Anatomia monologu polifonicznego Janusza Korczaka – 1936 vs 1941 – „Nie – to nie…” – „Będziecie Pamętali...".

Janusz Korczak, tekst do gazetki Domu Sierot: Będziecie pamiętali całe życie (pisane pod koniec 1941 roku) czyli po październikowej przeprowadzce z ulicy Chłodnej 33 na ulicę Sienną 16/Śliską 9.Analiza porównawcza radiogadaninki Janusza Korczaka z 1936 r. oraz maszynopisu do gazetki Domu Sierot, pisanego na papierze przebitkowym z getta, z 1941 r. ujawnia tożsamą, trzyetapową strukturę dramatyczną opartą na polifonicznym monologu. W obu przypadkach autor wykorzystuje tożsamy mechanizm psychologiczny — odczucie zranienia ciszą, tworzenie chóru domniemanych głosów adresatów oraz wątpienie w sens misji — co stanowi dowód na stosowanie przez Korczaka metody oswajania osamotnienia i lęku przed porzuceniem.

Będziecie pamiętali całe życie

    Są w Warszawie wychowańcy, którzy od wystąpienia ani razu nie byli w Domu Sierot na Krochmalnej. Ani na Chłodnej. Ani na Siennej. Mało jest takich, ale są.

    Są daleko w Europie na Zachodzie, w Palestynie, w Ameryce Północnej i Południowej wychowańcy, którzy od wyjazdu ani jednego listu nie napisali do Domu Sierot. Mało jest takich, ale są.

    Myślą tak:
„Pójdę na przyszłą sobotę. Napiszę jutro. – Może nie będą mieli czasu i będzie mi przykro stać, jakbym był obcy; patrzeć na ściany sali, na mój stół, na moją kasetkę w dębowej szafie? – I co? – I nic”.

    Myślą tak:
„Może list nie dojdzie? Może nie będą pamiętali nawet tego, kto napisał? – Może nie żyją już? – Może gniewają się, że piszę dopiero teraz pierwszy raz? – Może powiedzą: «To był zdaje się ten leniuch, który źle spełniał swój dyżur i w szkole źle uczył się i sprawował»”.

    Jeden tak myśli:
    „Jeśli przyjdę elegancko ubrany, powiedzą, że wystroiłem się. Jeśli przyjdę biednie ubrany, będą myśleli, że chcę o coś prosić, coś dostać albo pożyczyć pieniądze”.

    Drugi ma jakiś zadawniony żal. Dali mu mniej niż innym albo nie to, co było potrzebne, a czego brak sprawił mu tyle trudności i kłopotów, i bólu, i straty.

    Różnie różni ludzie rozumieją i czują.
Ale nie ma ni jednego, który by od czasu do czasu nie przypomniał sobie Domu Sierot ani jego mieszkańców.

    Widzi wycieczkę szkolną. Przypomina sobie szkołę i własne przechadzki za miasto. – Jest w kąpieli, przypomina sobie białe wanny, drabinkę z ręcznikami, mycie nóg, umywalnię i zielone łóżko w wielkiej sypialni.

GAWĘDY „STAREGO DOKTORA” („Antena”, Rok III (1936), nr 3, strona 18.

NIE—TO NIE...

A co ja mam sam tylko pisać? A co ja będę sam tylko smarował? Ani mi się śni! Swoją starą głowę męczyć? Starą głowę wysilać i łamać? Nie! Nie ma głupich. (Eee, są. Ale ja nie będę głupi).

Dla dużego pisze duży. Dla młodego może młody pisać. Jeden napisze, a drugi czyta. Tak.

Napisałem raz. Napisałem znów. A ty nic. A ty nic znów.

Czekam, czekam.

Jest list.

Dałem do „Anteny”. Wydrukowali. Znów list. Znów „Antena” drukuje.

No i nic. A ja czekam. I co? — Nic.

Nie, to nie.

Mam sam? Co to — to nie. Ani mi się śni.

Wiem. Szkoła — nie mają czasu pisać. Ale będą święta, będzie czas.

Wiem. Odpoczywają, bo szkoły nie ma, bo święta.

Wiem. Choinka, wizyta, zabawki nowe.

Bawią się wesoło, i nie chce się pisać.

A ja to co? Też chcę. Chcę też odpoczywać i chcę bawić się

Bo to może nawet nie podoba się nikomu, bo może nawet nie trzeba. Bo może nawet nikt tego nie czyta?

Ano — zabieram manatki i wynoszę się z „Anteny”.

— Świat nie torba — mówił Stasiek mały.

— Świat nie torba — mówił.

Nie tu, to tam.

Nie obraziłem się, nie gniewam się. Poczekam. Sto listów muszę dostać. A nie, to nie, — to próba się nie udała.

Mówi się: trudno — no to nie!

I już...

                                    Stary Doktór.

Anatomia monologu polifonicznego Janusza Korczaka – 1936 vs 1941.

W poprzednim wpisie rozkodowałem polityczny szyfr ukryty w ostatniej radiowej gawędzie Janusza Korczaka „Nie – to nie…” ze stycznia 1936 roku. Pokazaliśmy, jak Stary Doktor pod parawanem „focha na milczące dzieci” przeszmuglował prawdę o tym, że władze radia wyrzucają go z anteny.

