Niedawno pisałem na blogu o karcie tytułowej Pedagogiki żartobliwej z 1939 roku – ostatniej książki Janusza Korczaka wydanej przed wybuchem apokalipsy. To właśnie tam, nakładem oficyny Mortkowicza, doszło do pierwszego, oficjalnego i drukowanego scalenia dwóch wielkich tożsamości w oczach masowego odbiorcy: na okładce połączono nazwisko „Janusz Korczak” z radiowym pseudonimem „Stary Doktór”. Był to ze strony wydawcy akt ogromnej odwagi i jawne ominięcie cenzury Polskiego Radia, które w dusznej atmosferze późnych lat 30. panicznie pilnowało anonimowości Doktora, by nie prowokować antysemickich nagonek prasy narodowej.
Mogłoby się wydawać, że ten polityczny problem wokół tożsamości Henryka Goldszmita narastał stopniowo i eksplodował dopiero w połowie lat trzydziestych. Nic bardziej mylnego. Przeglądając archiwalne numery Naszego Przeglądu z marca 1927 roku, natrafiłem na tekst, który brutalnie dowodzi, że wyrok na „karierę” Doktora salony wydały znacznie wcześniej.
W felietonie zatytułowanym List do akademji „Naszego Przeglądu” z 9 marca 1927 roku Korczak – z właściwą sobie, genialną ironią i czarnym humorem – rozlicza się z warszawskim establishmentem intelektualnym. Zaledwie pół roku wcześniej, w październiku 1926 roku, wystartował jego ukochany Mały Przegląd – pismo pisane w całości z listów dzieci, wydawane jako piątkowy dodatek do potężnego, polskojęzycznego dziennika żydowsko-syjonistycznego Nasz Przegląd. Dla zasymilowanej, liberalnej elity zgromadzonej wokół stolików w kawiarni „Mała Ziemiańska” oraz redakcji Wiadomości Literackich, decyzja Korczaka była szokiem i przekroczeniem niewidzialnej granicy. Uznano, że szanujący się polski literat nie powinien wiązać się z prasą jawnie narodowo-żydowską.
Reakcję salonu Doktor kwituje bezlitośnie: „Kiedy się na giełdzie dowiedzieli, że będę pisał do „Naszego Przeglądu”, zrobiła się na korczaki straszna bessa. „Ziemiańska” się trzęsła – „Wiadomości Literackie” też. Główny akcjonarjusz moich plantacji fiołków i niebieskich migdałów – powiedział, że to jest lekkomyślność i fałszywy krok. Powiedzieli, że to mi może zwichnąć karjerę literacką”. Odpowiedź Korczaka na te kawiarniane plotki i towarzyski ostracyzm jest manifestem wolności: swoją karierę literacką – jak pisze – „wywichnął beznadziejnie i nieodwołalnie 25 lat temu”, wybierając zamiast salonowych zaszczytów medycynę społeczną i pracę w sierocińcach. I żyje na psa urok.
Tekst z 1927 roku pulsuje warszawskim humorem, kpiną z urzędniczych absurdów i paranoi komitetów, ale jego finał uderza mrocznym realizmem. Korczak przytacza w nim treść listów z pogróżkami i szantażem, jakie zaczął otrzymywać od anonimowych „Mścicieli”, grożących „klapą ze wszystkimi Żydami”, jeśli nie złoży okupu w Ogrodzie Saskim. Zamiast strachu, w Doktorze budzi się jednak przedwojenna, harda duma. Kończy swój list słowami: „Biegnę na miasto starać się o pieniądze. Po drodze kupię brauning”.
Ta zapomniana publicystyka z 1927 roku to brakujące ogniwo w biografii Korczaka. Pokazuje ona czarno na białym, że zanim nadeszły brutalne lata trzydzieste, a Polskie Radio poddało Starego Doktora cenzurze, on sam doskonale wiedział, na co się pisze. Wybierając Mały Przegląd i stając po stronie żydowskiego dziecka, z pełną świadomością zerwał z konformizmem elit. I na każdą próbę towarzyskiego czy narodowego szantażu potrafił odpowiedzieć z podniesioną przyłbicą – i metaforycznym brauningiem w dłoni.
