"Korczak Został" - Paulina Appenszlak - Rozdział Osiemnasty (strony 186–199) - Kto jest winny?

Kompletny, połączony Rozdział Osiemnasty (strony 186–199)

Oto cała treść osiemnastego rozdziału zestawiona w jeden ciągły tekst:

---

Kto jest winny?

„Czym on jest zajęty? W poniedziałek i wtorek — zeznania w sprawach dzieci przed władzami. W środę i czwartek — wizyty w sądzie powszechnym, a w piątek i sobotę — w żydowskim sądzie religijnym (Bet Din). Pierwszy dzień tygodnia to spotkania komitetu charytatywnego, poza tym: wykłady, posiedzenia zarządu i wszelkie inne trudne i skomplikowane sprawy. Tygodnie mijają tak w szaleńczym tempie” (17.2.35).

A te tygodnie stawały się w miarę upływu czasu jeszcze bardziej gorączkowe niż zazwyczaj, zgodnie z planem, który sami sobie wyznaczyliśmy. W godzinie, gdy dzieci kładły się spać, doktor wychodził z pokoju, by porozmawiać ze Stefą na temat młodzieży z seminarium wychowawczego. Pragnął poświęcić im więcej czasu, by przekazać im wiedzę, którą zdobył.

— Jeszcze jedna sprawa. Walka z tymi, którzy dopuszczają się uchybień regulaminowych, staje się coraz trudniejsza — powiedziała rano Stefa, podchodząc do niego. — Musimy znaleźć sposób, by zmienić ten system ocen i odrzucić te dawne zasady. To otworzy oczy każdemu z naszych wychowanków.

Ona wiedziała o tym doskonale, bo przez te wszystkie dni i miesiące to właśnie na nią spadał ten wielki ciężar i długa praca, z której wyciągała wnioski.

— Kto jest winny tej sytuacji? — zapytała.

Jego odpowiedź nie była długa ani rozwlekła. Przywykli rozmawiać ze sobą w sposób krótki, zwięzły i konkretny. Doktor potrafił ująć v swoich pismach styl tamtych czasów, v których przyszło mu żyć. Nie lubił pisać długich listów pełnych ozdobników i opisów. Wolał dawać ludziom proste i zrozumiałe instrukcje, tak aby każdy mógł samodzielnie dostrzec problem i go rozwiązać. Swój przekaz kierował do zwykłych, prostych ludzi – nie szukał poklasku ani wyszukanych słów. Z tego powodu nie używał wielkich słów i długich zdań, lecz pisał prostym i uniwersalnym językiem.

— Chcę uratować to małe dziecko...

Ona wiedziała już o wszystkim. Wypowiedź ta dotyczyła studentki piątego roku z seminarium, która została wezwana na rozmowę przez jednego z nauczycieli. Gazety rozpisywały się o tym wydarzeniu, nie szczędząc słów krytyki pod adresem metod wychowawczych stosowanych w placówce. Twierdzono, że ten młody chłopak, którego wychowywaliśmy, stał się przestępcą z powodu braku odpowiedniej opieki i kontroli ze strony dorosłych. Wskazywano na błędy w systemie, a atmosfera wokół Domu Sierot stała się gęsta i nieprzyjazna, przypominając najtrudniejsze chwile z okresu epidemii tyfusu. Te oskarżenia rzucały cień na pracę personelu, wywołując głęboki niepokój.

Tydzień po tym wydarzeniu jeden z urzędników państwowych, który zajmował się sprawami młodzieży, odwiedził placówkę. Przyglądał się z bliska pracy dzieci w warsztatach stolarskich i krawieckich, a także ich zaangażowaniu w naukę. Widząc to wszystko, zmienił zdanie i wyraził chęć pomocy, tak aby te nieporozumienia nie doprowadziły do zamknięcia szkoły.

Doktor, siedząc w swoim biurku, rzucił okiem na wycinki prasowe, które leżały przed nim. Jego twarz wyrażała głęboki smutek.

