Korczak i ulica Świętokrzyska (Ś-to Krzyska) x 2.

Warszawa, 1926 rok.

Wstęp do książki Korczaka, Moski, Joski i Srule.

Świętokrzyska 25. Lokalizacja biura oraz siedziby Towarzystwa Kolonii Letnich

Świętokrzyska 25
Lokalizacja biura oraz siedziby Towarzystwa Kolonii Letnich dla Ubogiej i Słabowitej Dziatwy Warszawy odegrała ważną rolę w historii Warszawy. To charakterystyczne podwórko przy Świętokrzyskiej opisywał Korczak w swojej słynnej książce Mośki, Joski i Srule, wspominając niski, stary dom, w którym zbierały się ubogie dzieci przed wielkim wyjazdem na wieś:

 

Na ulicy Świętokrzyskiej w Warszawie jest niski, stary dom z dużym podwórkiem. Na podwórku zbierają się dzieci, które mają wyjechać na wieś, a w starym domu mieści się Biuro Towarzystwa Kolonii Letnich.

Dzieci wyjeżdżają pod opieką dozorców do różnych wsi i o każdej można by całą książkę napisać.

Opowiem wam teraz, co robili na kolonii w Michałówce chłopcy żydowscy. Byłem ich dozorcą, nic z głowy wymyślać nie będę — powtórzę tylko, com widział i słyszał.

Opowieść będzie ciekawa.

Protesty mieszkańców z ulicy Świętokrzyskiej doprowadziły do tego, że Towarzystwo Kolonii Letnich (TKL) było zmuszone w 1913 roku do przeprowadzki do własnego budynku przy ulicy Wilczej 52. Budynek Świętokrzyska 25 to była kolejna posesja po hotelu Prudential (z początku lat 30.) w kierunku zachodnim (budynek ten nie przetrwał wojny; w 1939 roku mieścił się w nim m.in. Stołeczny Komitet Samopomocy Społecznej). Opis przyczyn przeprowadzki TKL poniżej.

Ze względu, że corocznie do lokalu Kolonji zgłasza się kilkanaście tysięcy ubogiej ludności z dziatwą do zapisu i do oględzin lekarskich, właściciele domów niechętnie lokal Kolonjom wynajmują; dlatego prawie zawsze pomieszczenie biura i magazynu nie czyni zadość potrzebie pod względem otoczenia i rozkładu.

W 31-ym roku egzystencji T-wa Komitet pragnie zaradzić tym dotkliwym niedogodnościom i proponuje nabycie nieruchomości przy ul. Wilczej № 52/1758-c, której szacunek określony został przez rzeczoznawców na 92,000 rb.

Świętokrzyska 17
Inny adres związany z Korczakiem to Pensja Stefanii Sempolowskiej przy Świętokrzyskiej 17, gdzie Korczak pracował na tajnej pensji dla dziewcząt (z programem sześcioklasowego gimnazjum), założonej przez Sempołowską w jej mieszkaniu. Młody Henryk Goldszmit (wówczas jeszcze student medycyny na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim) wykładał tam higienę oraz przedmioty przyrodnicze. Praca u Sempołowskiej była dla niego jednym z pierwszych poligonów pedagogicznych. To właśnie na tej pensji dla dziewcząt zaczął w praktyce rozwijać swoje unikalne podejście do młodzieży – traktowanie podopiecznych z pełnym szacunkiem podmiotowym, co stało się fundamentem jego późniejszego systemu wychowawczego. Pensja istniała do 1901 roku, do chwili aresztowania i deportacji Sempołowskiej z Królestwa Polskiego przez władze carskie.
Dla uczennic starszych klas Sempołowska wprowadziła specyficzny element „pracy domowej”. Dziewczęta miały za zadanie wyszukiwać w swoim otoczeniu dzieci nieuczące się (np. dzieci służących, robotników fabrycznych czy rzemieślników) i w ramach wolnego czasu organizować dla nich podstawowe lekcje czytania, pisania oraz liczenia po polsku. Budynek Świętokrzyska 17 był bliżej ulicy Nowy Świat.


Z całej dawnej ulicy Świętokrzyskiej na odcinku między Nowym Światem a Jasną nie pozostał po wojnie oprócz hotelu Prudential ani jeden stary budynek.