Aby w pełni zrozumieć ukryte znaczenie słów Korczaka, musimy zrekonstruować mapę towarzyską, chronologiczną i polityczną ówczesnej Warszawy. Oto najważniejsze wątki, które Doktor porusza w swoim liście:
1. Chronologia sukcesu i hipokryzja salonu
Warto zwrócić uwagę na ważny detal historyczny: „Mały Przegląd” wystartował w październiku 1926 roku jako piątkowy dodatek do syjonistycznego „Naszego Przeglądu”. Związek Korczaka z tą prasą był więc od pół roku sprawą powszechnie znaną. Dlaczego elita z „Ziemiańskiej” i „Wiadomości Literackich” ogłosiła „bessę na korczaki” dopiero w marcu 1927 roku?
Przez pierwsze miesiące salon lekceważył pismo, traktując je jako „niegroźne dziwactwo Doktora”. Dopiero gdy „Mały Przegląd” odniósł gigantyczny, masowy sukces, a redakcję zalały tysiące listów od dzieci, elity zrozumiały, że Korczak zyskał potężną, całkowicie niezależną od nich trybunę. Zaproszenie go na oficjalną akademię głównego wydania gazety było dla establishmentu sygnałem, że Doktor na stałe wszedł do „dorosłego”, wpływowego koncernu prasowego mniejszości żydowskiej. Reakcja salonu nie była więc obroną wartości, ale spóźnionym lękiem przed sukcesem jego niezależnego formatu.
Warto zwrócić uwagę na ważny detal historyczny: „Mały Przegląd” wystartował w październiku 1926 roku jako piątkowy dodatek do syjonistycznego „Naszego Przeglądu”. Związek Korczaka z tą prasą był więc od pół roku sprawą powszechnie znaną. Dlaczego elita z „Ziemiańskiej” i „Wiadomości Literackich” ogłosiła „bessę na korczaki” dopiero w marcu 1927 roku?
Przez pierwsze miesiące salon lekceważył pismo, traktując je jako „niegroźne dziwactwo Doktora”. Dopiero gdy „Mały Przegląd” odniósł gigantyczny, masowy sukces, a redakcję zalały tysiące listów od dzieci, elity zrozumiały, że Korczak zyskał potężną, całkowicie niezależną od nich trybunę. Zaproszenie go na oficjalną akademię głównego wydania gazety było dla establishmentu sygnałem, że Doktor na stałe wszedł do „dorosłego”, wpływowego koncernu prasowego mniejszości żydowskiej. Reakcja salonu nie była więc obroną wartości, ale spóźnionym lękiem przed sukcesem jego niezależnego formatu.
2. Kawiarnia „Ziemiańska” i salonowy ostracyzm
Kawiarnia „Mała Ziemiańska” przy ul. Mazowieckiej była absolutnym pępkiem polskiego świata literackiego – to tam swoje stoliki mieli Skamandryci (Tuwim, Słonimski, Iwaszkiewicz). Z kolei tygodnik Wiadomości Literackich dyktował mody intelektualne. Dla tamtejszej elity zasymilowany Żyd piszący po polsku powinien trzymać się wyłącznie uniwersalnej kultury polskiej. Wejście Korczaka w stałą współpracę z syjonistycznym i jawnie narodowym Naszym Przeglądem potraktowano tam jak zdradę ideałów asymilacji i „fałszywy krok”. Korczak odpowiada im dumnie: moja kariera literacka została wywichnięta 25 lat temu, gdy zamiast salonów wybrałem bezbronne dzieci z nizin społecznych.
Kawiarnia „Mała Ziemiańska” przy ul. Mazowieckiej była absolutnym pępkiem polskiego świata literackiego – to tam swoje stoliki mieli Skamandryci (Tuwim, Słonimski, Iwaszkiewicz). Z kolei tygodnik Wiadomości Literackich dyktował mody intelektualne. Dla tamtejszej elity zasymilowany Żyd piszący po polsku powinien trzymać się wyłącznie uniwersalnej kultury polskiej. Wejście Korczaka w stałą współpracę z syjonistycznym i jawnie narodowym Naszym Przeglądem potraktowano tam jak zdradę ideałów asymilacji i „fałszywy krok”. Korczak odpowiada im dumnie: moja kariera literacka została wywichnięta 25 lat temu, gdy zamiast salonów wybrałem bezbronne dzieci z nizin społecznych.
