Oto połączony, pełny tekst Rozdziału Trzeciego: Szkoła (strony 35–43). Wszystkie fragmenty zostały zintegrowane w jeden ciągły tekst literacki.
ROZDZIAŁ TRZECI: SZKOŁA
Minęły już dwie godziny, odkąd Doktor wyszedł; mniej więcej tyle czasu upłynęło od tamtej chwili. Stefa przestała liczyć czas. Nikt jej w tym nie przeszkadzał. Przypomniały jej się długie godziny nocy, tej dobrej nocy, podczas której nawet sny jej nie niepokoiły. W pożółkłych dokumentach, w których grzebała, kryła się najwyraźniej jakaś siła przyciągająca serce, z tego powodu nie mogła się od nich oderwać. Oto okrągłe teczki kartonowe, a w nich świadectwa szkolne Henryka. Świadectwo klasy pierwszej w gimnazjum, drugiej, trzeciej... Oceny — dostateczne (3), dobre (4), bardzo dobre (5), niedostateczne (2), które teraz są już tylko martwymi liczbami mówiącymi o niczym, ale jakże wielka była trwoga, którą rzucały przed laty na małego chłopca; niczym czarne kruki krążące nad jego głową. Doktór pisał bardzo dużo o latach, które spędził w szkole. Były to być może najsmutniejsze lata z tamtego okresu, nazywanego rzekomo „szczęśliwym dzieciństwem”.
W miesiącu maju zdawał egzamin do gimnazjum; w miesiącu maju obcięto długie włosy chłopca, a mama schowała w szafie na ubrania loki owinięte w cienki papier papierosowy. Miejsce krótkich spodenek zajęły długie spodnie mundurowe, spodnie dorosłego człowieka. W obecności gości, zamiast dziecięcych wierszyków, pojawiły się deklamacje wierszy klasycznych. Na usta małego chłopca nie cisnęły się już rymowanki o szewcu, lecz „Powrót taty” Mickiewicza i „A ja wolę...”. Jednak to nie nauka zajmowała hiszpańskie umysły; ważniejsze od niej było zbieractwo: kolekcja pustych pudełek po cukierkach, lekarstwach i zapałkach; bilety tramwajowe, ilustrowane pocztówki, kasztany z ogrodu i gładkie otoczaki, które z powodu ich wyjątkowego kształtu były nazywane przez dzieci „minerałami” (skarbami). Smakami tamtych dni były drożdżówki z serem, gruszki w syropie, chleb świętojański, woda sodowa z sokiem i miód z jego słynnym, niezrównanym smakiem z ogrodu „Gan Eden” jego dzieciństwa. Po tamtych latach już żaden inny smak nie wydał mu się tak słodki przez całe jego życie. Na ulicy stawał czasami samotnie przez długie minuty przed oknem wystawowym sklepu, zachwycając się widokiem zabawek wystawionych na pokaz i marząc o tym, by choć jedna moneta znalazła się w jego kieszeni na zakup tej czy innej zabawki.
Kiedy Henryk stał się uczniem, stał się człowiekiem dbającym o swój wygląd zewnętrzny. Zgodnie z ówczesną modą, jego mundurek szkolny musiał być zawsze nienagannie czysty. Od czasu do czasu dodawał odrobinę proszku i pasty, by nadać blask guzikom u marynarki, co wymagało od niego wielkiego wysiłku i cierpliwości, by włoski szczotki nie uległy zniszczeniu. Do jego uszu docierały już wtedy pogłoski o różnego rodzaju nakazach i zakazach. Ale to nie Ania była tą osobą, która uczyła go tych wszystkich zasad, lecz to rówieśnicy na podwórku i w szkole wpajali mu te reguły. Gra, która najbardziej pociągała serce małego Henryka, to była gra w „Dwa Ognie” (lub grę w piłkę rzucaną). Wtedy na jego miejsce w zespole wchodzili inni chłopcy, silniejsi i bardziej sprawni od niego. Henryk, jako wrażliwy i delikatny chłopak, rzadko był wybierany do pierwszego składu, zmuszony do tego, by pozostać na pozycji rezerwowego i przyglądać się grze innych, co budziło w jego sercu poczucie odrzucenia i smutku. Zabawek nie lubił zbytnio; uważał je za rzeczy sztuczne i pozbawione duszy. Nawet rowery, tak modne i pożądane przez inne dzieci, nie budziły w nim zachwytu. Często na podwórku koledzy śmiali się z niego, gdy widzieli go siedzącego samotnie na ławce i czytającego książkę, podczas gdy oni biegali za piłką. Ta samotność była dla niego normą, od której rzadko uciekał w świat wspólnych zabaw. Czasami na lekcjach budziła się w nim ta chęć buntu przeciwko nauczycielom. Ta pierwsza dyskusja o prawach dziecka narodziła się w jego sercu właśnie tam, na twardej ławce szkolnej, w atmosferze surowej dyscypliny, w której słowo „rozkaz” oznaczało rozkaz.
A to z powodu tych wszystkich surowych nakazów i zakazów, jakie panowały w gimnazjum. Wizje szkoły z tamtego okresu powracały do niego w snach jako koszmary nocne: ten surowy inspektor z wielkimi wąsami, w oficerskim mundurze z błyszczącymi guzikami, z przenikliwym wzrokiem, który budził strach w sercach uczniów. Ten strach był paraliżujący; na jego czapce widniał orzeł carski. Nauczyciel od języków klasycznych, łaciny i greki, miał zwyczaj mawiać, gdy uczeń pomylił się w deklinacji: „Uderz się w palec!” – i wymagał, by uczeń z siłą uderzył własną dłonią o blat stołu, co wywoływało ból i upokorzenie przed całą klasą. W podręcznikach do nauki czytania ten okres szkolny był opisywany jako czas radości i zabawy, ale dla Henryka te lata były pasmem cierpienia i buntu. Autorytet ojca w domu uległ osłabieniu, a w szkole panował kult bezwzględnego posłuszeństwa wobec nauczycieli. Nie było tam miejsca na indywidualność czy własne zdanie; uczeń miał być jedynie posłusznym narzędziem w rękach pedagogów, a każda próba sprzeciwu była surowo karana. W jadalni szkolnej, która była ciemna i ponura, dzieci siedziały przy długich stołach w milczeniu, spożywając skromny posiłek w atmosferze strachu. W dniach zimy, gdy Henryk szedł do szkoły w swoim grubym płaszczu mundurowym, na ulicy często spotykał biedne dzieci, ubrane w łachmany, stojące boso na śniegu i proszące o jałmużnę. Ten widok budził w jego małym sercu głęboki ból i poczucie niesprawiedliwości, jakie panowały w świecie dorosłych.
– Czego pan tu szuka, młody człowieku? – zapytał go szorstkim głosem strażnik miejski, gdy zobaczył go rozmawiającego z biednym chłopcem na ulicy. Henryk spuścił głowę i nie odpowiedział. Szybkim krokiem skierował się w stronę szkoły, a w jego oczach lśniły łzy buntu i bezsilności. Szkoła była dla niego niczym mroczne więzienie, w którym zabijano dziecięcą radość i kreatywność. Rano, gdy wchodził przez wielkie, żelazne drzwi budynku, czuł ciężar, który przytłaczał jego młodą duszę, a jego jedyną ucieczką były chwile, gdy po powrocie do domu mógł usiąść w swoim pokoju i pisać pamiętnik... pod tablicami zawieszonymi u góry. Rozmawiają ze sobą po drodze. Bez cienia uśmiechu na ustach, z pełną powagą starają się zatrzeć to pierwsze, przelotne wrażenie dnia, podczas gdy każdy z nich próbuje górować nad swoim kolegą pod względem zachowania i kultury osobistej. Oto nagle pojawia się ich kolega z klasy, głośny i hałaśliwy – znak, że godzina jest już spóźniona; chwytają swoje tornistry i biegną przed siebie z całych sił.
Rozpoczyna się nudna lekcja, usypiająca umysły. Nauczyciel patrzy z góry, jego serce jest zatwardziałe. Przeczesuje palcami swoje rude wąsy i próbuje urozmaicić sobie czas, sprawdzając obecność jakiegoś ucznia, którego nieobecność rzuca się w oczy. Wszyscy uczniowie odpowiadają nauczycielowi zgodnie z porządkiem alfabetu; pod koniec lekcji nauczyciel odlicza minuty, które pozostały do dzwonka. Może nastąpi chwila wytchnienia i nadarzy się okazja, by uniknąć odpowiedzi na pytanie? Każdy uczeń drży na myśl o tym, że nauczyciel wpisze mu ocenę do dziennika. Klasa milczy, a serca chłopców drżą niczym przed modlitwą „Kadosz”, czekając, aż z korytarza dobiegnie wreszcie zbawienny dźwięk dzwonka. Nigdy Henryk nie zapomni tych godzin udręki nad pracami pisemnymi i wizyt inspektora. Po wielu latach wywoła je w naszej pamięci i opisze: Lęk zakrada się do serca. Posłańcy donieśli już, że Szparag niesie zeszyty! Dyżurny woła do dzieci, by usiadły na swoich miejscach. Słońce uderza kilkoma promieniami w szyby okienne, jakby chciało rozjaśnić klasę.
