Janusz Korczak w pamiętnych dniach września 1939 r., gdy bomby z niemieckich samolotów spadały na oblężoną Warszawę.

Janusz Korczak w pamiętnych dniach września 1939 r., gdy bomby z niemieckich samolotów spadały na oblężoną Warszawę.

Bomby z niemieckich samolotów spadają na Dom Sierot na Krochmalnej – Tragiczna ewakuacja „Naszego Domu” na ulicę Wolność – Powrót głosu Starego Doktora na antenę radiową – Korczak publikuje w Naszym Przeglądzie.

W pamiętnych dniach września 1939 roku, gdy niemieckie bomby niszczyły oblężoną Warszawę, stolica stała się symbolem heroicznego oporu. Mieszkańcy i żołnierze walczyli w niezwykle trudnych warunkach, niosąc pomoc rannym i gasząc pożary pod ciągłym ostrzałem wroga. Niemieckie samoloty codziennie zrzucały bomby na szpitale, domy mieszkalne i zabytki. Uszkodzone wodociągi zmusiły ludzi do czerpania wody z nielicznych studni. Cywile budowali prowizoryczne barykady i pomagali w obronie cywilnej.
Korczak, będący majorem rezerwy kadry medycznej, nałożył polski mundur wojskowy i nosił go z dumą przez cały wrzesień (oraz później, aż do aresztowania przez okupanta w 1940 roku). Choć przyjaciele namawiali go do zdjęcia munduru ze względu na ogromne ryzyko, stanowczo odmawiał, traktując to jako wyraz lojalności wobec państwa i obowiązek oficera. Wykorzystując swój autorytet i rozpoznawalny głos „Starego Doktora”, występował na antenie Polskiego Radia, apelując do mieszkańców o zachowanie spokoju, tłumaczył dzieciom rzeczywistość wojny w sposób, który nie wywoływał paniki, a rodzicom dawał wskazówki, jak chronić psychikę najmłodszych przed wojenną traumą. Korczak był aktywny we wszystkich środkach przekazu. 4 września 1939 roku — w czwartym dniu wojny — opublikował obszerny i poruszający tekst zatytułowany „List do Redakcji” na 11. stronie dziennika „Nasz Przegląd” (którego ostatni numer ukazał się 20 września), w którym uczył wojennej pedagogiki, nakazując zabezpieczenie zapasów książek i zabawek obok żywności, oraz prosząc o zachowanie pogody ducha zamiast ponurych min.

Niemieckie bombowce nurkujące Junkers Ju-87 (Stuka) w szyku.

4 września 1939 roku — w czwartym dniu wojny — Janusz Korczak opublikował obszerny i poruszający tekst zatytułowany „List do Redakcji” na 11. stronie dziennika „Nasz Przegląd”.

Fela Moszel, wychowanka Domu Sierot, a we wrześniu 1939 roku wychowawczyni-bursistka, wspomina Korczaka i wrzesień 1939 roku. Tutaj stojąca, druga od lewej na koloniach letnich. Wychowawca w środku to Kutulczuk.

Organizacja ratunku i zaopatrzenia dla sierot w Domu Sierot przy ul. Krochmalnej 92

Jako dyrektor Domu Sierot przy ul. Krochmalnej 92, Korczak musiał mierzyć się z permanentnym brakiem żywności, wody i leków. Sam budynek posiadał poważną wadę konstrukcyjną w realiach wojny totalnej — nie miał głębokich, betonowych piwnic, a jedynie użytkowe sutereny z dość dużymi oknami. To tam, w tych częściowo podziemnych salach, Stefania Wilczyńska (która wróciła z Palestyny w maju) wraz z personelem zorganizowała schron przeciwlotniczy i oficjalny punkt opatrunkowy. Jak we wspomnieniach pisał naoczny świadek, Fela Moszel. Fela, która była wychowanką Domu Sierot, a we wrześniu 1939 roku pełniła rolę wychowawczyni-bursistki, wspomina Korczaka i wrzesień 1939 roku:

Wspomnienia Feli Moszel, która była wychowanką Domu Sierot, a we wrześniu 1939 roku pełniła rolę wychowawczyni-bursistki.

Wspomnienia Feli Moszel, która była wychowanką Domu Sierot, a we wrześniu 1939 roku pełniła rolę wychowawczyni-bursistki.