3. Rzeczywistość badacza: Warszawa kontra Zachód
Doktor z ogromną, bolesną goryczą zderza etos pracy naukowej za granicą z chaosem II Rzeczypospolitej. Na Zachodzie badacz piszący o komarach dostaje spokój, laboratorium i asystentów. Inaczej w Warszawie – pedagog zajmujący się dzieckiem jest nieustannie rozrywany przez urzędy, komitety, żądania darmowych odczytów o „upadłych kobietach” czy przemówień na pogrzebach. Korczak broni swojego czasu jako największego kapitału i odmawia udziału w pustych akademiach na rzecz realnej pracy redakcyjnej.
Doktor z ogromną, bolesną goryczą zderza etos pracy naukowej za granicą z chaosem II Rzeczypospolitej. Na Zachodzie badacz piszący o komarach dostaje spokój, laboratorium i asystentów. Inaczej w Warszawie – pedagog zajmujący się dzieckiem jest nieustannie rozrywany przez urzędy, komitety, żądania darmowych odczytów o „upadłych kobietach” czy przemówień na pogrzebach. Korczak broni swojego czasu jako największego kapitału i odmawia udziału w pustych akademiach na rzecz realnej pracy redakcyjnej.
4. Paranoja urzędnicza, czyli „sprawa z Konina”
Wspomnienie o listach gończych z Konina za „zanieczyszczenie podwórka” to genialna kpinka z niewydolności i biurokracji młodego aparatu państwowego. Urzędnicy potrafią ścigać powszechnie znanego w stolicy lekarza i autora za błahe przewinienie sanitarne w mieście, w którym ten prawdopodobnie nigdy nie postawił stopy. To dowód na olbrzymi, zdrowy dystans, jaki Korczak miał do państwowej machiny biurokratycznej.
Wspomnienie o listach gończych z Konina za „zanieczyszczenie podwórka” to genialna kpinka z niewydolności i biurokracji młodego aparatu państwowego. Urzędnicy potrafią ścigać powszechnie znanego w stolicy lekarza i autora za błahe przewinienie sanitarne w mieście, w którym ten prawdopodobnie nigdy nie postawił stopy. To dowód na olbrzymi, zdrowy dystans, jaki Korczak miał do państwowej machiny biurokratycznej.
5. Groteskowy antysemityzm i „brauning”
Finałowy szantaż „Mścicieli” żądających 5000 złotych w Ogrodzie Saskim i straszących „klapą ze wszystkimi Żydami” to nie tylko parodia powieści brukowych. To realny obraz lęków i rasistowskich pogróżek, które zaczęły spływać do Doktora po otwartym zadeklarowaniu żydowskiej tożsamości. Korczak manifestuje tu niesamowitą, odważną postawę – nie zamierza uciekać ani ulegać presji. Zapowiedź kupna Brauninga (pistoletu) to jasny sygnał: na chamstwo i agresję nie odpowiem uległością.
Finałowy szantaż „Mścicieli” żądających 5000 złotych w Ogrodzie Saskim i straszących „klapą ze wszystkimi Żydami” to nie tylko parodia powieści brukowych. To realny obraz lęków i rasistowskich pogróżek, które zaczęły spływać do Doktora po otwartym zadeklarowaniu żydowskiej tożsamości. Korczak manifestuje tu niesamowitą, odważną postawę – nie zamierza uciekać ani ulegać presji. Zapowiedź kupna Brauninga (pistoletu) to jasny sygnał: na chamstwo i agresję nie odpowiem uległością.
List do akademji „Naszego Przeglądu”
Udział w akademji? Za żadne skarby świata! Za 50 złotych góry też nie.