– Kto dziś brakuje w klasie?
Szparag sprawdza oceny z dziennika na dzisiejszy dzień. Uczniowie siedzący w pierwszych ławkach unoszą się ze swoich miejsc, by śledzić ruchy pióra i zobaczyć, jaki znak stawia przy każdym nazwisku; podają numery swoim kolegom.
– Spokój!
Dwaj uczniowie wyskakują ze swoich miejsc. Jeden – Żyd, drugi – katolik. Szparag podaje zeszyt Żydowi. Wszystko odbywa się w sposób zorganizowany, oto ten zeszyt.
– Zobacz mój zeszyt, pokaż mi go.
– Poczekaj, po kolei.
Nie ma wyboru i uczeń musi zajrzeć do środka. Przewraca kartkę za kartką: dwa, trzy, osiem, trzy – i co teraz? Uśmiecha się z zadowoleniem. Serce bije mocno. Na pierwszej stronie widnieją dwie małe usterki, poprawione niebieskim atramentem, a trzecia – czerwonym ołówkiem, który oznacza błąd grubszego kalibru.
– Ile?
– Daj mi spokój!
Szparag sprawdza oceny z dziennika na dzisiejszy dzień. Uczniowie siedzący w pierwszych ławkach unoszą się ze swoich miejsc, by śledzić ruchy pióra i zobaczyć, jaki znak stawia przy każdym nazwisku; podają numery swoim kolegom.
– Spokój!
Dwaj uczniowie wyskakują ze swoich miejsc. Jeden – Żyd, drugi – katolik. Szparag podaje zeszyt Żydowi. Wszystko odbywa się w sposób zorganizowany, oto ten zeszyt.
– Zobacz mój zeszyt, pokaż mi go.
– Poczekaj, po kolei.
Nie ma wyboru i uczeń musi zajrzeć do środka. Przewraca kartkę za kartką: dwa, trzy, osiem, trzy – i co teraz? Uśmiecha się z zadowoleniem. Serce bije mocno. Na pierwszej stronie widnieją dwie małe usterki, poprawione niebieskim atramentem, a trzecia – czerwonym ołówkiem, który oznacza błąd grubszego kalibru.
– Ile?
– Daj mi spokój!
Z lekkim drżeniem rąk Henryk prostuje papier. Nie ma tam czerwonej kreski. Może otrzyma „trójkę” z minusem? To marzenie o darmowej ocenie, ukryte w szafie tajemnic, stało się rzeczywistością! Błąd był tutaj obecny, ale nauczyciel najwyraźniej go nie dostrzegł. W miarę jak przewracał kartki, z wielką ulgą odkrył ocenę: „trzy z minusem”. Gdyby ta usterka, którą przeoczył nauczyciel, wyszła na jaw, otrzymałby „dwójkę”. W jego sercu mieszały się sprzeczne uczucia: radość z ocalenia mieszała się ze złością na to, że system opiera się na przypadku i niesprawiedliwości, a złość ta potęgowała się na myśl o tym, że nauczyciel wpisał mu „trójkę z minusem”, zamiast czystej, sprawiedliwej oceny.
– Masz przed sobą! – pokazał zeszyt koledze z ławki. Kolega z ławki obejrzał zeszyt z lekkim uśmiechem i życzliwością w oku.
– A ty ile masz?
– Czystą trójkę!
Zaczęli porównywać swoje błędy.
– Cicho! – upomniał ich nauczyciel. I znowu powrócił do sprawdzania pisowni; dziesiątki reguł, które ciążyły nad nimi niczym wyrok, setki, a nawet tysiące zasad. Przyglądali się tym bezużytecznym literom z minusem, które nic nie wnosiły do ich wiedzy: system nerwowy był skrajnie wyczerpany. Henryk siedział bez ani jednej myśli w głowie i zupełnie bez sił. Do jego uszu docierał głos jego rodziny, po czym wstał i stanął na równe nogi.
– A ty ile masz?
– Czystą trójkę!
Zaczęli porównywać swoje błędy.
– Cicho! – upomniał ich nauczyciel. I znowu powrócił do sprawdzania pisowni; dziesiątki reguł, które ciążyły nad nimi niczym wyrok, setki, a nawet tysiące zasad. Przyglądali się tym bezużytecznym literom z minusem, które nic nie wnosiły do ich wiedzy: system nerwowy był skrajnie wyczerpany. Henryk siedział bez ani jednej myśli w głowie i zupełnie bez sił. Do jego uszu docierał głos jego rodziny, po czym wstał i stanął na równe nogi.
– Dlaczego to? – pyta nauczyciel. Chłopiec przesyła spojrzenie ze swojego miejsca do kolegów.
– Język polski – szepczą ze wszystkich stron klasy.
– Język polski – powtarza chłoptas i mówi.
– Czym różni się tutaj język polski? – pyta nauczyciel i podnosi swoje pióro z boku.
– Literą „jat” (ѣ) – szepcze klasa głośno w stronę tablicy.
– „Jat” – powtarza chłopiec za nimi.
– Trzeba uważać, by nie popełnić błędu – woła nauczyciel. Uczeń z pierwszej ławki pokazuje mu na palcach dwie kreski. Ocena „dwa”, która została wpisana raz w tygodniu, dusiła go niczym wielki i przerażający ciężar. Zamiast atramentu na papierze, plama ta była z nim przez cały czas, plama na papierze, która rozprzestrzeniała się i rosła przez cały tydzień. Gdyby to była przynajmniej tylko jedna „dwójka” na cały tydzień! Ale już następnego dnia była kolejna praca pisemna w klasie. Kiedy inni koledzy spali, Henryk budził się o każdej porze nocy z powodu lęku; hiszpański sen zakłócały koszmary o owych „dwójkach” patrzących na niego z góry. Przewidując z góry ów paraliżujący strach, uciekał przed tą bezwzględną machiną szkolną, w której nie było miejsca na ludzkie uczucia. Zmęczenie, skrajne wycieńczenie, bezsenność... Ta czarna plama na papierze pozostawała wyryta w jego pamięci, a on zapinał guziki swojego płaszcza mundurowego i biegł przed siebie. Morał płynący z tej pracy pisemnej, przed rozpoczęciem pisania, polegał na czterech działaniach matematycznych: każdy musiał przejść przez nie wszystkie, a tylko jeden uczeń z nich zdołał uciec. Było jasne, że to właśnie na tę pracę pisemną czekał nauczyciel. Nauczyciel nie myślał o niczym innym, jak tylko o tym, by uprzykrzyć im życie, by ich ukarać, by przyłapać ich na błędach. Uczniowie, even jeśli nie odpadli z gry ze strachu przed tym egzaminem, wiedzieli jedno: nauczyciel to – wróg. Obozy wrogów to były te klasy, pola bitwy na śmierć i życie. Jeśli wiesz, jak odpowiedzieć na lekcji i masz siłę, by odpowiedzieć – odpowiadasz. Spoglądasz raz po raz na zegarek. Czas płynie powoli. Stoisz przed nim zalany łzami; jeśli nie chcesz odpowiadać – stoisz przed nim milczący, bezsilny wobec tego wszystkiego, i nie jesteś w stanie wydusić z siebie ani jednego słowa. A on nawet nie patrzy na ciebie. Nauczyciel od rachunków wchodzi do klasy. Chwila wyczekiwania ustała. Serca biją mocno ze strachu. Nauczyciel podnosi wzrok znad dziennika, patrzy na stół, widzi otwarte zeszyty i rzuca okiem na przerażone twarze dzieci, po czym mówi do nich bez cienia litości:
– Język polski – szepczą ze wszystkich stron klasy.
– Język polski – powtarza chłoptas i mówi.
– Czym różni się tutaj język polski? – pyta nauczyciel i podnosi swoje pióro z boku.
– Literą „jat” (ѣ) – szepcze klasa głośno w stronę tablicy.
– „Jat” – powtarza chłopiec za nimi.
