Friday, September 11, 2026

Shaking Off Sins: From Gierymski’s Warsaw to the Desecrated Holocaust Monument in Stockholm - How the leadership of the Stockholm Jewish Congregation should "shake off" their sins.



This 1884 masterpiece by Aleksander Gierymski depicts a poignant scene on the bank of the Vistula River in Warsaw during Rosh Hashanah, the Jewish New Year, traditionally known in Christian contexts as the Feast of Trumpets. The painting captures the profound spiritual devotion of Orthodox Jews gathered by the riverbank to perform the ritual of Tashlikh. During this ceremony, participants recite prayers near flowing water and symbolically cast away, or "shake off," their sins by emptying their pockets into the river to enter the New Year spiritually cleansed.

This 1884 masterpiece by Aleksander Gierymski depicts a poignant scene on the bank of the Vistula River in Warsaw during Rosh Hashanah, the Jewish New Year, traditionally known in Christian contexts as the Feast of Trumpets. The painting captures the profound spiritual devotion of Orthodox Jews gathered by the riverbank to perform the ritual of Tashlikh. During this ceremony, participants recite prayers near flowing water and symbolically cast away, or "shake off," their sins by emptying their pockets into the river to enter the New Year spiritually cleansed.
A crucial, haunting historical detail cuts through the serene dusk in the upper right corner of the canvas: a train can be seen crossing the bridge, coming from the east in the direction of the Danzig Railway Station (Dworzec Gdański). Decades later, during the tragic years of 1942–1943, this very rail line and station became an omen of horror. Such trains were frequently empty cargo trains returning from the German death camps, heading back toward the Umschlagplatz to pick up a new load of Jewish men, women, and children destined for extermination.
The heavy historical burden of these destinations ties directly to the photograph from Stockholm, where a sea of lit candles illuminates the darkness, each flame marking a grave. Before Rosh Hashanah and Yom Kippur, this moment of prayerful reflection is a stark reminder of what has been lost. The six stones that the Stockholm Jewish community quietly tore out in the summer of 2020, destroying the Holocaust Monument, had the names TREBLINKA, AUSCHWITZ, and MAJDANEK engraved on them—the exact locations where the parents and sisters of the Holocaust victims buried in Stockholm since 1945 perished. Every lit candle is a grave. Each of the six stones is a symbol of 1 million murdered people, 6 million together.
As religious Jews, the leadership of the Stockholm Jewish Congregation should deeply reflect on the very ritual depicted in Gierymski's painting during this time of judgment. If they wish to truly "shake off" their sins during this season of repentance, they must do so by returning the Holocaust Monument to its former, rightful place—the graveyard of the Holocaust victims. Only by restoring this sacred memorial can they truly honor the memory of those who survived Bergen-Belsen, only to rest far from their murdered families under these quiet, candlelit fields.

The former view of the graveyard and the altered Holocaust Monument in Stockholm. Before Rosh Hashanah and Yom Kippur, I particularly recommend a visit to the graves to the members of the Jewish Community of Stockholm, which desecrated the Holocaust Monument at the cemetery, as well as the memory of the Holocaust victims buried there, who were brought to Swedish hospitals in the summer of 1945 from Bergen-Belsen. I recommend precisely this moment of prayerful reflection during the ritual of "shaking off" sins. Supposedly religious. Across the railway bridge visible in the background of Gierymski's paintings, Jews were deported in 1942 and 1943 from the Warsaw Ghetto to the death camps: Treblinka and Majdanek. Two of the 6 stones that the Stockholm Jewish community quietly tore out in the summer of 2020, destroying the Holocaust Monument, had the names TREBLINKA and MAJDANEK engraved on them. That is where the parents and sisters of the Holocaust victims buried in Stockholm since 1945 perished. Every lit candle is a grave. Each of the six stones is a symbol of 1 million murdered people.

Thursday, September 10, 2026

5702-5787 - Ostatni ראש השנה (Rosz Haszana) – Żydowski Nowy Rok Janusza Korczaka i Dzieci z Domu Sierot.

