Z wroga przyjaciel? Janusz Korczak, Alfred Nossig i cień „Małego Lorda” w getcie (23 marca 1942 r.).
Wróćmy na chwilę do grudnia 1936 roku. Janusz Korczak, śmiertelnie zmęczony i przybity sytuacją w Polsce, ucieka na chwilę w ciemność sali kinowej na hollywoodzką superprodukcję „Mały Lord” (Little Lord Fauntleroy). Opowieść o czystym chłopcu, który samą swoją miłością kruszy lód w sercu zgorzkniałego, despotycznego dziadka, porusza go do głębi. Nazajutrz, 9 grudnia 1936 roku, przelewa te emocje na papier w intymnym liście do swojej powierniczki, Estery Budko: „Dziecko odegra znaczną rolę w odrodzeniu duchowem człowieka. Pewien jestem tego”.
Ta filmowa i literacka matryca – głęboka wiara w to, że dobroć potrafi moralnie odmienić nawet najgorszego dorosłego – towarzyszyła Doktorowi aż do samych tragicznych dni na Siennej. Niezwykłym i rozdzierającym tego dowodem są odnalezione w archiwach dwie strony listu Korczaka z 23 marca 1942 roku, pisanego na zaledwie cztery miesiące przed wywózką dzieci do Treblinki. Doktor zwraca się w nim do urzędniczki Judenratu, wyjaśniając motywy swojej wściekłości i skrajnie niechętnego stosunku do Alfreda Nossiga – wpływowej i cynicznej postaci warszawskiego getta.
Tło tego sporu było potworne. Korczak, walcząc o przetrwanie swoich podopiecznych podczas mroźnej zimy, prosił Nossiga o udostępnienie na kilka godzin dziennie pustej sali na świetlicę i czytelnię dla dzieci. Nossig, pławiący się w luksusie, bezdusznie odmówił. Wolał trzymać pustą przestręń, „remontowaną kosztem tysięcy krwawych złotych, zagrabionych nędzarzom”. Krańcowo wyczerpany i chory Korczak rzucił mu wtedy w twarz: „Kara Boża. (...) kara Boża dotknęła jego grzeszne salony, ale sięgnąć nie omieszka i po niego”.
W liście Doktor pisze z głębi serca o dramacie dzieci, które ratował, a dla których Nossig nie miał grosza współczucia:
„Są dzieci, którym wymarła cała rodzina – rodzice, bracia i siostry. Tu matka w przystępie szału odbiera sobie życie, tam ojciec zabity albo wezwany do wojska nie wrócił. Takie, które kilka dni były zamknięte z rozkładającymi się trupami, zasypane gruzem. Taki, któremu wybuch zabił wszystkich bliskich, a jemu wypalił oko... A czym jest ogień w domach drewnianych, nie może wiedzieć Pani, córka kulturalnego Zachodu.”
Wzburzony Doktor pisze wprost: „Panią, ale nie pana Nossiga, przepraszam za tych kilka słów prawdy, które powiedziałem temu złemu i złośliwemu karłowi w usprawiedliwionym podnieceniu. (...) Słowa obraźliwe rzucił starcowi starzec – ciężko w życiu doświadczony. – Wojna jednych kształci i hartuje, drugich złości, ogłupia i znieprawia”.
Jednak najbardziej niesamowity moment tego dokumentu następuje w postscriptum (PS), pisanym nocą. Mimo potwornego żalu, w Korczaku nagle odzywa się jego niezłomna, pedagogiczna natura. Pod wpływem „chęci pojednania” proponuje, by Nossig spróbował odkupić winy i pomógł uzdolnionym chłopcom z Domu Sierot, którzy pięknie rysują. I to właśnie w tej sekundzie, w mroku nocy 1942 roku, w umyśle Korczaka z potężną siłą powraca tamten seans kinowy, o którym pisał sześć lat wcześniej do Estery Budko:
„Z wroga przyjaciel. – Byłoby to zbyt dobre, by uwierzyć. A przecież znamy powieść o Małym Lordzie, który z egoisty i mizantropa uczynił dobrego człowieka. Powtarzam: byłoby to zbyt piękne, by uwierzyć.”
Z dzisiejszej perspektywy ten literacki idealizm Doktora zderza się z przerażającą prawdą historyczną. Alfred Nossig nie był bowiem zwykłym, bezdusznym urzędnikiem. Okazał się on być wieloletnim, głęboko zakamuflowanym agentem Abwery i Gestapo. Podczas gdy Korczak pisał ten list, wierząc jeszcze w resztki jego ludzkich odruchów, Nossig systematycznie pisał raporty dla Niemców. Prawda wyszła na jaw niecały rok później – w styczniu 1943 roku żydowskie podziemie w getcie (ŻOB) zidentyfikowało go jako zdrajcę, wydało wyrok i dokonało jego udanej likwidacji. Proroctwo Doktora o „karze Bożej” spełniło się co do joty.
To zestawienie rozrywa serce. W samym środku piekła głodującego getta Janusz Korczak uciekał do uniwersalnego mitu „Małego Lorda”. Choć sam z goryczą powtarzał, że to „zbyt piękne, by uwierzyć”, to fakt, że w marcu 1942 roku wciąż tliła się w nim nadzieja na moralne odrodzenie wroga, udowadnia jedno. Do samego końca, ramię w ramię z moim Ojcem, Panem Miszą, Stary Doktor nie był programem rezygnacji. Był programem bezgranicznej, heroicznej i tragicznej wiary w człowieka.
