Transkrypcja - Walka z erozją czasu
Ceśka Arnon, Ein Hamifratz
Pisane w 1988 roku, w 10. rocznicę śmierci Józefa Arnona-Halperna. Komentarz na temat 14 listów Janusza Korczaka.
"Ten dialog z Korczakiem kontynuował Józek nadal po jego śmierci. Promieniowanie tej dominującej osobowości było tak intensywne i przenikające, że stało się czynnym i umysłowym elementem w ustroju myślenia i działania Józka. Trudno mi dociec czy było świadome czy też podświadome, a może to i tamto. Wiem, że żył w niesłychanym poczuciu osobistego zobowiązania wobec „misji” Korczaka. Tak będąc kierownikiem w ruchu młodzieży – nauczycielem – wychowawcą w kibucu – działaczem społecznym w zakresie wychowania – a może ponad wszystkiem – jako człowiek podający dłoń pomocną samotnemu dziecku, z utęsknionej jedności wchłonął tę organiczną tezę stosunku Korczakowskiego do dziecka – znaczy, że to człowiek – ma prawo do szacunku, że należy znać granice możliwości, odczytać (z intuicją) sytuację młodego, jeśli nie umiał jej wyrazić, wierzyć – i obserwować, i odpowiadać.
Wszystko z okruchem sceptycyzmu. Ten rodzaj sceptycyzmu, który jest niby pierwszym promykiem przedzierającym się ze wschodzącej zorzy – a może więcej psem wartownikiem na straży przed wybujałemi chimerami o możliwościach i o mocy wychowania. Było coś z mądrości sugerowania w tym permanentnym borykaniu się Józka ze sobą w niezliczonych chwilach rozstrzygnięć, kiedy to ukryte „coś” sygnalizowało: „co by powiedział/uczynił Korczak?” – Tak w stosunku do zagadnień wychowania, problemów społecznych i osobistych. Sądzę, że była to chyba predestynacja osobowości inspirującej postępowanie bardziej niż wpływ, albo nie tylko wpływ. To nie ułatwiało życia, ale nadawało kierunek, żądało odpowiedzialności, uniemożliwiało eskapizm.
Dziesięć lat minęło od śmierci Józka. Nie jest w mocy naszej opanować czy powstrzymać erozję, jaką czas sypie w pamięci o straconych towarzyszach. Pozostają idee, sploty myśli, duch i czyny ludzkie uwiecznione w twórczości: artystycznej, literackiej, humanitarnej.
Komentarz historyczno-edytorski: „Pies wartownik” i niewidzialny Kodeks Korczaka
Ten połączony tekst trzech stron rękopisu Ceśki Arnon z 1988 roku (pisany dokładnie w dziesiątą rocznicę śmierci Józefa Arnona-Halperna) to dokument o monumentalnej wartości psychologicznej i biograficznej. Daje on ostateczną odpowiedź na pytanie, czym dla ocalałych i ich rodzin były przedwojenne listy oraz codzienna praca u boku Starego Doktora.
Wokół tej intymnej analizy żony Ceśki Arnon, żony Pana Józka, możemy nakreślić trzy kluczowe osie interpretacyjne:
1. Sceptycyzm jako „pies wartownik” przed chimerami
Ceśka pisze, że Józek przyjmował pedagogiczne wyzwania z „okruchem sceptycyzmu”, który działał jak „pies wartownik na straży przed wybujałemi chimerami o możliwościach i o mocy wychowania”.
To bezpośrednie, strukturalne nawiązanie do słów mojego ojca, Pana Miszy, z jego słynnego wystąpienia na sympozjum w Giessen w 1982 roku. Mój tata cytował tam fundamentalne credo Doktora o „realizmie pedagogicznym”: „Mogę stworzyć tradycję prawdy, ładu, pracowitości, ale nie przerobię żadnego z dzieci na inne niż jest... Nie powiem chabrom, żeby były zbożem”. Józek w swojej powojennej pracy w kibucu musiał codziennie walczyć z utopijnymi, politycznymi iluzjami tamtej epoki, wierzącymi w masowe i ideologiczne przerabianie człowieka. Ten mądry sceptycyzm chronił go przed fanatyzmem, ale też zderzał go z twardą prozą rzeczywistości.
2. Narodziny „Kodeksu Korczaka”
Kluczowy moment rękopisu opisuje permanentne borykanie się Józka w niezliczonych chwilach rozstrzygnięć, kiedy to ukryte „coś” sygnalizowało: „Co by powiedział / uczynił Korczak?”.
To proste, sformułowane przez Ceśkę pytanie nie dotyczyło wyłącznie jej męża. Zastanawiało się nad nim i powtarzało je w duchu wielu innych byłych wychowanków i wychowawców, którzy opuścili Krochmalną. Stało się ono podstawą unikalnego zjawiska – Kodeksu Korczaka. Był to rodzaj niewidzialnego, niezapisanego nigdzie kodeksu prawnego i moralnego. Ten wewnętrzny kompas nie ułatwiał im życia, wręcz przeciwnie: „żądało to odpowiedzialności i uniemożliwiało eskapizm” (ucieczkę od trudnych wyzwań). Kto raz przeszedł przez szkołę podmiotowości Doktora, ten do końca swoich dni nie potrafił już pójść na łatwy kompromis etyczny, co zresztą leżało u podłoża owego egzystencjalnego zgorzknienia, które zapamiętał mój ojciec.
3. Walka z erozją czasu
Końcówka tekstu to bolesny zapis walki z przemijaniem: „Nie jest w mocy naszej opanować czy powstrzymać erozję, jaka czas sypie w pamięci o straconych towarzyszach”. Ceśka rozumiała, że ludzka pamięć bez twardych nośników ulega zatarciu.
Fakt, że 14 listów Korczaka przetrwało w archiwum Józefa Arnona, a moi rodzice – Mama i Tata (Pan Misza) – poświęcili przed półwiekiem tyle trudu, by odkodować ich atramentowy szyfr na maszynie do pisania, był jedynym sposobem, by tę erozję zatrzymać. Dzięki zjednoczeniu listów Doktora do Józka, eseju mojego ojca „Lama?” oraz tego świadectwa Ceśki, unikalny splot myśli i czynów tego pokolenia został uratowany przed zapomnieniem.
Dokumenty Józka Arnona, kopie, które dostałem od Ceski w 1983 roku miały tzw. zszywki po prawej stronie.