— Doszło do tego, że... — szepnął, zwracając się do Stefy, która przyniosła mu te gazety. — To oskarżenie uderza w sam fundament naszej pracy. Jeśli nauczyciele i dyrektorzy szkół zaczną postrzegać naszych wychowanków jako potencjalnych przestępców, to nasz dom przestanie być bezpieczną przystanią i zamieni się w więzienie.

Zatopił się v rozmyślaniach. Chwilę potem otworzyły się drzwi pokoju.

— Kobieta czeka na pana...
— Nie mam czasu na rozmowy.
— Płacze. Mówi, że jest matką jednego z oskarżonych chłopców...

— Jeśli tak, to bardzo mnie interesuje — pomyślał w duchu i głośno wypowiedział słowa zaproszenia. Do pokoju weszła starsza, niska kobieta, ubrana w skromną czarną suknię. Jej twarz była blada i pomarszczona, a w jej oczach widać było łzy rozpaczy i bólu bezgranicznie. Doktor spuścił wzrok, lękając się spojrzeć w twarz tej tragedii.

— Jestem matką tego chłopca — szepnęła. — I co pan, panie doktorze, zamierza mi powiedzieć?...

W odpowiedzi usłyszał cichy płacz.

— Nie wiem, doprawdy nie wiem, jak do tego doszło. Od dziecka był taki cichy i spokojny. Nigdy nikogo nie skrzywdził.
— Ale przecież on strzelił… i to z bliska; znaleziono u niego pistolet.
— Panie doktorze, błagam! Ja wiem, że on zawinił. Ale to dobry chłopiec. Tylko trochę nerwowy, rozpieszczony, a do tego… taki naiwny.
— Doprawdy?
— Najlepiej będzie, jeśli wejdzie pan na górę, do pokoju przesłuchań — płakała matka.
— Ja również tak uważam — odparł doktor. — Ale proszę pamiętać, że sprawa nie zależy wyłącznie od sędziów. Zrobię wszystko, co w mojej mocy, by znaleźć dla niego jakieś okoliczności łagodzące. Dlatego tu przybyłem — dodała.

Kobieta w geście błagania ucałowała jego dłoń. Speszył się, ukrywając rękę pod połą płaszcza, po czym rzekł:

— Proszę tak nie robić. To niepotrzebne, pani Goldszmit.
— Muszę iść na górę, do chłopca — powiedziała pani sędzia, gdy matka wyszła.

Kwadrans później przyprowadzono oskarżonego pod eskortą strażnika. Chłopak był blady, miał napiętą twarz, inteligentne rysy i oczy pełne głębokiego smutku. Paznokcie miał obgryzione do krwi. Jego wygląd zdradzał skrajne wyczerpanie i przygnębienie.

— Usiądź tutaj, mój drogi — odezwał się doktor, patrząc mu prosto w oczy.
— Mamo? — bąknął chłopak, a w jego oczach stanęły łzy. Ta jedna prośba wyrwała się z jego dziecięcych ust.
— Jak to się mogło stać? Dlaczego to zrobiłeś? — rozmyślał doktor.

Zaczął zadawać pytania. Chłopak odpowiadał bez ogródek, przyznając, że to on strzelił. Wyciągnął pistolet z szuflady biurka swojego ojca.

— Ale z jakiego powodu?
— Z powodu moich ocen. Prześladowały mnie od pierwszego dnia szkoły. Nauczyciel wciąż powtarzał, że moje stopnie są niedostateczne, wyśmiewał mnie przy wszystkich…
— I co z tego?...
— A ja… nic nie mówiłem. Znosiłem to wszystko w milczeniu. But potem zaczęło to we mnie narastać, aż w końcu nie mogłem już tego znieść. Czułem, że tracę zmysły. Dorastałem jako pilny uczeń, byłem dumny ze swoich wyników. Chciałem zaimponować mojemu nauczycielowi, panu Podgórskiemu, żeby wszyscy wiedzieli, że potrafię sprostać wymaganiom. Ale on, pan Aleksander, w dniu lekcji… wyśmiał mnie. Kazał mi stać pod ścianą przez całą godzinę, dopóki nie skończy się lekcja. Potem, w środę, sytuacja się powtórzyła. W czwartek zawołał mnie i powiedział, że wyrzuci mnie ze szkoły.