Dziś spojrzymy na ten dokument z zupełnie innej, głęboko psychologicznej perspektywy. Analiza literacka i strukturalna pism Korczaka ujawnia bowiem niezwykłe zjawisko: w momentach najtrudniejszych kryzysów Doktor posługiwał się unikalnym narzędziem – monologiem polifonicznym. Rozmawiał sam ze sobą na papierze, ale jednocześnie wcielał się w głosy, lęki i myśli swoich nieobecnych odbiorców.

Gdy zestawimy radiową „Gadaninkę” z 1936 roku z wstrząsającym maszynopisem „Będziecie Pamiętali całe życie" z warszawskiego getta z przełomu listopada i grudnia 1941 roku („Będziecie pamiętali całe życie”), odkrywamy, że oba te teksty zostały wycięte dokładnie z tej samej matrycy emocjonalnej.

Bliźniacza struktura dwóch różnych epok

Choć oba te dokumenty dzieli pięć lat, mur i drut kolczasty, głód i miliony ludzkich istnień, ich konstrukcja dramaturgiczna opiera się na tym samym, trzystopniowym planie:

1. Punkt wyjścia: Zranienie ciszą
W obu przypadkach Korczak zaczyna od bolesnego wyrzutu, że druga strona milczy. W 1936 roku fuka na brak listów od słuchaczy: „Napisałem raz. Napisałem znów. A ty nic. A ty nic znów. Czekam, czekam. (...) No i nic. A ja czekam. I co? — Nic”. W 1941 roku, w kleszczach umierającego getta na Siennej, z tą samą goryczą wylicza nieobecnych: „Są daleko w Europie na Zachodzie, w Palestynie, w Ameryce Północnej i Południowej wychowankowie, którzy od wyjazdu ani jednego listu nie napisali do Domu Sierot”.

2. Rozwinięcie: Chór domniemanych głosów
Ponieważ adresaci milczą, Korczak nie pozostawia tej próżni bezgłośnej. Sam zaczyna pisać scenariusz za nich i za pomocą swojej potężnej empatii buduje dla nich psychologiczne alibi. W radiowej „Gadanince” z 1936 roku udaje głosy dzieci, znajduje dla nich wytłumaczenia: „Wiem. Szkoła – nie mają czasu pisać. (...) Wiem. Odpoczywają, bo szkoły nie ma... Wiem. Choinka, wizyta, zabawki nowe”.

W dokumencie z getta z 1941 roku dokładnie ten sam zabieg staje się rozdzierający. Doktor wciela się w dorosłych już wychowanków i krok po kroku tłumaczy ich lęki przed nawiązaniem kontaktu z dawnym Domem Sierot: „Myślą tak: (...) Może nie będą mieli czasu i będzie mi przykro stać, jakbym był obcy? (...) Może list nie dojdzie? – Może nie żyją już? – Może gniewają się, że piszę dopiero teraz pierwszy raz?”.

3. Finał: Zwątpienie w sens własnej misji
Oba monologi kończą się ucieczką w głębokie zwątpienie i bolesną, niską samooceną. W „Antenie” pyta na koniec: „Bo to może nawet nie podoba się nikomu, bo może nawet nie trzeba. Bo może nawet nikt tego nie czyta?”. W getcie podsumowuje to strachem wychowanków przed jego surową oceną z przeszłości: „Może powiedzą: «To był zdaje się ten leniuch, który źle spełniał swój dyżur...»”.

Papier jako jedyny bezpieczny azyl

Pod kątem psychologicznym ten monolog polifoniczny był u Korczaka unikalną metodą oswajania samotności i lęku przed odrzuceniem. Kiedy świat realny go wykluczał, cenzurował (jak w Polskim Radiu) lub odcinał murem i głodem (jak w getcie), przelewanie myśli na papier było jedynym sposobem na utrzymanie iluzji, że dialog wciąż trwa. Stary Doktor stawał się jednocześnie nadawcą i odbiorcą, byle tylko utrzymać przy życiu poczucie więzi z ludźmi, którzy byli daleko.

Ta struktura niesamowicie rymuje się z uniwersalnym doświadczeniem ludzkim w sytuacjach granicznych. To dokładnie ten sam mechanizm, który towarzyszy uchodźcom i emigrantom walczącym o byt w obcych krajach – gdy pisze się dziesiątki listów do szuflady, tylko po to, by poprzez sam akt pisania uciec na chwilę od chłodu, głodu i niepewności, przenosząc się w bezpieczny, wyobrażony świat bliskich.

Cień ostateczności

Różnica między tekstem z 1936 a 1941 roku jest jedna, ale porażająca. W „Antenie”, pod maską pretensji do dzieci, Korczak ukrył polityczne upokorzenie i dumne odejście z radia, kończąc tekst przekornym pójściem na odpoczynek.

W 1941 roku na Siennej maski ostatecznie opadły. Na tekst z getta pada już bezwzględny, mroczny cień końca. Tam, w ostatnim wersie maszynopisu, to udawane pisanie za innych zderza się z tragiczną pewnością, że wielu z tych, którzy milczą, nie ma już po prostu wśród żywych: „...teraz jest daleko – może go nawet nie ma już na świecie”.