– Trzeba uważać, by nie popełnić błędu – woła nauczyciel. Uczeń z pierwszej ławki pokazuje mu na palcach dwie kreski. Ocena „dwa”, która została wpisana raz w tygodniu, dusiła go niczym wielki i przerażający ciężar. Zamiast atramentu na papierze, plama ta była z nim przez cały czas, plama na papierze, która rozprzestrzeniała się i rosła przez cały tydzień. Gdyby to była przynajmniej tylko jedna „dwójka” na cały tydzień! Ale już następnego dnia była kolejna praca pisemna w klasie. Kiedy inni koledzy spali, Henryk budził się o każdej porze nocy z powodu lęku; hiszpański sen zakłócały koszmary o owych „dwójkach” patrzących na niego z góry. Przewidując z góry ów paraliżujący strach, uciekał przed tą bezwzględną machiną szkolną, w której nie było miejsca na ludzkie uczucia. Zmęczenie, skrajne wycieńczenie, bezsenność... Ta czarna plama na papierze pozostawała wyryta w jego pamięci, a on zapinał guziki swojego płaszcza mundurowego i biegł przed siebie. Morał płynący z tej pracy pisemnej, przed rozpoczęciem pisania, polegał na czterech działaniach matematycznych: każdy musiał przejść przez nie wszystkie, a tylko jeden uczeń z nich zdołał uciec. Było jasne, że to właśnie na tę pracę pisemną czekał nauczyciel. Nauczyciel nie myślał o niczym innym, jak tylko o tym, by uprzykrzyć im życie, by ich ukarać, by przyłapać ich na błędach. Uczniowie, even jeśli nie odpadli z gry ze strachu przed tym egzaminem, wiedzieli jedno: nauczyciel to – wróg. Obozy wrogów to były te klasy, pola bitwy na śmierć i życie. Jeśli wiesz, jak odpowiedzieć na lekcji i masz siłę, by odpowiedzieć – odpowiadasz. Spoglądasz raz po raz na zegarek. Czas płynie powoli. Stoisz przed nim zalany łzami; jeśli nie chcesz odpowiadać – stoisz przed nim milczący, bezsilny wobec tego wszystkiego, i nie jesteś w stanie wydusić z siebie ani jednego słowa. A on nawet nie patrzy na ciebie. Nauczyciel od rachunków wchodzi do klasy. Chwila wyczekiwania ustała. Serca biją mocno ze strachu. Nauczyciel podnosi wzrok znad dziennika, patrzy na stół, widzi otwarte zeszyty i rzuca okiem na przerażone twarze dzieci, po czym mówi do nich bez cienia litości:
– Oho, praca w klasie!
Wstają ze swoich miejsc, by podać podręcznik do matematyki. Ale o rety! Nauczyciel wyciąga z kieszeni małą kartkę papieru – zapisane zadanie – i zaczyna dyktować pytania. Kradzież czasu była tu z jego strony oczywista. Wszystko było przygotowane w jego głowie już wiele dni wcześniej. Celowo pominął pierwsze lub drugie pytanie, a może i oba trudne zadania, by utrudnić im pracę. Dom, w którym robili zadania domowe, nie dawał im żadnej przewagi. Światło stawało się coraz słabsze z powodu kłębiących się na niebie chmur. Minuty płynęły w okrutnym milczeniu.
– Zostało dwadzieścia minut! – mówi nauczyciel. Niektórzy z nich przesuwają po papierze swoje wysuszone pióra, byle tylko odwrócić uwagę nauczyciela, mając nadzieję, że v ostatniej sekundzie wydarzy się cud i uda im się przepisać wynik od kogoś innego. Trzech uczniów rozwiązało zadanie matematyczne. Dwóch przepisało od nich wynik. Henryk decyduje w duchu powiadomić dom z góry o ocenie, jaką otrzymał: „Dostałem dwójkę”. Jakże dobrze byłoby teraz móc wrócić do domu i opowiedzieć o tym komukolwiek – mamie, tacie, a przynajmniej Ludwice... Bo to nie jego wina, że te niesprawiedliwe oceny spadły na niego niczym nagła katastrofa. W ogóle – los nie był dla nich łaskawy.
Wstają ze swoich miejsc, by podać podręcznik do matematyki. Ale o rety! Nauczyciel wyciąga z kieszeni małą kartkę papieru – zapisane zadanie – i zaczyna dyktować pytania. Kradzież czasu była tu z jego strony oczywista. Wszystko było przygotowane w jego głowie już wiele dni wcześniej. Celowo pominął pierwsze lub drugie pytanie, a może i oba trudne zadania, by utrudnić im pracę. Dom, w którym robili zadania domowe, nie dawał im żadnej przewagi. Światło stawało się coraz słabsze z powodu kłębiących się na niebie chmur. Minuty płynęły w okrutnym milczeniu.
– Zostało dwadzieścia minut! – mówi nauczyciel. Niektórzy z nich przesuwają po papierze swoje wysuszone pióra, byle tylko odwrócić uwagę nauczyciela, mając nadzieję, że v ostatniej sekundzie wydarzy się cud i uda im się przepisać wynik od kogoś innego. Trzech uczniów rozwiązało zadanie matematyczne. Dwóch przepisało od nich wynik. Henryk decyduje w duchu powiadomić dom z góry o ocenie, jaką otrzymał: „Dostałem dwójkę”. Jakże dobrze byłoby teraz móc wrócić do domu i opowiedzieć o tym komukolwiek – mamie, tacie, a przynajmniej Ludwice... Bo to nie jego wina, że te niesprawiedliwe oceny spadły na niego niczym nagła katastrofa. W ogóle – los nie był dla nich łaskawy.
Ale domowe klimaty wcale nie były lepsze od tych szkolnych. Ludwika mawiała:
– Młody pan raczył przynieść dziś ze szkoły dwójkę, zamiast odrobić swoje lekcje!
Na co Ania, siostra, wtórowała matce:
– Leń!
A ojciec rozwodził się nad jego przyszłością: „Oddamy go do rzemieślnika! Skoro nie chce się uczyć za młodu...”. Przecież cała ta szkoła była dla niego czasem utrapienia w nauce! Wracając ze szkoły, gdy nie brzmiała mu w uszach prawidłowa muzyka z zewnątrz, nienawiść do szkoły narastała w nim. Sami rodzice powtarzali mu, że nie ma w nim nic prócz straty pieniędzy i marnowania czasu. I choć z tego powodu zmuszany był do tego, by ćwiczyć grę na fortepianie trzy razy w tygodniu, to ta nauka szła mu opornie i z wielkim trudem. I to miało oznaczać, że Henryk otrzymuje dobre wychowanie. Szczęśliwi są ci, którzy nie mają przyjaciół, którym nikt nie pokazuje ich dzienniczków ocen. Ale matka przechwalała się przed ciotką Manią:
– Edukacja szkolna nie wystarcza, trzeba zadbać o chłopca także w domu, przypilnować, by odrobił lekcje...
– Młody pan raczył przynieść dziś ze szkoły dwójkę, zamiast odrobić swoje lekcje!
Na co Ania, siostra, wtórowała matce:
– Leń!
A ojciec rozwodził się nad jego przyszłością: „Oddamy go do rzemieślnika! Skoro nie chce się uczyć za młodu...”. Przecież cała ta szkoła była dla niego czasem utrapienia w nauce! Wracając ze szkoły, gdy nie brzmiała mu w uszach prawidłowa muzyka z zewnątrz, nienawiść do szkoły narastała w nim. Sami rodzice powtarzali mu, że nie ma w nim nic prócz straty pieniędzy i marnowania czasu. I choć z tego powodu zmuszany był do tego, by ćwiczyć grę na fortepianie trzy razy w tygodniu, to ta nauka szła mu opornie i z wielkim trudem. I to miało oznaczać, że Henryk otrzymuje dobre wychowanie. Szczęśliwi są ci, którzy nie mają przyjaciół, którym nikt nie pokazuje ich dzienniczków ocen. Ale matka przechwalała się przed ciotką Manią:
– Edukacja szkolna nie wystarcza, trzeba zadbać o chłopca także w domu, przypilnować, by odrobił lekcje...
Henryk nie wiedział dokładnie, co oznacza to słowo — „wychowanie”. Ale czuł w głębi duszy, że jest w nim wiele fałszu. I z tego powodu nienawidził tego wychowania. Swój gniew kierował na cały świat dorosłych. Wrogami byli dyrektor i inspektor, którzy patrzyli z góry na przerażonych uczniów. Na tej drodze do biedy i poniżenia, wróg – ta szkoła – dusił go niczym potwór. Widzieć ich w tym cierpieniu i w tej nędzy; domem była dla nich izolatka, która nie pozwalała uciec przed chłodem i wilgocią. Szkoła pozwalała na pomnożenie zysków i pochlebstw; nienawidziła jej ciotka Mania. Zaplotła dłonie nad głową i zawołała: „Dziecko to jest dzisiaj niczym sierota”. Za zamkniętymi drzwiami gabinetu, w którym ojciec i matka rozmawiali szeptem o owej „dwójce”, którą otrzymał, nie był w stanie zapomnieć o nauczycielu i o sześciu godzinach nauki, po których następowały kolejne godziny po południu; i znowu powracał na usta strach przed owym carskim inspektorem. Mur nienawiści między światem dorosłych a światem Henryka stawał się coraz wyższy. Chłopak stawał się zamknięty w sobie, milczący; nie chciał spoufalać się z nickim. Nie było w nim zgody na to, by stać się kimś obcym i odległym. Ci dumni, zamożni panowie stali się dla niego ludźmi obcymi. Dni te wymagały od niego wielu lat trudnych doświadczeń, by w jego sercu narodziło się owo głębokie współczucie dla cierpienia. Łzy ojca i matki mieszały się z łzami małego chłopca. Deszcz ze śmiercią padał przez cały ten czas, mieszając się z łzami dziecka. Henryk był wtedy skrajnie nieszczęśliwy.
Ale pierwszego kwietnia chłopak nie miał ochoty na żarty, ani w domu, ani w szkole. Klasa była pełna napięcia i strachu w godzinie, gdy nauczyciel podniósł z boku ową nieszczęsną listę obecności, by wyczytać nazwiska uczniów i sprawdzić, kto brakuje na swoim miejscu. Wracając do domu, wołał już od progu:
– Mamo, zobacz, co mam w kieszeni!