— Rozumiem, rozumiem — przerwał mu doktor. Cała ta opowieść była pełna żalu i tłumionego gniewu.

— Ogolili mi głowę!
— Tak, w szkole wszyscy się śmiali. To miała być kara. Kiedy zobaczyłem swoją twarz w lustrze — wybuchnąłem płaczem. Nie, nie mogłem pokazać się na oczy mamie. Nie miałem już siły wracać do domu. Ale wcześniej… w moim sercu zapłonął ogień — nienawidziłem go… Nikogo innego nie było w domu. Wiedziałem, że ojciec trzyma pistolet w szufladzie biurka. Wyciągnąłem go, schowałem i pobiegłem w stronę szkoły… Przez całą drogę bałem się, że spotkam wroga. Ale na szczęście ulica była pusta i… strzeliłem…

Chłopak znów zalał się łzami.

— Czy nauczyciel przeżył? — zapytał chłopak, drżąc na całym ciele.
— Tak, to była tylko lekka rana, choć kula przeszła blisko płuca — odpowiedział doktor. — Nie ma zagrożenia życia.
— Słowo daję, panie doktorze, nie chciałem go zabić. Ale… czy zdołają mi wybaczyć? — Słowa uwięzły mu w gardle. Wstrząsał nim potężny szloch, zrodzony z lęku i poczucia winy. Nie mógł przełknąć ani kęsa jedzenia. Siedział tak aż do godziny czwartej po południu przed czarną kawą, badając go wzrokiem pełnym głębokiego niepokoju.

Sprawa ta wywołała ogromne poruszenie w całym domu. Jakże to możliwe, aby wychować w dziecku tak ślepą nienawiść, która doprowadziła go do popełnienia czynu o charakterze przestępczym? Nie raz widziałem podobne przypadki, ale zawsze starano się rozstrzygać te spory polubownie. Pistolet, ten mały rewolwer, który przyniósł ze sobą do szkoły, nie pasował do jego natury. Większość z tych zarzutów, jakie postawiono chłopakowi przed sądem powszechnym, opierała się na domysłach, a nie na twardych faktach.

Przypomniała mi się ta surowa dyscyplina, jaka obowiązywała w tamtych czasach w szkołach publicznych. „Ukochani uczniowie” podlegali bezwzględnemu rygorowi, a kary cielesne były na porządku dziennym. System ten niszczył charaktery dzieci, nie dając im żadnych schronień na obronę. Z wielkim bólem patrzyłem na te metody wychowawcze, które opierały się wyłącznie na strachu i ślepym posłuszeństwie. Zmierzyłem się z tym problemem i wziąłem całą odpowiedzialność na siebie. Podszedłem do małego stolika i zacząłem analizować te zachowania w ciszy. Wyjaśniłem wychowankom, jak bardzo ta gra pozorów niszczy ich szczerość i spontaniczność. Próbowałem przekonać ich za pomocą logicznych argumentów, że te dawne reguły nie przynoszą żadnego pożytku.

Z czasem zauważyłem pierwsze pozytywne zmiany w sferze zachowań dzieci. Hałas i krzyki ustały. Rezultaty były widoczne niemal natychmiast. Za każdym razem, gdy spotykacie się z przejawami złego humoru, agresji czy słabości nerwowej ze strony waszych podopiecznych, nie spieszcie się z wymierzaniem kar, lecz spróbujcie zrozumieć ich źródło. Zastanówcie się, co jest prawdziwą przyczyną ich gniewu i buntu, a wtedy wasze serce napełni się wyrozumiałością. Bo przecież w głębi duszy oni wszyscy pragną jedynie miłości.

