Ślady Korczakowskie w Galilei: Narodziny Dnia Latawca w Ein Harod

Korczak i zabawa w latawce

Zerubawel Gilad

Z listu Korczaka, który dotarł do Izraela w dniu wybuchu II wojny światowej:

„Mój pomysł z zabawą w latawce nie powiódł się... Może jeszcze mi się uda”.

– Pomarańczowy papierowy smok goni czerwony,

a żółty smok triumfuje nad oboma –

nie! to zbyt mało, by rozpalić wyobraźnię

i obudzić radość oraz upojenie serca.

Gdyż musisz wiedzieć,

że bez tchu i bez bicia serca

zabawa nie jest dla dzieci zabawą.

 

Chwyciłem kiedyś dłoń brzdąca, który puszczał

zabawkową łódeczkę na rzece – jego puls był jak puls

chorego na malarię.

Może czuł się jak Magellan lub Vasco da Gama,

i nie wiedział, że tak naprawdę jest nowym Kolumbem

odkrywającym własną Amerykę, tam, na brzegu strumienia

w odległej wiosce.

 

Blask papierosa lśnił między jego wargami

i przerwał, by zapytać:

– W którą stronę wieją wiatry tam, gdzie mieszkasz,

rano, wieczorem?

I czy wiatr zazwyczaj nadchodzi od morza?

Och, to dobrze, bardzo dobrze! Opisz mi, jak

latawiec lata dziś na wietrze,

gdy cienki sznurek drży w dziecięcej piąstce

błyskając żółcią i błękitem, głębokim błękitem,

jak ten, który widziałem kiedyś nad Gilboa,

gdy odwiedziłem Twój kraj.

 

Wyobraź sobie:

milczący papierowy smok w mroku zmierzchu,

a nad nim czerwona rakieta –

dzieci, twarzą w twarz, posyłają w górę gwiazdy

i patrz, one sięgają

prosto do samego serca niebios!

 

Kiedy miałem cztery lub pięć lat, ja także

puszczałem latawce, a kiedy

nitka się rwała, mój papierowy smok odlatywał

i gubił się w chmurach.

Łzy napływały mi do oczu,

a przez łzy widziałem skrzydła aniołów

tulące mój latawiec.

 

A teraz jestem już stary, wiesz,

lecz kiedy czuję wielką gorycz,

zamykam oczy i widzę przed sobą

czysto białe skrzydła w chmurach.

Pet opadł i zgasł.

Obydwaj milczeliśmy w ciemności.

---

Ślad w Galilei, pokój na Złotej 8 i lekcja „Upartego chłopca”

Aby w pełni zrozumieć głębię wiersza Gilada, musimy cofnąć się do lat 30. Zerubawel Gilad spędził w Warszawie dwa lata (1937–1938), stając się bliskim przyjacielem Janusza Korczaka oraz Cywii Lubetkin. Dzięki jego obecności w stolicy, ocalał jeden z najbardziej poruszających i uni

„Do małego mieszkania przy ulicy Złotej 8 wchodzi się, wspinając po drewnianych schodach. Drzwi otwiera, jak zwykle, siostra Doktora (...). W pokoju Korczaka znajduje się proste biurko, stara drewniana sofa i szafa pełna książek. Na ścianie wisi tylko jeden obraz – portret jego matki”.

Mieszkanie na Złotej to jednak zupełnie oddzielna historia – kamienica należała do Mieczysława Grydzewskiego, twórcy „Wiadomości Literackich”. Gilad wspomina, że gdy pewnego dnia przyszedł tam, do tego skromnego pokoju, aby pogratulować Korczakowi nowej książki – opowieści o Ludwiku Pasteurze pt. „Uparty chłopiec” (wydanej w 1937 roku) – usłyszał od Starego Doktora słowa, które rzucają zupełnie nowe światło na jego późną twórczość:

„»Upartego chłopca« napisałem właśnie teraz – w czasach, kiedy okrucieństwo i niewola duchowa nadwątlają nas, w chwili, kiedy szał hitlerowski szerzy się wokoło. Pisałem po to, żeby dzieci teraz dorastające wiedziały, że są także na świecie inni ludzie, którzy poświęcili i poświęcają swoje życie nie na to, by unicestwić człowieka, lecz, by wyzwolić go, żeby wzbogacić i uszlachetnić istotę ludzką”.

W obliczu zalewającej Europę nienawiści, historia o ciężkiej, naukowej pracy Pasteura i jego spełnionych marzeniach miała być dla dzieci tarczą moralną.

Podczas swoich podróży do Palestyny w latach 1934 i 1936, Korczak spędzał większość czasu w kibucu Ein Harod w Galilei. Obserwował tam zajęcia szkolne i ogromną wagę przywiązywał do wolnej zabawy. To właśnie tam, na galilejskich wzgórzach, osobiście nauczył dzieci z kibucu sztuki puszczania latawców. Ta tradycja była tak silna, że od tamtych czasów po dziś dzień w Ein Harod na cześć Starego Doktora obchodzony jest coroczny, radosny Dzień Latawca z udziałem setek dzieci i dorosłych.