Albo:
– Ludwiko, mleko kipi w kuchni!
– Ania, widziałaś, co się stało w pokoju?
– Co takiego? – pytała jedna z sióstr.
– Ojej, mysz, mysz żywa!...
Ania stała już wtedy na krześle, drżąc na całym ciele ze strachu, podczas gdy Henryk śmiał się do rozpuku. Pierwszy dzień kwietnia był jedynym dniem radości w jego dzieciństwie; w tym dniu uciekał od ponurych chmur i szarych realiów. To była ta pierwsza iskra radości po tylu miesiącach cierpienia. Można było wreszcie zapomnieć o szkolnych udrękach. I nadszedł wreszcie ów najpiękniejszy dzień w roku – dzień ukończenia szkoły i pożegnania z mundurem szkolnym. Z sercem oczyszczonym z żalu, który został z niego zdjęty wraz z koszmarami zimy, Henryk przynosił do domu swoje świadectwo dojrzałości.
– Mamo, zobacz, co mam w kieszeni!
Albo:
– Ludwiko, mleko kipi w kuchni!
– Ania, widziałaś, co się stało w pokoju?
– Co takiego? – pytała jedna z sióstr.
– Ojej, mysz, mysz żywa!...
Ania stała już wtedy na krześle, drżąc na całym ciele ze strachu, podczas gdy Henryk śmiał się do rozpuku. Pierwszy dzień kwietnia był jedynym dniem radości w jego dzieciństwie; w tym dniu uciekał od ponurych chmur i szarych realiów. To była ta pierwsza iskra radości po tylu miesiącach cierpienia. Można było wreszcie zapomnieć o szkolnych udrękach. I nadszedł wreszcie ów najpiękniejszy dzień w roku – dzień ukończenia szkoły i pożegnania z mundurem szkolnym. Z sercem oczyszczonym z żalu, który został z niego zdjęty wraz z koszmarami zimy, Henryk przynosił do domu swoje świadectwo dojrzałości.
ROZDZIAŁ CZWARTY: PRZEBUDZENIE WIOSNY (Całość, strony 44–56)
Kompletny tekst Rozdziału Czwartego przygotowany do publikacji na blogu Jim bao Today:
– A więc, czy człowiek ma prawo powierzyć swoją duszę przyjacielowi?
Trudno było wielkiemu, wrażliwemu Henrykowi ukryć swoje zakłopotanie. Nie po raz pierwszy to pytanie, które pojawiało się w rozmowach z kolegami ze szkolnej ławy, nie dawało mu spokoju. Z jakiegoś powodu uważał, że to właśnie on nie cieszy się zbytnim zaufaniem wśród uczniów w klasie. A przecież wiadomym było, że chłopak nie miał zwyczaju kłamać ani oszukiwać. Nie był też tym, który przepisuje prace domowe z zeszytu kolegi. Nie skarżył się i nie roznosił plotek. Inni mieli jednak tendencję do podejrzewania go, że próbuje się wywyższać.
Trudno było wielkiemu, wrażliwemu Henrykowi ukryć swoje zakłopotanie. Nie po raz pierwszy to pytanie, które pojawiało się w rozmowach z kolegami ze szkolnej ławy, nie dawało mu spokoju. Z jakiegoś powodu uważał, że to właśnie on nie cieszy się zbytnim zaufaniem wśród uczniów w klasie. A przecież wiadomym było, że chłopak nie miał zwyczaju kłamać ani oszukiwać. Nie był też tym, który przepisuje prace domowe z zeszytu kolegi. Nie skarżył się i nie roznosił plotek. Inni mieli jednak tendencję do podejrzewania go, że próbuje się wywyższać.
Sąsiad, który siedział z nim w tej samej szkolnej ławie, był chłopcem, z którym razem wracał do domu. Chłopiec ten mieszkał w sąsiedztwie, blisko niego, ale z powodu barier społecznych dzielących ich rodziny, nie było między nimi głębszej bliskości. Dlaczego więc ten chłopak nie miałby odpowiedzieć mu wprost?
– Widzisz – zaczął tamten po krótkim wahaniu – skoro jesteś moim przyjacielem, pozwól, że opowiem ci wszystko...
– Przysięgam, że niczego nie zataję.
– Ale ja... – zaczął bąkać chłopak, nie wiedząc dokładnie, jak ująć w słowa to, co leżało mu na sercu. – Czuję się zagubiony, nie potrafię mówić dokładnie o tym, co mną miota... Myśli tak dziwne kłębią się w mojej głowie, marzenia... Nie mam odwagi mówić o nich głośno. Odkrycie prawdy to nie jest prosta rzecz.
– Przysięgam, że niczego nie zataję.
– Ale ja... – zaczął bąkać chłopak, nie wiedząc dokładnie, jak ująć w słowa to, co leżało mu na sercu. – Czuję się zagubiony, nie potrafię mówić dokładnie o tym, co mną miota... Myśli tak dziwne kłębią się w mojej głowie, marzenia... Nie mam odwagi mówić o nich głośno. Odkrycie prawdy to nie jest prosta rzecz.
– Piszesz pamiętnik? – zapytał go Henryk – bo ja zacząłem już pisać, ale brakuje mi cierpliwości, by to kontynuować. To zajęcie wydaje się niemowlęcą zabawą.
Uwaga Henryka odniosła skutek. Tamten zrezygnował z dalszych wykrętów. Uwagę ich przykuła w tamtym momencie młoda dziewczyna, o bujnych kształtach, owinięta w chustę, idąca na wysokich obcasach, której włosy były splecione w małe warkoczyki i opadały na ramiona o błękitnym odcieniu, dodając jej twarzy, zazwyczaj poważnej, szczególnego uroku.
Uwaga Henryka odniosła skutek. Tamten zrezygnował z dalszych wykrętów. Uwagę ich przykuła w tamtym momencie młoda dziewczyna, o bujnych kształtach, owinięta w chustę, idąca na wysokich obcasach, której włosy były splecione w małe warkoczyki i opadały na ramiona o błękitnym odcieniu, dodając jej twarzy, zazwyczaj poważnej, szczególnego uroku.
– Ojej, to Lusia! – zawołał chłopak.
– Niemożliwe.
– Chodźmy za nią.
– Niemożliwe.
– Chodźmy za nią.
Wokół tej rozmowy nie było już dawnego spokoju. Odwrócił się w stronę mrocznej ulicy, na której twarz Henryka była wyraźnie widoczna, blada ze wstydu i zakłopotania. Ona powróciła. W oczach Henryka pojawił się cień łez z powodu tego wstydu. Natychmiast pożegnał się ze swoim kolegą i wszedł do domu. Do samego wieczora nie chciał zamknąć się w swoim pokoju. Dopiero gdy rodzice wyszli z domu, a ojciec zajął się swoimi sprawami, chłopak usiadł przy biurku i zaczął pisać. Wyciągnął z szafy ową książkę, która nazywała się w języku polskim: „Pamiętnik z okresu dojrzewania”. Zaczął pisać:
„Niedorzeczne to jest, nie mieści się w głowie. Święty Boże – czyż to nie jest grzech i usterka?” – i dalej: „Z jakiegoś powodu ona śmiała się prosto w twarz... I pomyślałam sobie, jaka ona jest głupia... Buty na wysokim obcasie, a pod spodem wcale nie było skarpetek. Słyszałam, jak u obcych ludzi służąca opowiadała, że u ubiegłego pana, bogatego i wielkiego człowieka, otwierała mu drzwi. Bała się, by ten człowiek nie podniósł na nią ręki, a może z powodu strachu była gotowa uciec na ulicę, a potem – owy pan zabrałby jej wszystkie pieniądze. Proszę niebiosa, by zrzuciły na tych ludzi najgorsze plagi na ziemi”.
Chłopiec miał w sobie unikalną modlitwę: nazywała się ona „Modlitwa o dar modlitwy” i powracał do niej każdego wieczoru. Kładąc się do łóżka, wsuwał dłoń pod poduszkę i powtarzał te słowa w ciszy nocy: „Panie mój, w duchu pokory zwracam się do Ciebie, by prosić Cię o ową wielką mądrość, jaka jest potrzebna człowiekowi. Daj mi dar modlitwy płynącej z głębi serca”.
Wszystko to na nic. Praca pisarska wymagała od niego całkowitego oddania i spokoju. „Jeśli zdołam napisać choćby jedną dobrą historię, to moja praca nie pójdzie na marne” – myślał w duchu. Z tymi zapiskami nie rozstawał się ani na chwilę. Były one dla niego niczym najcenniejsza relikwia. Pewnego wieczoru, gdy siedział przy stole w pokoju nauczycieli, wyciągnął z szafy nową, czystą kartkę papieru. Zaczął pisać:
„Próba ta była dla mnie bardzo trudna. Z jakiegoś powodu w tamtych dniach nie miałem odwagi, by spojrzeć jej w oczy. Moja miłość do niej była wielka, ale lęk przed odrzuceniem dusił mnie niczym ciężka zmora. O rety, dlaczego los jest tak okrutny dla człowieka? Czyż nie ma w tym również winy dorosłych, którzy nie potrafią zrozumieć serca młodego chłopca?”