Pierwsza fundamentalna zasada, jaka spoczywa na wychowawcy, to umiejętność panowania nad własnymi emocjami w każdej sytuacji. To daje mu ogromną przewagę moralną nad tłumem wychowanków. Istnieją różne rodzaje gniewu i nie zawsze jest on rzeczą jednoznacznie złą. Warto z góry uświadomić sobie te niuanse w relacjach z dziećmi:

„Jeśli krzyczę na was z powodu waszych przewinień – to czynię to wyłącznie w słowach, w moim języku i tonie głosu, ale nigdy w sercu. Mój gniew jest tylko powierzchowny, wywołany troską o wasze dobro. Jeśli jednak uderzę kogoś z was – oznacza to, że mój gniew jest prawdziwy i głęboki. Wtedy czuję ból w sercu, moje ręce i nogi drżą z emocji, a w moich oczach stają łzy wściekłości. Wtedy między nami nie ma już żadnej więzi ani miłości. Wtedy muszę podnieść głos i krzyczeć, by zagłuszyć wyrzuty sumienia. Taki gniew niszczy porządek i budzi strach. Pragnę, abyście wiedzieli, że w moim sercu nigdy nie ma prawdziwego gniewu na was. Moje serce jest zawsze pełne miłości do was, nawet gdy was ganię.

Ale pamiętajcie, że jeśli kiedykolwiek was skrzywdzę, nie zrobię tego ze złej woli, lecz z powodu mojego własnego zmęczenia lub smutku. Jeśli zdarzy mi się postąpić niesprawiedliwie, poczuję ogromny żal. Gdybym był sam w swoim pokoju, zapłakałbym nad własną słabością. Ale pośród dzieci nie wolno mi płakać, bo muszę być dla was wzorem siły i opanowania”. Wstydem byłoby, gdyby dorosły człowiek płakał przy dziecku. I na to nie ma rady.

— Nie gniewaj się na mnie, mój drogi — powiedział doktor, przytulając malucha do serca. — Twój ból jest moim bólem. Ale musimy pamiętać o zasadach i wyciągać z nich wnioski. Mój gniew nigdy nie przerodzi się w prawdziwą złość na ciebie, a w moim sercu nie ma miejsca na nienawiść. Dlatego pragnę, abyś i ty nauczył się panować nad swoimi emocjami. Zanim zaczniemy edukować najmłodszych, musimy najpierw wyjaśnić im różnicę między dobrem a złem, sprawiedliwością a bezprawiem. To jest klucz do zrozumienia ich natury.

Jednak starsi chłopcy od lat uczestniczący w życiu samorządu dziecięcego nie kierowali się już wyłącznie emocjami, lecz potrafili logicznie argumentować swoje racje. Gdy sędzia podnosił głos na oskarżonego, ten natychmiast oponował:

— Przecież sąd musi być sprawiedliwy! Każdy z nas ma prawo do obrony i nikt nie może wydawać wyroku bez pełnego udowodnienia winy. Domagam się sprawiedliwego procesu i oczekuję bezstronności.

Doktor i Stefa, jako opiekunowie, często musieli stawać w obronie dzieci przed niesprawiedliwymi oskarżeniami ze strony personelu lub nauczycieli ze szkół publicznych. System sądowniczy w Domu Sierot stał na straży praw każdego wychowanka:

„Zadaniem sądu koleżeńskiego jest obrona słabych przed silnymi, ochrona przed niesprawiedliwością i przemocą wewnątrz małej społeczności. Sąd musi być ostoją sprawiedliwości i równości, dając każdemu dziecku poczucie bezpieczeństwa. Musi chronić indywidualność malucha i dbać o to, by nikt nie czuł się pokrzywdzony lub upokorzony”.

Głównym celem sądu było niesienie pomocy tym, którzy pogubili się w życiu, a nie wymierzanie surowych kar. Sędziowie starali się dotrzeć do przyczyn złego zachowania, rozmawiać z winowajcami i pomagać im w poprawie, dając szansę na zrehabilitowanie się w oczach rówieśników. Wielu pedagogów i obserwatorów z zewnątrz z podziwem przyglądało się tym przełomowym metodom wychowawczym, uznając system stworzony przez doktora za jedno z największych osiągnięć ówczesnej pedagogiki. Zwracano uwagę na niezwykłą dojrzałość moralną dzieci, które same potrafiły zarządzać swoją społecznością, opierając się na dialogu i wzajemnym szacunku. System ten, sprawdzony w trudnych realiach codzienności w placówce przy ulicy Krochmalnej, przyniósł wspaniałe rezultaty.