To taki trochę specjalny miedzioryt. Orginalny jest w Muzeum Getta Warszawskiego. Ma wielkość A4. Tutaj przedstawiona wersja została zrobiona przy pomocy AI przez Alberta Stankowskiego. 
Ta "noworoczna" – 5787. wersja reliefu, wzbogacona o hebrajskie nazwy świąt na obramowaniu, pokazuje, jak pamięć o „ostatnim Nowym Roku” Janusza Korczaka przed 85. laty i jego tragicznej śmierci splatają się z wiecznością żydowskiego kalendarza i tradycji. W przejmujący sposób łączy się z moim dzisiejszym, wcześniejszym wpisem o dramatycznych, ale i pełnych duchowości ostatnich świętach (5702) spędzonych przez Doktora i jego podopiecznych w getcie. 
Ta miniatura formatu A4 i jej wersja AI to odlew rzeźby, której oryginalna, monumentalna wersja z brązu znajduje się w Nowym Jorku. Jej autorem jest słynny rzeźbiarz Natan Rapoport (ten sam, który zaprojektował kultowy Pomnik Bohaterów Getta w Warszawie). Oryginał stanowił część większego, dzisiaj zdewastowanego przez religijnych Żydów z Park Avenue Synagogue na Manhattanie, Pomnika Żydowskich Dzieci Zamordowanych w Zagładzie z 1980 roku, umieszczonego przy synagodze. Centralna część płaskorzeźby Rapoporta symbolicznie nawiązuje do postaci Janusza Korczaka otoczonego dziećmi, co w kontekście wymienionych świąt – w tym Rosz Haszana i Jom Kippur.  Dodane przez Alberta Stankowskiego napisy na obramowaniu płaskorzeźby przedstawiają nazwy najważniejszych świąt w kalendarzu żydowskim. Są one zapisane w języku hebrajskim.
Oto dokładne tłumaczenie poszczególnych słów, idąc zgodnie z ruchem wskazówek zegara:
Góra (od lewej do prawej)
  • ראש השנה (Rosz Haszana) – Żydowski Nowy Rok.
  • יום כיפור (Jom Kippur) – Dzień Pojednania (Sądny Dzień).
Prawy bok (od góry do dołu)
  • שמחת תורה (Simchat Tora) – Radość Tory (święto kończące roczny cykl czytania Tory).
Dół (od prawej do lewej)
  • שבועות (Szawuot) – Święto Tygodni (Święto Zbiorów / Pięćdziesiątnica).
  • פסח (Pesach) – Pascha (Święto Przaśników, upamiętniające wyjście z Egiptu).
  • פורים (Purim) – Losy (radosne święto upamiętniające ocalenie Żydów w Persji).
  • חנוכה (Chanuka) – Święto Świateł (Dedykacja).
Lewy bok
  • סוכות (Sukkot) – Święto Namiotów (Kuczki).

Owoce i rośliny umieszczone w rogach oraz na obramowaniu płaskorzeźby to nie tylko elementy dekoracyjne. To tradycyjne żydowskie symbole, które w judaizmie mają głębokie znaczenie religijne, historyczne i narodowe. Nawiązują one bezpośrednio do flory Ziemi Izraela.
1. Owoc granatu (na górze i na dole). Owoc granatu (hebr. rimon) to jeden z najważniejszych i najbardziej wieloznacznych symboli w tradycji żydowskiej:
  • Symbol sprawiedliwości i Tory: Według tradycji żydowskiej owoc granatu zawiera dokładnie 613 nasion, co odpowiada liczbie 613 micw (przykazań) zawartych w Torze. Umieszczenie go na płaskorzeźbie symbolizuje życie zgodne z prawem Bożym i mądrością.
  • Związek z Rosz Haszana: Granat jest tradycyjnie spożywany podczas święta Nowego Roku (którego nazwa znajduje się tuż obok na górnym marginesie). Żydzi wypowiadają wtedy życzenie: „Oby nasze zasługi były tak liczne jak ziarna granatu”.
  • Błogosławieństwo i płodność: W Biblii granat jest znakiem dostatku, piękna oraz odrodzenia życia.
2. Winogrona i liście winorośli (po bokach)
Kiście winogron (hebr. anawim) wplecione w boczne krawędzie ramy niosą ze sobą mocny przekaz symboliczny:
  • Naród wybrany i wspólnota: W księgach prorockich i Psalmach lud Izraela jest bardzo często metaforycznie porównywany do winorośli, którą Bóg zasadził i o którą pieczołowicie dba. Winorośl symbolizuje ciągłość trwania narodu, jego zakorzenienie i przetrwanie mimo dziejowych burz.
  • Radość i świętowanie: Winogrona są źródłem wina, które w judaizmie uświęca każdy szabat i większość świąt (wymienionych na płaskorzeźbie). Jest ono symbolem czystej, duchowej radości.
3. Gałązki oliwne (w dolnych rogach i wokół napisów)
Liście o podłużnym kształcie, ułożone w wieńce i girlandy w dolnej części, to liście oliwne:
  • Pokój i przymierze: Oliwka to uniwersalny, biblijny symbol pokoju (gałązka oliwna przyniesiona przez gołębicę do arki Noego). Oznacza pojednanie człowieka z Bogiem, co idealnie współgra z ideą święta Jom Kippur (Dnia Pojednania).
  • Trwałość i światło: Drzewo oliwne rośnie niezwykle wolno i potrafi przetrwać setki lat w trudnych warunkach. Reprezentuje niezłomność, a wyciśnięty z jego owoców olej służył do zapalania menory w Świątyni (co bezpośrednio łączy się z widocznym na dole świętem Chanuka).
Podsumowanie symboliczne
Dobór tych roślin nie jest przypadkowy – granat, winorośl i oliwka należą do grupy tzw. Siedmiu Gatunków (Sziwat HaMinim), czyli siedmiu płodów ziemi, którymi według Biblii została błogosławiona Ziemia Obiecana. W kontekście rzeźby przedstawiającej Janusza Korczaka ratującego duchowość dzieci, te wiecznie żywe, biblijne symbole otaczające kalendarz świąt podkreślają nieśmiertelność żydowskiej kultury i tradycji, która przetrwała nawet najciemniejsze chwile historii.
Kompozycja postaci dzieci skupionych wokół Starego Doktora ma głęboko symboliczną i poruszającą strukturę:
Kompozycja i układ postaci
  • Centrum opieki i ochrony: Janusz Korczak stoi w samym środku tłumu, stanowiąc stabilny filar całej kompozycji. Jest fizycznie wyższy od dzieci, pochyla się nad nimi i tuli je ramionami. Część dzieci dosłownie „wtapia się” w jego sylwetkę, szukając schronienia, ciepła i ucieczki przed grozą zewnętrznego świata.
  • Dynamika ruchu (Ostatni Marsz): Cała grupa znajduje się w wyraźnym ruchu, przemieszczając się od lewej strony ku prawej. To artystyczne przedstawienie ich ostatniej drogi na Umschlagplatz. Postacie z tyłu napierają do przodu, podczas gdy dzieci na czele wysuwają się naprzód w dramatycznym, wręcz tanecznym pędzie. [1, 2]
  • Różnorodność emocjonalna dzieci:
    • Niektóre dzieci wspinają się na ramiona Doktora lub kurczowo trzymają jego płaszcza.
    • Postać po prawej stronie ma uniesioną w górę rękę w geście rozpaczy, strachu lub pożegnania.
    • Na samym dole widzimy dziecko niemal raczkujące lub upadające, wspierane przez inne, co podkreśla wycieńczenie i trudne warunki, w jakich się znaleźli.
  • Jedność i spójność: Rapoport celowo uformował ciała dzieci blisko siebie, tworząc z nich jedną, zwartą ludzką masę. Symbolizuje to, że do samego końca stanowiły nierozerwalną rodzinę, a Korczak nie opuścił ani jednego ze swoich podopiecznych.