Dorka była pierwszą osobą, która przeczytała te słowa. Jej jasne oczy napełniły się łzami, gdy patrzyła na zgarbioną sylwetkę Henryka.
– Piszesz o Lusi? – zapytał cicho.
– O niej... i o tych wszystkich sprawach, które dręczą mnie w nocy.
– Piszesz o Lusi? – zapytał cicho.
– O niej... i o tych wszystkich sprawach, które dręczą mnie w nocy.
Z tym domem, w którym mieszkała rodzina Goldszmitów, zaczęły dziać się dziwne i niepokojące rzeczy. Ojciec stawał się coraz bardziej niespokojny, jego kroki w gabinecie były szorstkie i nieregularne. Słychać było stamtąd odgłosy przewracanych krzeseł i głośny, niespójny bełkot dorosłego człowieka. Ta tyrańska atmosfera strachu i niepewności zaczęła panować w domu, niszcząc dotychczasowy spokój mieszczańskiego salonu.
– Nie wchodź tam, Henryku – prosiła matka Ludwika ze łzami w oczach, gdy chłopak próbował zbliżyć się do drzwi gabinetu. – Ojciec jest dziś bardzo chory... i nie chce widzieć nikogo.
W sypialni na górze, za zamkniętymi drzwiami, matka i siostra rozmawiały szeptem o sprawach finansowych, które z powodu choroby ojca stawały się katastrofalne. Wydatki na lekarzy, na wizyty v drogich sanatoriach w Szwajcarii i Austrii pochłaniały wszystkie oszczędności rodziny. Wtedy w sercu Henryka narodziło się owo głębokie poczucie odpowiedzialności za los bliskich. Musiał zacząć zarabiać na życie, udzielając korepetycji młodszym dzieciom z bogatych rodzin, by pomóc matce w utrzymaniu domu. Ta praca nauczyciela była dla niego pierwszą, autentyczną szkołą życia.
W jadalni, która była teraz cicha i pusta, chłopak siadał wieczorami przy stole i sprawdzał zeszyty swoich uczniów. Oceny, jakie im wpisywał, nie były jednak wyrokiem strachu; młody Henryk starał się zrozumieć błędy dzieci i podnosić ich na duchu, w opozycji do tego potwornego systemu, jakiego sam doświadczył w carskim gimnazjum.
– Dobrze ci idzie, mój drogi – mówił łagodnym głosem do małego chłopca, który drżał ze strachu przed złą oceną. – Popełniłeś błąd, ale to nic złego. Człowiek uczy się przez całe życie.
Z tych lekcji powracał zawsze zmęczony, ale w jego sercu tliła się iskra radości. Widział, że jego podejście przynosi owoce; dzieci zaczynały go kochać i ufać mu, widząc w nim przyjaciela, a nie wroga. Jednak domowe chmury stawały się coraz ciemniejsze. Pewnego wieczoru, gdy Henryk pisał swój pamiętnik, z gabinetu ojca dobiegł potworny krzyk, po którym nastąpił odgłos tłuczonego szkła. Do pokoju wbiegła Ania, blada jak ściana, i zawołała:
– Henryku, szybko! Ojciec... on chce wyskoczyć przez okno!...
– Henryku, szybko! Ojciec... on chce wyskoczyć przez okno!...
Czasami pojawia się na stole butelka wina. Otwierają ją z tym samym lękiem w oczach, z obawą tak silną w głębi profesjonalnej duszy. Sądzą obaj, że ci naiwni, którzy pragną życia pełnego uciech i zabawy – ci wszyscy, w których sercach tli się owa niska żądza zaszczytów i pochlebstw – nie są warci uwagi. Na schodach stał przez cały ten czas na straży jeden z przyjaciół, na którego nałożono obowiązek ostrzegania przed zbliżającym się niebezpieczeństwem. Czapki studenckie zostawiali chłopcy u znajomego stróża; sami zaś chodzili w czapkach rowerzystów lub w dużych kaszkietach z daszkiem, które chroniły ich przed rozpoznaniem przez policję na korytarzu domu.
Porządek dnia obejmował wykłady i dyskusje. Najczęściej rozmawiano o roli młodzieży w tamtym okresie ruchu narodowego i robotniczego. Henryk nie brał czynnego udziału v tych sporach, a nawet unikał zabierania głosu. Ale to nie słowa wykładowcy przyciągały jego uwagę. W urwanych, pełnych emocji zdaniach, z zapartym tchem, jakby palił ich ogień ogarniający umysł, toczyli te potworne dyskusje. Gotowi byli lada moment skoczyć na siebie nawzajem, a nawet rzucić się z pięściami jeden na drugiego.
– Jak to możliwe? Walka o prawa robotnika niszczy uczucia narodowe? Obóz polski, a zaraz po nim – socjaliści? Przecież w pismach członków partii socjalistycznej nie ma słowa o ojczyźnie. Czyż można w ogóle przemawiać do mas głodnych, ludzi, którzy nie są pewni jutra, ludzi chorych i uciemiężonych? Hasła socjalistyczne nie są realne. Ta utopia, w której robotnik rządzi fabryką... Rosja nigdy nie będzie ani polska, ani socjalistyczna, jak to sobie wyobrażają marksistowscy działacze. Dlaczego więc myślisz, że robotnicy nie mieliby stanąć na czele społeczeństwa? Sądzą, że jutro nadejdzie dzień zemsty i sprawiedliwości społecznej. Burżuazja jest przerażona. Chcą odwrócić uwagę mas od najważniejszego celu: od sprawiedliwości społecznej. Tylko naiwni wierzą w braterstwo ludów i obcych narodów! Przecież w ciele człowieka tkwi ów egoizm od urodzenia. Polak nie zrozumie serca Żyda; Rosjanin nie zrozumie serca Polaka. Każdy musi żyć we własnym kraju, na swojej ziemi, postępować według swoich obyczajów, wierzyć w swoje narodowe tradycje.
– To znaczy: wojna światowa? Chcesz powiedzieć, że nienawiść między narodami to prawo natury? Wojna permanentna...
– W dniach wojny narodzi się na nowo moralność... Wojny, które zniszczą te stare podziały i wyczyszczą te puste frazesy.
– W dniach wojny narodzi się na nowo moralność... Wojny, które zniszczą te stare podziały i wyczyszczą te puste frazesy.
Henryk zacisnął pięści. Narastał w nim narodowy bunt. Czyż mieli uważać go za wroga, skoro nie zgadzał się z ich poglądami? Ale chłopak milczał – spoglądał na twarze obecnych. Ci mądrzy panowie w dzisiejszych czasach nie są w stanie zrozumieć niczego, nie potrafią wyciągnąć ręki do drugiego człowieka w chwili trudnego doświadczenia... O godzinie ósmej musiał wrócić do domu na egzamin. Student-gimnazjalista, który udzielał mu korepetycji (było to owo nowe źródło dochodu), czekał na niego na ulicy, zniecierpliwiony z powodu spóźnienia. Chłopcy witali go z lekkim uśmiechem i zdejmowali czapki, kłaniając się nisko. Przed bramą domu nastąpiło bolesne pożegnanie z przyjaciółmi. Jeden z nich podał mu ową książkę: Kapitał Marksa. Henryk wsunął ją pod pachę i tak powrócił z tą książką do domu. W domu panowała cisza, w pokoju unosił się zapach leków i jedzenia.
– Czy ojciec śpi? Gdzie mama? – zapytał od progu, a na jego twarzy malowało się zmęczenie i głęboki niepokój. Mama odpowiedziała mu cichym głosem pełnym lęku i troski:
– Przygotowałeś lekcje? – Czuła ulgę na widok syna.
– Przygotowałeś lekcje? – Czuła ulgę na widok syna.
W tym samym momencie do pokoju weszła ukochana ciotka Mania, ta, która wiedziała wszystko o kłopotach rodziny. Z wielkim zdziwieniem dostrzegła w ręku Henryka zeszyty przygotowane do lekcji i książki przeznaczone dla dorosłych, zupełnie niepasujące do wieku chłopca. Ta propozycja zorganizowania lekcji spotkała się z jej strony z gwałtownym sprzeciwem.
– Czyż to nie jest wbrew prawu, wbrew przepisom milicji? Szkoła w domu?
– Dlaczego nie mieliby organizować tajnych kompletów? Boją się, że ludzie nauczą się czytać i pisać? – broniła młodzieży ciotka Mania. i niech tylko spróbują przyjść. Moja siostrzenica i jej przyjaciółka z Warszawy odniosły wielki sukces w nauce języka polskiego.
– Dlaczego nie mieliby organizować tajnych kompletów? Boją się, że ludzie nauczą się czytać i pisać? – broniła młodzieży ciotka Mania. i niech tylko spróbują przyjść. Moja siostrzenica i jej przyjaciółka z Warszawy odniosły wielki sukces w nauce języka polskiego.