W seminarium nauczycielskim, gdzie doktor prowadził swoje wykłady... na nasze nieszczęście aż do dziś. Ten okrutny i bezwzględny model, który realizują niektórzy wychowawcy, zyskał złą sławę w całym kraju. Instytucja wychowawcza, zamiast stać się oparciem i schronieniem, przekształcała się w miejsce moralnego łamania dzieci, które były karane za najmniejsze przewinienia. Zamiast szukać dialogu, system ten karał bezlitośnie, potęgując złe skłonności wychowanków i wzmacniając w nich poczucie krzywdy.

Zasady, na których opierał się ten tradycyjny system szkolny, były potworne. Ten autorytarny model rodził nienawiść w sercach najmłodszych, doprowadzając w końcu do buntu i tragedii. Pewnego dnia nadeszła wiadomość o śmierci dwójki dzieci w jednej z takich placówek, co wywołało głęboki poruszenie w całym społeczeństwie. Gdy badano ciała tych nieszczęsnych maluchów, odkryto na nich wyraźne ślady potwornego bicia. Sekcja zwłok wykazała, że przyczyną śmierci były rozległe obrażenia wewnętrzne, spowodowane brutalnymi karami cielesnymi.

Kto dał tym ludziom prawo, by tak nieludzko traktować dzieci? Kto pozwolił im na stosowanie tak bestialskich metod wychowawczych? Kto ponosi odpowiedzialność za tę tragedię? Kto jest winny śmierci tych niewinnych istot? Gdzie byli wychowawcy, nauczyciele i dyrektorzy tej placówki? Prokurator wniósł akt oskarżenia przeciwko dyrektorowi instytucji oraz wychowawcom, zarzucając im znęcanie się nad dziećmi ze szczególnym okrucieństwem i doprowadzenie do ich śmierci. Sprawa ta stała się głośna w całym kraju, a proces sądowy odsłonił całą grozę panującą w tamtejszych murach. W trakcie przewodu sądowego na jaw wyszły przerażające fakty, ukazujące systematyczne i długotrwałe maltretowanie podopiecznych. Obraz ten przypominał najmroczniejsze sceny z piekła rodem, nie mające nic wspólnego z prawdziwym wychowaniem czy opieką nad dziećmi.

Wydarzenia te miały miejsce niedawno, zaleznie kilka lat przed dojściem Hitlera do władzy w Niemczech. W tamtym okresie, gdy los milionów ludzi zaczął zależeć od kaprysów jednego człowieka, przemoc stała się powszechnym narzędziem rządzenia, zatruwając umysły i serca całego społeczeństwa. Doktor siedział przed stosem wycinków prasowych. Z głębokim bólem analizował te doniesienia, a v jego oczach malował się niemy krzyk rozpaczy. Ta potworna tragedia, która dotknęła bezbronne dzieci, wstrząsnęła nim do głębi. Zdołał zrozumieć, że walka o prawa dziecka musi stać się celem jego życia i nie wolno mu spocząć, dopóki ten nieludzki system nie zostanie całkowicie zniszczony. W tamtejszych instytucjach wychowawczych nie było miejsca na miłość, szacunek czy wyrozumiałość. Metody oparte na strachu i przemocy były powszechnie akceptowane przez społeczeństwo.

Jednak doktor wierzył głęboko, że można to zmienić. Przez całe swoje życie, jako lekarz i pedagog, walczył o godność dziecka, otaczając opieką tysiące sierot i dając im szansę na lepsze życie... zmusił go, by podniósł rękę i uderzył dziecko.

Za każdym razem, gdy przypominał sobie te straszne wydarzenia, v jego sercu rodził się głęboki smutek. Wiedział, jak trudna i pełna przeszkód będzie droga, którą wybrał, ale nie zamierzał się poddawać. Wierzył głęboko, że miłość i cierpliwość potrafią zdziałać cuda i odmienić los nawet najbardziej skrzywdzonego przez los malucha. Wychowanie to, oparte na szacunku i wolności, miało stać się fundamentem nowego świata. Nie było to jednak łatwe zadanie, gdyż wymagało całkowitej zmiany mentalności dorosłych i odrzucenia dawnych, zakorzenionych v tradycji metod opartych na przemocy.