85 år - "Vem kan veta om vi är i livet under nästa Jom kippur?" - Korczak i samband med Rosh Hashana (5702) och Jom Kippur i Warszawagettot

Ett brev från Janusz Korczak till Michał Zylberberg, en pedagog som bodde i samma byggnad som barnhemmet (Dom Sierot) i Warszawagettot, på Chłodnagatan 33.

För åttiofem år sedan, i september 1941, organiserade Janusz Korczak bönemöten inför Rosh Hashaná (5702) och Jom kippur för barnen på sitt barnhem i Warszawas getto. Detta var det enda nyåret de firade inom gettots murar på Chłodna-gatan 33.
Hösten 1941 tvingades barnhemmet att flytta från Krochmalnagatan 92 till den tidigare Roesler-skolans byggnad på Chłodnagatan 33 i det lilla gettot. Denna plats kom att bli kulissen för deras enda och sista nyårsfirande i gettot.
På barnhemmet på Krochmalnagatan hade barnen, ända sedan starten, läst böner före måltiderna och firat alla judiska högtider. Janusz Korczak själv levde dock inte ett traditionellt religiöst liv.
Michał Zylberberg, en pedagog som bodde i samma byggnad i det Lilla Gettot, mindes att Korczak kom till honom några dagar före högtiden och bad om hjälp med att anordna gudstjänster för de 150 föräldralösa barnen. Han var mån om att ceremonierna skulle få en värdig inramning eftersom han ville göra intryck på barnen. Zylberberg blev överraskad när Korczak sa:
"I dessa fruktansvärda tider är religionen vår enda positiva kraft, vårt enda skydd."
De lyckades hitta en ung kantor (chazan). Barnen ställde i ordning den stora salen på Chłodna-gatan 33, lade ut mattor och arrangerade blommor.
Firandet av Rosh Hashaná och Jom Kippur på barnhemmet blev en djupgående upplevelse. Doktor Korczak bar en svart kippa av silke och stod under dagen i ett hörn med sin bönbok på polska. Hans tal berörde alla i grunden när han talade om livet, döden, den judiska tron, Toran och Israel.
Under sitt sista anförande, i samband med Neilah-bönen, sa han:
"Vem kan veta om vi är i livet under nästa Jom kippur?"
Vid nästa Rosh Hashaná fanns barnen inte längre kvar där. Och doktor Korczak levde inte mer.
* Neilah (hebreiska: נְעִילָה, "stängning") är den femte och absolut sista bönen under Jom Kipur
(Försoningsdagen). Det är den mest högtidliga och känslosamma stunden under hela det judiska helgåret. Man ber den precis i skymningen innan solen går ner, precis innan Jom Kipur avslutas. År 1941 inföll Jom Kipur och den tillhörande Neilah-bönen på onsdagen den 1 oktober 1941.