Po pierwsze, chciałem raz zobaczyć akademję, lecz się spóźniłem i za karę mnie nie wpuścili. Była to jakaś żałobna akademja. Tak pisali w kurjerze. Więc jeśli w akademji biorą udział nieboszczycy, ja – przepraszam, żyję do stu lat, i ani myślę umierać. Żadny interes: zostawić bez opieki „Mały Przegląd”, który ma dopiero pół roku i już go swędzą dziąsła. Niedługo zacznie ząbkować.
Co dalej?
Więc akademje są modne, a ja nie lubię mody. Jestem starym kawalerem, ubieram się wytwornie, ale bez ostatniego krzyku. Nie tańczę modnych tańców, nie strzygę się a la garçonne, nie jestem posłem i nie zdradzam żony. Żyję trochę po staroświecku, ale wygodnie i pogodnie. Nie mam długów. To też nie modne. Przez omyłkę zapłaciłem dwie raty pierwszej zaliczki na podatek majątkowy (Sami potem powiedzieli, że mają dosyć i mogę się nie fatygować). W pierwszej chwili mnie to uraziło: nie lubię przerywać rozpoczętej roboty. Ciekaw byłem, jak to się skończy. Żeby przynajmniej powiedzieli, ile mam, co mam. Nie. Przed wojną powiedziałbym: „ret my fonie”.
Więc akademje są modne, a ja nie lubię mody. Jestem starym kawalerem, ubieram się wytwornie, ale bez ostatniego krzyku. Nie tańczę modnych tańców, nie strzygę się a la garçonne, nie jestem posłem i nie zdradzam żony. Żyję trochę po staroświecku, ale wygodnie i pogodnie. Nie mam długów. To też nie modne. Przez omyłkę zapłaciłem dwie raty pierwszej zaliczki na podatek majątkowy (Sami potem powiedzieli, że mają dosyć i mogę się nie fatygować). W pierwszej chwili mnie to uraziło: nie lubię przerywać rozpoczętej roboty. Ciekaw byłem, jak to się skończy. Żeby przynajmniej powiedzieli, ile mam, co mam. Nie. Przed wojną powiedziałbym: „ret my fonie”.
Jeszcze nie koniec. Kiedy się na giełdzie dowiedzieli, że będę pisał do „Naszego Przeglądu”, zrobiła się na korczaki straszna bessa. „Ziemiańska” się trzęsła – „Wiadomości Literackie” też. Główny akcjonarjusz moich plantacji fiołków i niebieskich migdałów – powiedział, że to jest lekkomyślność i fałszywy krok. Niech będzie fałszywy. Czy tylko niewiasty mają wyłączne reprezentację na fałszywe kroki? Co teraz zresztą jest prawdziwe? Powiedzieli, że to mi może zwichnąć karjerę literacką. Wszystkie członki mam w porządku i zdatne do umiarkowanego użytku, karjerę natomiast wywichnąłem beznadziejnie i nieodwołalnie 25 lat temu. I żyję na psa urok.
Myślicie, że koniec? Nie. Brak czasu. Tu jestem niezłomny. Nieufny, czujny, przezorny, przebiegły i skąpy. Czas – to pieniądz. Gdybym był ministrem finansów, plunąłbym na majątki, dochody i obroty. Jabym opodatkował czas. Coby to były za kolosalne sumy. Czas – to pieniądz. Tego zapału sobie nie dam.
Jeśli zagranicą człowiek pisze pracę o komarach, dają mu książki, pracownię, asystentów, telefon – i co godzinę telefonują do sekretarza, czego jeszcze potrzeba. Woźny w libe-rji pilnuje, żeby nikt się niepotrzebnie nie kręcił, nie nachodził i nie przeszkadzał. Samochód stoi przed bramą i czeka. Djeta pożywna i strawna. Temperatura pokoju optimum. Kluzet obok. Wszystkie wygody. Bo rozumiejcie? – Pracuje.
W Warszawie inaczej. Jeżeli zajmuje cię dziecko – przysyłają bilety na przytułek położniczy, bo tam się rodzą dzieci. Każą napisać odezwę o zgniliźnianych starcach. Masz obowiązek pyskować na biedne rodziny, bo są bezradne jak dzieci. Zaproszą na posiedzenie o upadłych kobietach, bo dzieci też się przewracają i rozbijają nosy. Musisz iść na otwarcie domu akademickiego, bo widać młodzież. Masz wygłosić mowę na grobiu wybitnego zoologa, bo był w dzieciństwie dzieckiem i człowiek od małpy pochodzi.