Gdy czytał opisy tych potwornych wydarzeń v gazetach, przed jego oczami stawały twarze studentów seminarium wychowawczego. Zastanawiał się v duchu, czy zdoła przekazać im swoje ideały i przygotować ich do tej trudnej pracy.

— Każdy wychowawca musi pamiętać, że dziecko to wolna i niezależna istota, która ma prawo do szacunku i miłości — pomyślał doktor. — Praca z najmłodszymi wymaga od nas pełnego zaangażowania, cierpliwości i ciągłego doskonalenia własnych umiejętności. Nie wolno nam ulegać emocjom ani stosować przemocy v żadnej sytuacji, bo to niszczy zaufanie dziecka i zamyka drogę do jego serca. Wpływ tych myśli był widoczny v jego wykładach i pismach z tamtego okresu.

— Ktoś puka do drzwi... — wyrwał go z zadumy cichy głos Stefy, która weszła do pokoju. — Przyniosłam ci nową książkę, może odciągnie twoje myśli od tych ponurych spraw. Doktor uśmiechnął się lekko.
— Dziękuję ci, Stefo — odparł cicho. — Czy dzieci już śpią?
— Tak, v sypialniach panuje całkowity spokój — odpowiedziała.

Zatopił się v lekturze nowej książki. Jednak te tragiczne wiadomości o śmierci dzieci wciąż nie dawały mu spokoju, rzucając cień na jego serce.

— Spójrz na te artykuły prasowe... — szepnął do niej po chwili, wskazując na rozłożone gazety. — Czy to nie jest przerażające? Jak ludzie mogą być tak okrutni wobec bezbronnych istot?
— To prawda, Janusz — westchnęła głęboko. — Ale ty przecież robisz wszystko, co v twojej mocy, by ich uratować i stworzyć im prawdziwy raj na ziemi. Twoja praca v Domu Sierot jest tego najlepszym dowodem. Słowa te przyniosły mu chwilową ulgę i dodały otuchy.

— Słyszałem, jak mówiono na zebraniu komitetu... — zaczął doktor, zmieniając temat.
— O czym? — zapytała.
— O tym, że nasz system sądowniczy v Domu Sierot zyskuje coraz większe uznanie v kręgach pedagogicznych. Ludzie zaczynają rozumieć, jak ważna jest samorządność dzieci i jak pozytywnie wpływa na ich rozwój emocjonalny i społeczny.
— To wspaniała wiadomość — ucieszyła się Stefa. — Twoja książka „Jak kochać dziecko” otwiera oczy wielu ludziom, zmuszając ich do refleksji nad własnymi metodami wychowawczymi.

Rozmowa ustała na chwilę. Doktor patrzył v okno, za którym powoli wstawał blady świt, zwiastujący nadejście nowego dnia pełnego wyzwań i trudnej pracy na rzecz najmłodszych mieszkańców Warszawy... v więzieniach służą jako gwarancja dla oprawców, którzy dysponują pełną władzą nad więźniami.

— Ale dyrektor szkoły lub nasz sędzia nie jest przestępcą — argumentował przeciwko niemu. Głosem pełnym skrajnego wzburzenia dodał:
— Widziałem te dzieci... Przyprowadzono je do sądu, bezradne. Za każdym razem, gdy dodawano kolejne oskarżenie do akt sprawy, z ust prokuratora uchodził wyraz ponurej satysfakcji, która przeszywała dreszczem całą salę. Doktor zapalił papierosa i zaczął nerwowo krążyć po małym pokoju.
— To straszna rzecz, zło tkwiące v systemie, przed którym ostrzegałem... Zwykłem pisać o cierpieniu zadawanym dziecku, ale do tej pory nikt nic o tym nie wiedział. Los tych bezbronnych istot... — pomyślał v duchu i zamilkł. — Zło rodzi się v ich postępowaniu — ta prawda ujawnia się v trakcie śledztwa. Skutki surowego wychowania są widoczne v zachowaniu dzieci od pierwszego momentu ich pobytu v placówce.