Wspomnienia Feli Moszel, która była wychowanką Domu Sierot, a we wrześniu 1939 roku pełniła rolę wychowawczyni-bursistki.

Okazało się, że jeden chłopak, wracając skądś, zauważył leżące na jezdni trzy metalowe cylindry. Nie wiedząc, co to było, ale podejrzewając, że to coś cennego, on pędem pobiegł do „Domu” i opowiedział P. Doktorowi. Poszli i znaleźli te cylindry napełnione tlenem. „A to cenna rzecz.” – orzekł P. Doktór – „Uratuje dużo chorych w szpitalu”.

P. Zalewski zdobył taczkę i myśmy nakryli te cylindry tak, że wyglądały jakbyśmy chore dziecko do szpitala prowadzili. Dwóch chłopców pchało taczkę naprzemian wzdłuż ulicy Towarowej, w stronę Złotej. Ja chodziłam po jednej stronie taczki, a P. Doktór w swym mundurze Polskim, po drugiej.

P. Doktór dowcipkował i podkpiwał trochę, chyba chcąc dodać nam otuchy, a my chociaż śmiało chodziliśmy, to strach nas obejmował. Na szczęście, obeszło się bez przygód. Nie dostrzeżeni przez nikogo, wyładowaliśmy nasz ciężar na bruk podwórka szpitalnego, i z pustą taczką powróciliśmy do „Domu”.

Ja aż do tego wydarzenia nosiłam się z ukrytym żalem do P. Doktora. Zdawało mi się, że on jest jakoś chłodny do mnie od przygody z chlebem. Ale ostatnie wydarzenie całkowicie przekreśliło wszelkie wątpliwości. Nagle w sercu mym pojawiła się niezmierna ufność i wielkie uwielbienie dla P. Doktora. Wtedy, kiedy narażał swe życie dla dzieci, to było zrozumiałe — był dla nich ojcem. Ale pomyśleć o rannych i chorych w szpitalu i bez chwili namysłu pójść na takie nebezpieczeństwo to już sięga szczytów niezwykłej odwagi, prawdziwej humanitarności; to coś wyższego i jednostkowego.

„Ranni i bezdomni przychodzili z ulicy. Pani Stefa i Doktor udzielali pierwszej pomocy, uspokajali i radzili. W te pierwsze dni wojny każde dziecko pełniło jakąś funkcję. Chłopcy przynosili skądś wodę wiadrami. Kanalizacja była nieczynna lub uszkodzona, woda była na wagę złota; każdy otrzymywał wydzielony mały kubeczek wody i ta ilość musiała wystarczyć na umycie zębów i rąk. Dziewczęta roznosiły wiadra z suchym piaskiem do ochrony przed pożarem.”

W tym samym czasie Korczak wraz ze starszymi wychowankami i wychowawcami dyżurował dzień i noc na wysokim dachu Domu Sierot, gołymi rękami i piaskiem gasić spadające niemieckie bomby zapalające. To właśnie podczas tych morderczych dyżurów zginął tragicznie Józef Sztokman — wieloletni wychowanek, bursista i oddany pomocnik Doktora. W tych pierwszych dniach września toczyły się dramatyczne narady: czy pozostać i trwać na posterunku, czy oddać dzieci rodzinom. 

Stella Eliasbergowa w swoich wspomnieniach „Dni zagłady” uratowała twardą deklarację Korczaka: 

„O ile do soboty nie dostanę wezwania do wojska, biorę Dom Sierot na swoją odpowiedzialność i trwamy”.  

To właśnie w tym dramatycznym okresie Stary Doktor, prawdopodobnie po 7 września, wysłał mojego Ojca, Pana Miszę, na wschód od Wisły, do formujących się tam punktów mobilizacyjnych Wojska Polskiego. Ta decyzja rozdzieliła ich drogi w wojennym koszmarze na dwa lata.