W tamtych latach zrodziła się w jego sercu ta pierwsza chęć, by uciec od ponurych realiów i zająć się pisaniem artykułów publicystycznych. To nie Ania była tą osobą, która zachęciła go do wysłania swojego pierwszego tekstu do redakcji gazety. W miesiącu marcu wysłał swój pierwszy artykuł na konkurs literacki ogłoszony przez redakcję „Kuriera Warszawskiego”. Był to dramat zatytułowany „Którędy?”, w którym opisał dylematy ideowe i moralne młodego pokolenia Polaków i Żydów w Warszawie. Z powodu obawy przed reakcją rodziny oraz carskiej cenzury, nie podpisał go własnym nazwiskiem. Na kopercie, obok tytułu sztuki, umieścił tajemnicze słowa, będące jego godłem konkursowym: „Janasz Korczak” – imię i nazwisko bohatera zaczerpnięte z dawnej powieści Kraszewskiego, którą czytał z wypiekami na twarzy w swoim pokoju dziecięcym.
Wtedy, gdy nadszedł dzień ogłoszenia wyników konkursu, hiszpańskie serce biło mocno ze strachu i niepewności. Choć jego sztuka nie zdobyła pierwszej nagrody, to otrzymała zaszczytne wyróżnienie, a jury podkreśliło wielki talent i dojrzałość młodego autora. Jednak w druku, z powodu błędu zecera, który przekręcił literę, hiszpański pseudonim ukazał się jako „Janusz Korczak”. Ten błąd zecera wyznaczył rytm całego jego przyszłego życia literackiego. Od tamtej pory Henryk Goldszmit zaczął funkcjonować w świecie kultury jako Janusz Korczak, autor, którego nazwisko miało w przyszłości stać się symbolem walki o prawa dziecka.
– Dlaczego wybrałeś ten pseudonim? – pytała matka Ludwika, gdy dowiedziała się o sukcesie syna.
– Ponieważ Janusz Korczak to człowiek wolny, który nie musi ukrywać swoich myśli przed światem dorosłych – odpowiedział, a w jego błękitnych oczach lśniła iskra dumy i niezależności. Nadeszła jesień, a wraz z nią – czas rozpoczęcia studiów wyższych. Henryk podjął decyzję, która miała całkowicie odmienić jego los: zapisał się na Wydział Lekarski Uniwersytetu Warszawskiego.
– Ponieważ Janusz Korczak to człowiek wolny, który nie musi ukrywać swoich myśli przed światem dorosłych – odpowiedział, a w jego błękitnych oczach lśniła iskra dumy i niezależności. Nadeszła jesień, a wraz z nią – czas rozpoczęcia studiów wyższych. Henryk podjął decyzję, która miała całkowicie odmienić jego los: zapisał się na Wydział Lekarski Uniwersytetu Warszawskiego.
Medycyna nie była dla niego jedynie nauką o ciele człowieka; uważał ją za misję niesienia pomocy najbiedniejszym i najbardziej uciemiężonym. Przed jego oczyma stał zawsze jasny, idealistyczny obraz lekarza-społecznika, który nie dba o zyski i zaszczyty, lecz oddaje swoje siły na rzecz cierpiących dzieci ulicy. W salach wykładowych, w prosektorium i w laboratoriach – Henryk studiował z wielką precyzją i zaangażowaniem. Profesorowie od razu dostrzegli w nim studenta o wybitnym umyśle i głębokiej wrażliwości; jego notatki z obserwacji klinicznych były pełne trafnych spostrzeżeń i empatii wobec chorych.
W tamtych czasach uniwersytet był miejscem dynamicznych starć politycznych. Rektor i inspektorzy carscy starali się utrzymać bezwzględną dyscyplinę, ale wśród studentów wrzało. Henryk unikał jednak partyjnych manifestacji; jego polem bitwy stały się szpitale i nędzne dzielnice Warszawy, w których mieszkał biedny lud żydowski i polski.
– Sam muszę doświadczyć tego cierpienia, by móc z nim walczyć – mówił do swojego kolegi, gdy wracali wieczorem ze szpitala dziecięcego.
W jadalni domu Goldszmitów wieczorami panował teraz spokój, przerywany jedynie cichym tykaniem zegara. Ojciec Józef przebywał w lecznicy, a matka i siostra powoli przyzwyczajały się do nowej rzeczywistości. Henryk stał się filarem domu; z pieniędzy zarobionych na korepetycjach i z pierwszych honorariów literackich utrzymywał rodzinę, nie skarżąc się ani słowem na swój ciężki los. Pod koniec pierwszego roku studiów medycznych, w jego sercu dojrzała decyzja o podjęciu pracy w Szpitalu dla Dzieci im. Bersohnów i Baumanów przy ulicy Śliskiej. Tam, wśród łóżeczek chorych niemowląt, miała rozpocząć się jego prawdziwa, wielka droga życiowa...
Okres ten był całkowicie pochłonięty nauką, odkryciami i poszukiwaniami, z których każde przynosiło coś nowego.
– Zamknięte. Wszystko zniknęło z tego domu. Czy ta tabletka, którą zażywasz, zawiera w sobie truciznę Kleopatry, czy też krew Jezusa Chrystusa, a może popiół z De Montekier oraz płaszcz Casanovy?... – kpiono w tamtych dniach. Gdy obok niego otwierały się drzwi instytutu anatomopatologii, powtarzano: „Oto człowiek, który pragnie poznać sekrety natury – serce kobiet, fizjologię...”. Rzecz jasna, fakty te sprawiały, że ludzie odsuwali się od niego i szeptali za jego plecami, ale dla lekarza pracującego w szpitalu te plotki były niczym wobec pacjentów stojących na skraju przepaści.
– Zamknięte. Wszystko zniknęło z tego domu. Czy ta tabletka, którą zażywasz, zawiera w sobie truciznę Kleopatry, czy też krew Jezusa Chrystusa, a może popiół z De Montekier oraz płaszcz Casanovy?... – kpiono w tamtych dniach. Gdy obok niego otwierały się drzwi instytutu anatomopatologii, powtarzano: „Oto człowiek, który pragnie poznać sekrety natury – serce kobiet, fizjologię...”. Rzecz jasna, fakty te sprawiały, że ludzie odsuwali się od niego i szeptali za jego plecami, ale dla lekarza pracującego w szpitalu te plotki były niczym wobec pacjentów stojących na skraju przepaści.
Lekcje historii starożytnej nie były dla Henryka jedynie zbiorem suchych faktów o minionych czasach i ludziach, którzy odeszli. Grecja i Rzym ożywały na nowo w wyobraźni młodego chłopca. Później te rozważania zaczęły dominować w jego myślach. Na pierwszy rzut oka pomysł ten wydaje się głupi. Spójrz no na to! Gwałtowny sprzeciw wobec zmian. Wydaje mu się, że strach przed tym wszystkim minie. Ale w głębi duszy, w samym mroku, tli się myśl, że nie ma dla niego ratunku. Nadzieja, którą pielęgnuje w sercu, to wiara, że zostanie pisarzem. Wciąż jednak nie wie, o czym będzie pisać.
„Mówią, że Michel-Angelo rzucał wodę na ścianę i z tych plam powstałych na tynku czerpał natchnienie do swoich obrazów. Rozumiem ja podejście Rousseau, choć wcale nie był człowiekiem bez wad. Ten temat jest doskonałym polem do badań. Misją człowieka jest walka w pierwszym szeregu. Pragnienie zdobycia sławy, które nie prowadzi do niczego dobrego. Chcę go powstrzymać przed tym wszystkim. Pragnie on, by hiszpańskie nazwisko zostało zapamiętane na zawsze. Dlatego też z determinacją szuka swojej drogi: oto początek”.
Jednak początek wcale nie nadszedł tak łatwo. Chłopak rumienił się ze wstydu, na samą myśl o tym. Sytuacja – runda rozmów z mamą i tatą; słowa krytyki, kpiny. Ania ukradła z jego biurka zeszyt z wierszami. Pokazała go mamie. Mama przeczytała go cichym głosem przy blasku lampy naftowej. Kiedy do pokoju wszedł Henryk, natychmiast schowała ów zeszyt pod poduszkę. Atmosfera stała się gęsta, a na twarzach obecnych nie było widać ani śladu uśmiechu; oczy ich napełniły się łzami. Zaczęli rozmawiać na głos. Henryk usłyszał swoje sekrety, te najskrytsze tajemnice, którymi tak bardzo się szczycił. Może śmiali się z niego? Byli tacy, którzy nie rozumieli tych słów. Zamiast pochwał i dumy ze sztuki, którą napisał, mówili o sprawach przyziemnych: o cenie ubrań i o butach, o jedzeniu na stole. W jego uszach brzmiały te bolesne słowa, budzące w nim głęboki żal. Chciał zawołać: „Ojej, jakże wielka była nienawiść, którą żywiłam w tamtym momencie do Ani, do mamy i do całej reszty!”.
Gdy wychodzili z salonu, jedna z sióstr rzuciła do niego z drwiną:
– Twój uśmiech jest taki... jak u pana poety!
I ojciec wtrącił się do rozmowy:
– To nie jest zajęcie dla prawdziwego mężczyzny. Zostaw te bzdury, weź się za naukę i pracę!
– Twój uśmiech jest taki... jak u pana poety!