Usiadł przy biurku, podparł głowę rękami i rzekł cicho do wnętrza sali:
— Pokolenia dzieci cierpią i opuszczają to miejsce ze złamanymi sercami, zdeptane i zniszczone na duchu. W miastach przepełnionych nienawiścią do ludzi, v społeczeństwie, które zapomniało o miłości, obiecują sobie nawzajem uderzyć v najsłabszych spośród nich, by v ten sposób zatrzeć własne winy. W takich warunkach praca wychowawcy staje się niezwykle trudna. Stefa nie mogła dłużej powstrzymać łez, które napłynęły jej do oczu.

— Świata nie da się naprawić — powiedziała z goryczą, zbierając gazety rozrzucone na podłodze.
— Wiem, że świata nie naprawimy, ale możemy sprawić, by chociaż te dzieci nie cierpiały — dodał doktor po długiej chwili głębokiej zadumy.
— Przeprosić? Ona podniosła głowę i rzuciła gazety na stół.
— To była propozycja, którą otrzymałem od kierownika kuratorium — powiedział. Ona spuściła wzrok.
— To nie ma najmniejszego sensu! Opuścisz Dom Sierot? Zostawisz pod opieką innych cały ten nasz dom?
— Nie mam innego wyjścia. Nie potrafię żyć v atmosferze, v której niszczy się moich wychowanków. — Ta myśl nie dawała mu spokoju. Podniósł rękę i pokazał jej zaciśniętą pięść. — Przecież wiesz, do czego są zdolni... Wróg jest bezwzględny, a v ich sercach nie ma miejsca na litość. Ogarnęło ją paraliżujące poczucie bezradności.

Ona dobrze znała ten uparty wyraz jego twarzy; wiedziała, że kiedy doktor podejmie decyzję, nikt nie jest v stanie go powstrzymać. „Zobaczymy” — pomyślała. Został zamknięty v murach więziennych na długie lata, a wyrok ten rzucił cień na całe jego życie; odebrał mu wszelkie złudzenia i plany na przyszłość. Dla przestępców z nawyku, złodziei i oszustów, system ten był sprawiedliwy, ale dla małego dziecka, które padło ofiarą bezwzględnego nauczyciela, stał się prawdziwym wyrokiem śmierci. Był to bolesny koniec pewnej epoki v dziejach placówki.

Nigdy o tym nie myślała v ten sposób; nie sądziła, że to wspólne dzieło życia może lec v gruzach v ciągu kilku dni. Jakże przetrwać te najtrudniejsze momenty? Czerpać siłę z obecności tych dzieci, które kochała ponad wszystko na świecie, a które teraz były zagrożone? Wojna i epidemie odcisnęły swoje piętno na jej wyglądzie, dodając jej lat. Ta odpowiedzialność za los dzieci była ponad jej siły. Nie była to jednak słabość, lecz wyraz głębokiej troski.

Włosy miała spięte z tyłu, ubrana była v skromną czarną suknię; na jej twarzy malowało się zmęczenie, a wokół oczu pojawiły się pierwsze zmarszczki. W pokoju panowała cisza, przerywana jedynie tykaniem zegara ściennego. W sypialniach dzieci, na piętrze budynku, panował chłód. Te wszystkie troski i lęki, które nosiła v sercu przez długie lata, nagle powróciły ze zdwojoną siłą, nie dając jej spokoju v nocy. Wspomnienia tamtych dni były dla niej wyjątkowo bolesne. Pozostała codzienna, mozolna i szalona praca. Przez dziesięciolecia wychowywano tu dzieci, dawnych i nowych mieszkańców Domu Sierot. Nadchodziły dni ferii letnich i początek nowego roku szkolnego — były to dwa bieguny, wokół których toczyło się życie placówki i od których rozpoczynała się podróż v nieznane.

Nigdy dotąd nasza kierowniczka nie potrzebowała tak bardzo obecności doktora. Władco Świata, kto miał czas myśleć o sobie, kto potrafił pozostać sam ze swoimi myślami, ideami i nerwami? Dopiero teraz, gdy poddał się tej narzuconej dyscyplinie — nie ulegając jej, lecz akceptując to „pogmatwane wychowanie na plecach niemowląt” — zdał sobie sprawę, że żadne dziecko z Domu Sierot, tylko z tego powodu, nie będzie mogło żyć bez niego.