Najbardziej dramatycznym i historycznie ważnym elementem tego ostatniego, wysłanego 22 sierpnia 1939 roku, listu (co wyraźnie widać na załączonym skanie oryginału) są słowa: „Nie chcę, żebyście mi odpisywali, jeżeli mamy zobaczyć się”. To zdanie definitywnie obala powojenny mit o ucieczce: Doktor był absolutnie przekonany o swoim rychłym wyjeździe do Izraela na przełomie września i października 1939 roku. Zamiast tego, list dotarł do rąk adresatów dokładnie 1 września 1939 roku – stając się ostatnim, urwanym przez wybuch wojny głosem z okupowanej Polski. Kiedy w sierpniu 1942 roku w Treblince gasło życie Doktora, nad Galileą wciąż latały jego latawce.

Ruty Hotzen pamięta i kontynuuje!

22/VIII 39.

Bardzo miły Zerubawelu.

Po wojnie otrzymywaliśmy (Dom Sierot) dary amerykańskie, szwajcar., holendr. i t. d. Napisałem między innemi i do Konsula angielsk. z prośbą o ścierki. Odpowiedzi żadnej. Po upływie ośmiu miesięcy londyńskie zawiadomienie, że jest do odebrania: skrzynia z takim ogromnym zapasem ścierek, że do dzisiaj tak starczyło.

Prosiłem Konsula Polskiego w Jerozol. żeby podarował dzieciom Palestyny dużo wiewiórek; śliczne stworzenia. – Nie zrozumiał.

Czytałem, że są wiewiórki w Indjach: tu rude, tam szare. Pewien jestem, że jeśli dzieci napiszą do władz angielskich (nie wiem, do kogo), na pewno przyślą aeroplanem wiewiórki indyjskie. Drzewa bez wiewiórek są smutne i nieruchome. – Nie udała mi się myśl o latawcach (równie ważne), może to uda się. – Jeżeli dorośli uważają, że chwila nieodpowiednia, że nie wypada, – mylą się. – W powieści mojej: Król Maciuś Drugi – będzie ministerstwo zabaw i rozrywek; rozkoszne dzieci powinny być inne. – Niech petycję o wiewiórki podpisze ze cztery tysiące angielskich.

Zobaczycie, że Wam to dobrze zrobi. – Podobno macie znów przyjechać. Nauczcie się robić latawce (w instytucie robót ręcznych) i robić ognie bengalskie. To ważne.

U nas nic nowego. Dzieci są na wsi. Byłem z niemi przez lipiec.

Nie chcę, żebyście mi odpisywali, jeżeli mamy zobaczyć się. – Może (jeżeli starsi pozwolą) napisać do nich list o wiewiórkach. 

Pomówcie z Mosze, Szoszaną i t. d.

Serdeczne pozdrowienie dla wspólnych znajomych, – Simchowicz, Guranje, Miś i t. d.

Szalom
Korczak

---

Komentarz historyczno-archiwalny

Ten list to bezcenny, namacalny dowód na to, jak blisko prawdy był Zerubawel Gilad w swoim poemacie. Analiza tego rękopisu odsłania niesamowite fakty:

• Prawdziwe źródło cytatu: Pierwsza strofa wiersza Gilada („Mój pomysł z zabawą w latawce nie powiódł się... Może jeszcze mi się uda”) to dokładny, niemal dosłowny cytat z przedostatniego zdania tego listu: „Nie udała mi się myśl o latawcach (równie ważne), może to uda się”.
• Mikrokosmos dziecka kontra makrokosmos wojny: List powstał 22 sierpnia 1939 roku – zaledwie 9 dni przed wybuchem globalnego kataklizmu. W chwili, gdy świat stał na krawędzi zagłady, a dyplomacja europejska drżała w posadach, Janusz Korczak pisał o... wiewiórkach, które trzeba przysłać aeroplanem z Indii, bo drzewa bez nich są smutne i nieruchome, oraz o latawcach dla dzieci. To genialny dowód na jego całkowite, radykalne oddanie sprawom dziecka – uciekał od nienawiści dorosłych w stronę czystej, poetyckiej i biologicznej radości najmłodszych.
• Klamra z „Dniem Latawca”: Choć Korczak pisał z Warszawy z bolesnym poczuciem porażki („Nie udała mi się myśl o latawcach”), to właśnie ten list, doręczony w dramatycznym dniu 1 września 1939 roku, natchnął społeczność Galilei do działania. To stąd narodził się coroczny, żywy do dziś „Dzień Latawca” w kibucu Ein Harod.

---

---