I ojciec wtrącił się do rozmowy:
– To nie jest zajęcie dla prawdziwego mężczyzny. Zostaw te bzdury, weź się za naukę i pracę!
Henryk nie odpowiedział. Tylko jego usta zacisnęła się mocno z dumy i zaczął pisać w swoim pamiętniku. Oto kilka kolejnych stron:
„26 listopada.
Wszystkie moje wolne godziny poświęcam teraz książkom. Wyciągam je z biblioteki. Będąc na spacerze, spotkałem dziś tego starego stróża. Jutro pójdę do szpitala dla dzieci. Na grobie mojej babci poproszę o jej wsparcie. Ileż nadziei kryje się tam! Czuję w głębi duszy chęć do wielkich poszukiwań: będę badać ludzką naturę. W oparciu o te materiały stworzę opowiadania, baśnie i przypowieści dla dzieci. Czyż to nie jest piękne zadanie, godne tego, by poświęcić mu całe swoje życie?”
Wszystkie moje wolne godziny poświęcam teraz książkom. Wyciągam je z biblioteki. Będąc na spacerze, spotkałem dziś tego starego stróża. Jutro pójdę do szpitala dla dzieci. Na grobie mojej babci poproszę o jej wsparcie. Ileż nadziei kryje się tam! Czuję w głębi duszy chęć do wielkich poszukiwań: będę badać ludzką naturę. W oparciu o te materiały stworzę opowiadania, baśnie i przypowieści dla dzieci. Czyż to nie jest piękne zadanie, godne tego, by poświęcić mu całe swoje życie?”
29 listopada.
Marzyłem, by założyć pismo zatytułowane „Początek”, w którym autorzy otrzymujący odmowne odpowiedzi od redakcji innych gazet mogliby znaleźć dla siebie przestrzeń: „Nie nadaje się do druku”. Przejrzałem dziś mój pierwszy zeszyt z wierszami; jest tam zaledwie dziesięć podpisanych utworów. Mimo to wierzę w swoje literackie powołanie. Ojciec zakazał mi jednak czytania. Twierdzi, że nie da się wyżyć z pisania książek.
Marzyłem, by założyć pismo zatytułowane „Początek”, w którym autorzy otrzymujący odmowne odpowiedzi od redakcji innych gazet mogliby znaleźć dla siebie przestrzeń: „Nie nadaje się do druku”. Przejrzałem dziś mój pierwszy zeszyt z wierszami; jest tam zaledwie dziesięć podpisanych utworów. Mimo to wierzę w swoje literackie powołanie. Ojciec zakazał mi jednak czytania. Twierdzi, że nie da się wyżyć z pisania książek.
1 grudnia.
Dziwne uczucie ogarnęło mnie dzisiaj. Wciąż nie mam własnych dzieci, a już tak bardzo je kocham. Czuję, jak rośnie we mnie nowa siła i głęboka wrażliwość. Widziałem dziś małą, uroczą dziewczynkę w wieku około roku. Jakże wielkie jest szczęście człowieka, kiedy ma własne dziecko! Może ono przekazać mu swoje zasady, ukształtować jego charakter i umysł. Kiedy człowiek ma kochającą żonę i dobre dzieci, zyskuje możliwość radosnego życia po długim dniu ciężkiej pracy dla rodziny. Często w te dni rozmyślam o latach mojego dzieciństwa i zbieram materiały na ich temat.
Dziwne uczucie ogarnęło mnie dzisiaj. Wciąż nie mam własnych dzieci, a już tak bardzo je kocham. Czuję, jak rośnie we mnie nowa siła i głęboka wrażliwość. Widziałem dziś małą, uroczą dziewczynkę w wieku około roku. Jakże wielkie jest szczęście człowieka, kiedy ma własne dziecko! Może ono przekazać mu swoje zasady, ukształtować jego charakter i umysł. Kiedy człowiek ma kochającą żonę i dobre dzieci, zyskuje możliwość radosnego życia po długim dniu ciężkiej pracy dla rodziny. Często w te dni rozmyślam o latach mojego dzieciństwa i zbieram materiały na ich temat.
5 grudnia.
Udzieliłem dziś lekcji. Gdybym tylko mógł stać o własnych siłach, nie będąc zależnym od nikogo! Codziennie chodzę na róg ulicy Świętokrzyskiej. Córka znajomej, mała dziewczynka w wieku około trzynastu lat, patrzy na mnie z zachwytem. Widzę w jej oczach te wszystkie dawne, skostniałe poglądy, które zabraniają kobiecie samodzielnego myślenia. To nie jest sprawiedliwe, to narusza jej podmiotowość. Ale w tych dniach narodziła się we mnie miłość, miłość czysta, która nie ma nic wspólnego z przyziemnym pożądaniem, lecz jest pełna szacunku i duchowej czystości. Znalazłem w szafie kilka moich dawnych wierszy. Oto ich tytuły: nie z powodu twoich oczu cię pokochałem, lecz z powodu twojej czystej duszy; dlaczego płaczesz, małe dziecko?; śmierć na łóżku szpitalnym; cisza; los człowieka – los rzuconego kamienia, który spada na ziemię z głośnym łomotem, bo na tym świecie nie ma wolności... Jednak te wiersze nie nadają się do druku. Dlatego też Henryk wysyła je bezpośrednio do kosza na śmieci.
Udzieliłem dziś lekcji. Gdybym tylko mógł stać o własnych siłach, nie będąc zależnym od nikogo! Codziennie chodzę na róg ulicy Świętokrzyskiej. Córka znajomej, mała dziewczynka w wieku około trzynastu lat, patrzy na mnie z zachwytem. Widzę w jej oczach te wszystkie dawne, skostniałe poglądy, które zabraniają kobiecie samodzielnego myślenia. To nie jest sprawiedliwe, to narusza jej podmiotowość. Ale w tych dniach narodziła się we mnie miłość, miłość czysta, która nie ma nic wspólnego z przyziemnym pożądaniem, lecz jest pełna szacunku i duchowej czystości. Znalazłem w szafie kilka moich dawnych wierszy. Oto ich tytuły: nie z powodu twoich oczu cię pokochałem, lecz z powodu twojej czystej duszy; dlaczego płaczesz, małe dziecko?; śmierć na łóżku szpitalnym; cisza; los człowieka – los rzuconego kamienia, który spada na ziemię z głośnym łomotem, bo na tym świecie nie ma wolności... Jednak te wiersze nie nadają się do druku. Dlatego też Henryk wysyła je bezpośrednio do kosza na śmieci.
W redakcji gazety odrzucili te utwory. Odpowiedź brzmiała: „Brak talentu”. Bliska znajoma, panna Julia, poddała je surowej ocenie. Poprosił ją, by powiedziała mu całą prawdę, ale szczerość, z jaką to zrobiła, sprawiła mu głęboki ból i gorycz. Czyżby rzeczywiście nie miał talentu? Czyżby brakowało mu pisarskich skrzydeł? Zdecydował się więc odłożyć poezję na bok; nie chciał wracać do niej nigdy więcej. Zaczął intensywnie studiować nowoczesne metody wychowawcze, czytając dzieła Pestalozziego, Fröbla i Spencera. W książce wielkiego filozofa pt. „Wychowanie” spoczął jego wzrok na owym słynnym zdaniu: „Dzieci są z natury złe i egoistyczne, a zadaniem rodziców jest złamać ich upór”. Jakże bardzo nie zgadzał się z tym stwierdzeniem! Czyż człowiek nie ma obowiązku stać się obrońcą dziecka przed tym potwornym systemem? Zamiast łamać upór dzieci i traktować je niczym niewolników, należy oddać im prawo do wolności i samostanowienia, otoczyć szacunkiem ich mały, intymny świat.
Pod wieczór Henryk wyszedł na spacer w stronę Wisły. Siedział samotnie na piasku nad brzegiem rzeki; błękitne fale rozbijały się o kamienie, a w oddali widać było zarysy warszawskich kamienic. Słońce chowało się już za horyzont. Choć dzień dobiegał końca, w jego sercu wznosiła się nowa, świetlana idea, która rozjaśniała mroki jego duszy. Woda szemrała cicho, a wokół panował głęboki spokój; Praga na drugim brzegu rzeki tonęła w mroku, a z bagien dobiegał donośny rechot żab, zwiastujący nadejście nocy.
Henryk stał na brzegu rzeki, a jego znoszony płaszcz mundurowy powiewał na wietrze. Nie myślał już o poezji i o literackich porażkach, lecz o tej wielkiej, nowej drodze, jaka przed nim stała. Wznosząc oczy ku gwiazdom, które zaczynały migotać na niebie, przysiągł sobie, że całe swoje życie, wszystkie siły i talenty odda na rzecz najmłodszych, bezbronnych obywateli świata, by stworzyć dla nich bezpieczny dom, wolny od przemocy i fałszu. Te słowa z pamiętnika młodego Henryka Goldszmita czytała po latach Stefa Wilczyńska w cichym gabinecie na Krochmalnej. Widziała w nich początek tej wielkiej, korczakowskiej rewolby pedagogicznej, która miała odmienić świat dziecka. Cała ta szafa pełna starych sprawozdaniach i notatek nie była dla niej martwym archiwum, lecz żywym świadectwem narodzin geniuszu. Oparła głowę o biurko i szepnęła cicho do siebie:
– Doktor pozostał wierny swojej przysiędze...