Głód w Warszawie narastał z godziny na godzinę. Wstrząsający, niezwykle intymny obraz tamtych dni zachował się we wspomnieniach Idy Halperin-Merżan (1907–1987). Ida została ranna w głowę podczas nalotu, po czym przyszła szukać ratunku na Krochmalną, gdy rana zaczęła potwornie ropieć. Doktor i Pani Stefa natychmiast położyli ranną dziewczynę w pokoju bursistów i usiedli przy jej łóżku kompletnie „bezczynnie” — co z racji ich tytanicznego rytmu pracy było zjawiskiem wręcz szokującym. Myśląc, że ranna Ida jest nieprzytomna, te dwa filary Domu Sierot zaczęli szeptem dzielić się paraliżującymi problemami placówki:

„Pani Stefa powiedziała Doktorowi, że mają tylko dwa worki kartofli. Zrozumiałam, że nie mają czym karmić dzieci.”

Wracając do września 1939 roku. W tzw. Odezwie nr 3 Korczak podaje najświeższe informacje o sytuacji w Domu Sierot, notując:

„Trudne, rozumne, bogate i piękne płyną tygodnie: Kiedy pocisk uderzył w Dom Sierot, dzieci bez popłochu przeszły trzy piętra z sypialni do schronu…”

Jedno z najbardziej poruszających wspomnień pierwszych niemieckich nalotów na Warszawę we wrześniu 1939 roku to wspomnienie Szmula Gogola (tego, który w Auschwitz grał na harmonijce w orkiestrze obozowej). Opisał sytuację, gdy podczas jedzenia posiłku w jadalni na Krochmalnej 92, nagle zaczął się ciężki ostrzał. Przerażone dzieci zamarły, a Korczak wyszedł na chwilę na podwórko. Gdy wrócił, powiedział do nich z całkowitym, kojącym spokojem:

„Możecie jeść dalej. Nic się nie stało. Nie wyjdę więcej bez czapki, bo już z samolotów widzieli moją łysinę”. 

To wspomnienie idealnie obrazuje, jak Korczak ryzykował własnym życiem i używał humoru oraz stoickiego spokoju, by chronić psychikę dzieci przed wojennym terrorem.

Organizacja ratunku i zaopatrzenia dla sierot z „Naszego Domu” na Bielanach

Wychowawczynie z „Naszego Domu”, który z powodu ciężkich bombardowań został pospiesznie ewakuowany z Bielan na ulicę Wolność 14 na Woli, również zwróciły się do niego z prośbą o pomoc. Wybór Woli jako bezpiecznego schronienia okazał się fatalny, gdyż stała się ona jedną z najbardziej niszczonych i bombardowanych dzielnic Warszawy. Wychowawczyni z Naszego Domu, Pani Wira-Irena Wiewiórska, opisała jak maszerowała ramię w ramię z dr. Januszem Korczakiem z ulicy Okopowej na daleki Mokotów przez płonące, całkowicie opustoszałe miasto pod ciężkim ostrzałem artyleryjskim, by błagać władze wojskowe o żywność dla podopiecznych. Dzięki odwadze Doktora cel został osiągnięty.

Wychowawczyni z Naszego Domu na Bielanach, Pani Wira-Irena Wiewiórska, opisuje jak podczas oblężenia Warszawy we wrześniu 1939 roku szukała wraz z Korczakiem pomocy u polskich władz wojskowych na dalekim Mokotowie:

„Jednym z najcięższych moich przeżyć z wojny 1939 roku jest marsz z dr. Januszem Korczakiem z ulicy Okopowej na daleki Mokotów, do władz wojskowych, w celu zdobycia żywności dla ewakuowanych wychowanków Naszego Domu. Był to koszmarny marsz przez płonące miasto, pośród ognia i wojny, gdy wokół nas nieustannie rozrywały się bomby i pociski artyleryjskie. Groza, strach i determinacja towarzyszyły naszemu marszowi przez całkowicie opustoszałe ulice. Doktor zachowywał spokój; szedł naprzód mężnie — a ta odwaga w jakiś sposób udzieliła się i mnie — dzięki czemu zdołaliśmy dotrzeć do celu i otrzymać środki na przetrwanie najgorszych dni 1939 roku.”

Wychowanka Helena Wróbel wspomina głód i jedną z wychowawczyń Naszego Domu, panią Oleńkę Staszewską:

„Głód był straszny. Pani Oleńka przydzielała nam po śledziu z puszki i dwa irysy.”

