a łóżko Sabiny po lewej stronie. Na środku pokoju stanęło ładne, drewniane biurko z dwoma krzesłami, przy którym odtąd miałyśmy wspólnie odrabiać szkolne lekcje. Obok prężyła się szafa na nasze dziewczęce ubrania. Byłyśmy z siostrą niesamowicie dumne i szczęśliwe. Mała Krysia spała jeszcze w sypialni Rodziców. Pokój stołowy był po prostu reprezentacyjny – stał tam ten sam duży, przedwojenny stół z krzesłami oraz nasz piękny, lśniący kredens.
Mieszkanie na Elektoralnej od samego początku tętniło intensywnym życiem rodzinnym i towarzyskim. Ciocia Łonia mieszkała przecież tuż obok, pod numerem 30, więc nasze odwiedziny były niemal codziennością. Wknie. Lunkę trąbią.
Wkrótce potem, w 1938 roku, mój przyszły mąż, Pan Misza, przyprowadził do naszego domu swojego rodaka z Pińska – Aleksandra Lewina [INDEX]. Był to wtedy młody, chorobliwie nieśmiały chłopak, który dopiero co stawiał swoje pierwsze kroki i zaczynał krótką przygodę u boku Janusza Korczaka [INDEX]. Kto z nas mógł wtedy, w tym pięknym 1938 roku, przypuszczać, jak straszliwie potoczą się losy nas wszystkich? Kto mógł przewidzieć, że ten sam nieśmiały chłopak po wojnie, w najciemniejszych mrokach stalinizmu, tak potwornie sprzeniewierzy się ideom Starego Doktora, stając się jego bezwzględnym, ideologicznym likwidatorem i monopolizując pamięć o nim dla własnej kariery? [INDEX]
Ale to już zupełnie inna, powojenna historia, pełna bolesnych rozczarowań, cichej pogardy i trudnej walki o ocalenie czystej, nieskażonej politycznie prawdy [INDEX]. Moje opowiadanie o tamtym dawnym, dobrym, przedwojennym świecie – świecie, który bezpowrotnie i bezlitośnie zniknął w otchłani wojny, krwi i warszawskiego getta – dobiega końca. Napisałam je całkowicie sama, na moim pierwszym komputerze Macintosh SE. Pracowałam w upartym milczeniu, walcząc z uciekającym, bezpowrotnie gasnącym wzrokiem, na specjalnym, jaskrawożółtym papierze, który dawał moim chorym oczom najlepszy możliwy kontrast do czytania. Chciałam za wszelką cenę, dopóki widzę, zostawić po sobie trwały ślad. Ślad czystej prawdy o mojej rodzinie, o Tatusiu Gabrielu, o Mamusi Helenie, o ukochanym Panu Miszy i o wspaniałym świecie naszej młodości, który został nam tak bezwzględnie i brutalnie odebrany przez historię.”
Podpisano odręcznie: Zofia Wróblewska (Lunia Rozental-Wasserman)