– Doktor pozostał wierny swojej przysiędze...
Tylko chemia była w stanie rozwiązać problemy teraźniejszości, i to właśnie jej zamierzał w duchu poświęcić swoją przyszłość. Jego przyszłość? Jak jawi się owy obraz nadchodzącego jutra? Henryk ponownie pogrążył się w rozmyślaniach, spoglądając na mroczne mgły nocy. Tymczasem polne koniki w trawie nie ustawały w swoim tradycyjnym koncercie: jakiż to wspaniały, miarowy rytm, melodia dopasowana do bicia ich serc, jakby rymowane wersy z dawnych poematów... Te miarowe uderzenia i rytmiczne tony były niczym fale rozbijające się o brzeg rzeki. Burzliwe myśli powoli układały się w rytm owego unikalnego metrum. Cisza wokół stawała się coraz głębsza, a młody chłopak pogrążał się coraz bardziej w głębokim śnie. Zasnął, a w jego sercu tliła się wielka miłość do nieba, do gwiazd, do polnych koników i do szumu fal rzeki. Jego sen był mocny i głęboki, niczym sen niemowlęcia, które ukoiło się po długim, rzewnym płaczu.
Anatomia korczakowskiego buntu: Od traumy carskiego salonu do wojennej republiki dziecięcej (Komentarz badawczy do rozdziałów 1–4)
Lektura unikalnych, wydanych w 1944 roku wspomnień Pauliny Appenszlak („Ha-Doktor nish'ar”) rzuca zupełnie nowe, intymne światło na biografię Janusza Korczaka. Struktura książki – oparta na bolesnym kontraście między mrokiem warszawskiego getta a nostalgicznymi powrotami do przełomu XIX i XX wieku – pozwala nam, badaczom, dostrzec fascynujący proces: jak głębokie kryzysy osobiste małego Henryka Goldszmita stały się bezpośrednim budulcem pod jego rewolucyjny system pedagogiczny.
Analiza rozdziałów 1–4 odsłania cztery kluczowe filary, na których opierał się ten mikrokosmos.
1. Geneza buntu: Carska szkoła i salon jako źródło opresji
Większość tradycyjnych biografii przedstawia dzieciństwo Henryka Goldszmita jako pasmo mieszczańskiego luksusu. Paulina Appenszlak bezlitośnie obnaża fałsz tego mitu, pokazując, że dla wrażliwego chłopca warszawski salon i carskie gimnazjum były przestrzeniami głębokiej opresji.
Wymóg tresury i popisów przed gośćmi, surowość ojca (adwokata Józefa Goldszmita) piętnującego błędy syna, a wreszcie sadystyczny system carskiej szkoły (gdzie nauczyciel łaciny zmuszał dzieci do fizycznego bicia własnych rąk o blat za błędy w gramatyce) wywołały u małego Henryka Goldszmita skrajne wyczerpanie nerwowe i nocne koszmary.
To właśnie to paraliżujące poczucie niesprawiedliwości i lęku przed oceną ukształtowało przyszłego reformatora. Cała późniejsza pedagogika Domu Sierot przy ul. Krochmalnej 92 została przez Korczaka zaprojektowana jako anty-szkoła i anty-salon. W miejsce strachu wprowadził podmiotowość, a zamiast potępienia za błędy – zasadę, którą wpajał swoim uczniom na korepetycjach: „Popełniłeś błąd, ale to nic złego. Człowiek uczy się przez całe życie”.
2. Narodziny wrażliwości i „System Skarbów”
Niezwykle cennym odkryciem faktograficznym jest ukazanie młodzieńczych pasji zbierackich Henryka. Uciekając przed rygorem dorosłych, mały chłopak samotnie kolekcjonował na podwórku „śmieci”: puste pudełka po zapałkach, bilety tramwajowe, kasztany i gładkie kamyki, które dzieci nazywały „minerałami”.
Ten dziecięcy eskapizm tłumaczy rewolucyjny krok, jaki Korczak wykonał dekady później w Domu Sierot. Wprowadzony przez niego w gabinecie tzw. „Żelazny Fundusz” (opisany w rozdziale 1) opierał się na głębokim zrozumieniu psychologii dziecka. Pudełka, w których sieroty w getcie trzymały potłuczone kolorowe szkiełka, wstążki czy otoczaki, były dla nich kotwicami tożsamości w świecie odartym z godności. Korczak chronił te dziecięce „skarby” przed rewizjami Gestapo, ponieważ sam jako samotne dziecko żył w tym samym uniwersum drobiazgów.
Podobnie było z jego autorskim „Systemem Widokówek Pamięci”. Wręczane za czystość, punktualność czy pomoc słabszym, pocztówki z motylami i kwiatami były bezpośrednią odpowiedzią na carskie stopnie i ordery dorosłych. Korczak uczył dzieci, że jedyną prawdziwą walutą w życiu jest szacunek za codzienne, małe czyny.
3. Piwnica i jadalnia: Mikrojurysdykcja stołu
Rozdziały 1–2 przynoszą nam bezcenne, surowe szczegóły dotyczące logistyki i funkcjonowania Domu Sierot po zmuszeniu go przez okupanta do opuszczenia Krochmalnej. Jadalnia, która przed wojną mieściła od 12 do 14 długich stołów (co potwierdzają relacje Pana Miszy), była sercem i mózgiem instytucji. To tam rodził się unikalny koncept kolektywnej odpowiedzialności.
Stół nie był meblem – był jednostką prawno-organizacyjną. Przerwanie porządku, hałas, gra czy gwizdanie (Korczak sam przewrotnie bawił się w sprawie z Balcią Szulewicz) skutkowały uchybieniami wpisywanymi na tablicę ogłoszeń pod słynnym paragrafem 300.
W czasie wojny ta jadalnia zamieniała się w nocy w schron i sypialnię z polowymi łóżkami, a logistyka czystości – legendarne białe obrusy bez ani jednej plamy – stała się pancerzem chroniącym dzieci przed zezwierzęceniem getta.
Wstrząsający opis psychologiczny Stefanii (Stefy) Wilczyńskiej, która skrajnie głodna i wycieńczona liczy w kuchni kilogramy cebuli i kapusty, a pod swoim łóżkiem ukrywa „żelazny zapas” puszek z konserwami, oddaje heroizm codziennego zarządzania głodem. Stefa brała na siebie potworny ciężar logistyczny, maskując swoją apatię i zmęczenie niczym „wstydliwą chorobę”, byle tylko dać dzieciom poczucie stabilizacji.
4. Ojciec, szaleństwo i ucieczka nad Wisłę
Wątek autobiograficzny z Rozdziału Czwartego dotyka najgłębszej, niezagojonej rany w życiu Korczaka – choroby psychicznej jego ojca. Scena, w której zza drzwi gabinetu dobiega obłąkańczy krzyk adwokata Goldszmita próbującego wyskoczyć przez okno, zrujnowała stabilność finansową i emocjonalną rodziny. 17-letni Henryk musiał stać się jedynym żywicielem domu, zarabiając na korepetycjach.
Lęk przed dziedzicznym obłędem sprawił, że Goldszmit podjął dramatyczną decyzję: nigdy nie założy własnej rodziny. Opisana przez Appenszlak romantyczna scena nad Wisłą, gdzie Henryk po fali krytyki literackiej ze strony rodziny i redakcji (zarzucających mu „brak talentu”) siedzi samotnie na piasku i przysięga oddać całe swoje życie obronie najmłodszych, stanowi mit założycielski Starego Doktora.
Rezygnując z poezji, Henryk zwrócił się ku naukowej analizie i pedagogice (studiując Pestalozziego, Fröbla i Spencera). Gdy Spencer twierdził, że „należy złamać upór złego z natury dziecka”, młody Goldszmit na brzegu Wisły sformułował swoją opozycję: dziecko ma prawo do wolności i absolutnego szacunku.
Podsumowanie: Przysięga, która przetrwała mrok
Tekst Pauliny Appenszlak zamyka piękną, acz tragiczną klamrę. Te wszystkie odnalezione w szafie stare pamiętniki, notatki z 1898 roku i młodzieńcze modlitwy o „dar modlitwy” Henryka, są czytane w nocy przez skrajnie zmęczoną Stefę Wilczyńską, podczas gdy za oknami krążą niemieckie patrole, a w pokoju obok śpi dwudziestka chorych dzieci.
W obliczu nakazu Gestapo o natychmiastowej ewakuacji budynku i zakazie zabierania czegokolwiek, Stefa staje przed dylematem zniszczenia archiwum. Kończące Rozdział Czwarty zdanie: „Doktor pozostał wierny swojej przysiędze” uświadamia nam, że stworzona przez nich republika dziecięca nie była tylko eksperymentem pedagogicznym okresu pokoju. Była to potężna, niezłomna struktura moralna, która narodziła się z cierpienia małego chłopca w carskiej Warszawie i pozostała nienaruszona aż do ostatnich sekund w komorach Treblinki.