Trzy razy na tydzień obowiązkowo robię wywiad.
– Jakie jest pańskie zdanie o karuzeli politycznej w „Quid pro Quo”? Co pan myśli o dwużeństwie arabów? Czy zdaniem pańskiem profesor Bloch wie naprawdę, co myśla duchy? Co pan czuje w sobie, kiedy pan siedział w tramwaju naprzeciw blondyny w cielistych pończochach? Proszę wyrazić swój pogląd na sprawę trupów żydowskich.
– Jakie jest pańskie zdanie o karuzeli politycznej w „Quid pro Quo”? Co pan myśli o dwużeństwie arabów? Czy zdaniem pańskiem profesor Bloch wie naprawdę, co myśla duchy? Co pan czuje w sobie, kiedy pan siedział w tramwaju naprzeciw blondyny w cielistych pończochach? Proszę wyrazić swój pogląd na sprawę trupów żydowskich.
Ostatniemu powiedziałem:
– Żydzi corocznie oddają gotom parę tysięcy żywych, apetycznych mechesów. Co wobec tego znaczy jeden umarlak?
– Żydzi corocznie oddają gotom parę tysięcy żywych, apetycznych mechesów. Co wobec tego znaczy jeden umarlak?
Myślicie, że już?
Przyjdzie panienka, żebyś napisał list polecający, bo chce wstąpić do szkoły filmowej. Bezrobotny żąda posady dyrektora banku. Rozwódka chce się z mężem pogodzić.
– Nie dla mnie – dla dobra dzieci. To przecież pana obowiązek.
Przyjdzie panienka, żebyś napisał list polecający, bo chce wstąpić do szkoły filmowej. Bezrobotny żąda posady dyrektora banku. Rozwódka chce się z mężem pogodzić.
– Nie dla mnie – dla dobra dzieci. To przecież pana obowiązek.
Przez omyłkę wzywają cię na świadka w procesie o kłusownictwo. Zamykają wodę na ulicy Krochmalnej, bo na Natolińskiej gospodarz nie zapłacił za gaz albo samochód przejechał krowę. Wzywają cię nagle do wojska.
– Panowie, mam lat 50.
– Wiem, wiem... Wy wszyscy tak mówicie. Już ja was znam. Żaden nie chce w wojsku służyć.
– Panowie, mam lat 50.
– Wiem, wiem... Wy wszyscy tak mówicie. Już ja was znam. Żaden nie chce w wojsku służyć.
W komisarjacie dowiadujesz się, że w Koninie spisano protokół o zanieczyszczenie podwórka i listy gończe ścigają cię od pół roku.
– Konin? Skąd to się wzięło?
– Nie wiem. Może odcisk palców, może pies policyjny wywąchał. Musi pan pojechać i wyjaśnić.
– Trudno, pojadę. Gdzie to jest?
– Na dworcu pan się dowie.
– Konin? Skąd to się wzięło?
– Nie wiem. Może odcisk palców, może pies policyjny wywąchał. Musi pan pojechać i wyjaśnić.
– Trudno, pojadę. Gdzie to jest?
– Na dworcu pan się dowie.
Myślicie, że koniec?
W tej chwili otrzymałem list, że jeśli do jutra nie złożę między nogami figury w ogrodzie Saskim 5.000.– złotych, będzie klapa ze mną, a może ze wszystkimi żydami. Podpis: Mściciele – patrja et grajbery i trzy czaszki przeszyte sztyletem. Biegnę na miasto starać się o pieniądze. Po drodze kupię brauning.
Proszę o odczytanie tego usprawiedliwienia. Na akademję przybyć nie mogę.
Janusz Korczak.
*Bessa - Rynek niedźwiedzia - to długotrwały spadek cen na giełdzie, zwłaszcza akcji lub innych dóbr. Okres, w którym kursy mocno idą w dół przez wiele miesięcy. Ludzie czują strach, a na rynku rządzi pesymizm. 