Inna wychowanka, Maria Żurawska, wspomina, jak to pani Oleńka udała się do Domu Sierot na Krochmalnej 92 (również znajdującego się na Woli) z prośbą o pomoc. Wspominała później:

„Pewnego dnia zjawił się u nas doktor Korczak. Sylwetka jego mocno pochylona ku ziemi; niósł duży worek z chlebem.” 

Po kapitulacji Warszawy pod koniec września, dzieci wróciły pieszo z ulicy Wolność z powrotem na Bielany. Niemcy uznali nazwę ulicy „Wolność” za prowokującą, tak że w okresie okupacji zmienili ją na Uhrmacherstraße (Zegarmistrzowską).

Janusz Korczak w Służbie Informacyjnej i Pogotowiu Raportowym Polskiego Radia

Redaktor gazety „Antena”, Adrian Czermiński, jeden z dziennikarzy uczestniczących w owym czasie w Służbie Informacyjnej i Pogotowiu Raportowym Polskiego Radia, wspominał Korczaka po latach (na łamach dziennika „Życie Warszawy”) dokładnie takim, jakim zapamiętał go z tamtych dni:

„Zadaniem naszym było nieść pomoc ludności, zapewnić opiekę medyczną, znaleźć schronienie dla tych, którzy stracili domy, lokalizować zaginionych i informować mieszkańców o ich potrzebach za pośrednictwem Radia i prasy. Byliśmy w stałym kontakcie ze wszystkimi władzami oblężonego miasta; ponadto mieliśmy własnych informatorów, którzy przychodzili na ulicę Mazowiecką bez względu na czyhające niebezpieczeństwo. Jednym z nich był Janusz Korczak. Głos Korczaka, milczący od kilku lat, powrócił na antenę w tragicznych dniach oblężenia.

Drobny, w wyszarzałym paletku, kiedy wszedł do pomieszczeń, w których nie było szyb w oknach, natychmiast rozjaśniał wszystko swoim humorem i zaraźliwą wiarą w lepsze jutro — nie! lepszy wieczór, jeśli rozmawiał z nami w południe, i lepszy poranek, gdy przychodził w nocy. Lekceważąc wybuchające pociski i świszczące kule, pojawiał się kilka razy dziennie, przynosząc wiadomości o tych, którzy potrzebowali pomocy i o tych, którzy byli gotowi nieść ją innym. (...) Kiedy próbowaliśmy go zatrzymać, słysząc nasilający się ogień artyleryjski, wyrywał się:

— „Nie, nie, nie mogę. Muszę już iść, nie mam czasu” — i znikał szybko za drzwiami.

Słychać było jedynie odgłos oddalających się kroków pośród grzechotu rozpryskujących się odłamków i dźwięku tłuczonych szyb. Wiedzieliśmy, że Stary Doktor spieszy do swych dzieci i podopiecznych, że idzie nieść pomoc cierpiącym i nieszczęśliwym, wlać otuchę w serca tych, co już upadli na duchu.”

A na koniec, jak tak głęboko zauważył mój Ojciec, Pan Misza na końcu swoich własnych wspomnień: 

„A jednak życie pokazało samo, że Korczak nie był programem rezygnacji”. 

Podczas ciężkiego bombardowania Warszawy we wrześniu 1939 roku podjęto decyzję o ewakuacji Naszego Domu na ulicę Wolność 14, gdzie miało być bezpieczniej. W budynku tym wcześniej mieścił się dom noclegowy dla bezdomnych chłopców prowadzony przez Towarzystwo Ognisk dla Młodzieży. Wybór dzielnicy Wola jako bezpiecznego azylu okazał się fatalny, gdyż Wola stała się jedną z najbardziej bombardowanych dzielnic Warszawy. Dzieci z Naszego Domu opisywały te koszmarne dni bombardowania spędzone w piwnicy i to, jak jedzenie pospiesznie zabrane z Bielan szybko się skończyło. Po kapitulacji Warszawy pod koniec września 1939 roku, dzieci z Naszego Domu wróciły pieszo z ulicy Wolność 14 z powrotem na Bielany, gdzie działał jeszcze polski szpital wojskowy. Niemcy uznali nazwę ulicy „Wolność” za prowokującą, tak że w okresie niemieckiej okupacji ulicę przemianowano na Uhrmacherstraße - Zegarmistrzowską (Watchmaker Street). Fotografia z 1935 roku. Koloryzowanie współczesne.