Sunday, June 7, 2026

Speech by Pan Misza (Michał Wasserman Wróblewski) – Giessen Korczak Symposium, May 1982.




Below is the complete, professional English translation of Pan Misza’s 1982 Giessen speech. Every handwritten edit and correction my father made to the original typescript has been seamlessly integrated to maintain the full historical accuracy and authoritative tone of the document.


Speech by Pan Misza (Michał Wasserman Wróblewski) – Giessen Korczak Symposium, May 1982.
[Page 1]
We have gathered here for another Korczak symposium under exceptional circumstances. In one corner of the world after another, new flashpoints of war are continuously emerging. Nationalisms of every stripe and breeding are proliferating; discrimination against national or religious minorities, violence, and outright aggression are the order of the day. I fear that this will lead to emotional numbness—blunting the sensitivity and reactions of even those countries not directly touched by the contagion. Therefore, the fate of the "minority population"—as Korczak was fond of calling children—evokes justified anxiety and fear.
Among the Korczakians gathered here from various countries, people who are... no longer young, with gray hair and hunched backs, predominate. The old guard! However, one can also notice young faces among the veterans. This, too, is a distinct phenomenon. Let us ensure that this does not remain an exceptional occurrence. I see in them a "changing of the guard" that can take the baton from us to carry it forward, into the future—to draw even more broadly and perhaps more deeply from the humanistic, ethical, and pedagogical ideas of Janusz Korczak. The resonance and universality of these ideas are reflected, among other things, in the number of countries where associations have spontaneously emerged and continue to form.
It is with regret that I note the absence among us of Prof. Edwin P. Kulawiec, a representative and active member of the American Korczak Committee. He officially announced his resignation from the International Janusz Korczak Association as a protest against the introduction of martial law in Poland, which has been in force since December 13 of last year to this very day. Let us hope that we do not lose the potential represented by the Professor as a result of his decision. It largely depends on us to ensure that he remains with us—as a Korczakian.
We have gathered here under exceptional circumstances, because we stand almost on the eve of the 40th anniversary of his death... No! Not death, but the murder committed against Dr. Henryk Goldszmit and the children of the Warsaw Ghetto by Nazi perpetrators in the Treblinka mass extermination camp. The mass, horrific, organized murder of millions.
[Page 2]
By a strange coincidence, I escaped the fate of the Doctor, the children, and the other caregivers. On that tragic Wednesday, August 5, 1942, I had gone outside the ghetto walls with three older boys to work on the so-called "Aryan side." And so here I am now—a former resident of the enclosed Jewish district, a near-miss source of raw material intended for industrial soap production in the factories of the Third Reich—landing on German soil without any, shall we say, prejudices. For I am clearly aware of the profound transformations toward democratization, for instance, that have taken place here. I am convinced, and not merely by words, that the younger generation of Germans is being raised and has been raised in an entirely different spirit. /Yet another proof of the immense possibilities of education in general. Of course, this is a colossal simplification. But facts remain facts and speak clearly for themselves./ Is this reaction, are these feelings to which I have just given expression, not a distinct phenomenon in themselves??
I—a long-time caregiver of orphans in Warsaw, a long-time vice-chairman, and also president of the Korczak Committee in Poland—represent here the Swedish association Föreningen för Janusz Korczaks Levande Arv. I was forced to leave Poland in 1969. Sweden welcomed us refugees from the Polish People's Republic (PRL) with extraordinary hospitality, just as it continues to welcome political immigrants from other countries today. Despite unemployment at home, it continues to accept political refugees from Poland as well as Roma people, whom Poland, in turn, is attempting to get rid of. The 8-million-strong Swedish nation—it is worth emphasizing—holds a leading position among the countries effectively aiding the Polish populace and the Polish nation by sending food, medicine, and money.
I do not intend to concentrate solely on sad, painful matters. The achievements accomplished by Korczakians from various countries inspire optimism. Poland can be proud of this, having published so many of Korczak’s works and studies about him. Some of his works have been published in countries where the Doctor's name was previously unknown. We already have that stage of the journey behind us. Currently, in some countries,
[Page 3]
Korczak has begun, so to speak, to take root in the cultural life of the nation. He has begun to appear in fiction, in encyclopedias, on the stage, and has carved a path into institutions of higher education. I shall return to this.
At this point, I would like to thank our esteemed German colleagues, led by my friends Professors Dauzenroth and Hample, for inviting representatives of our association to the symposium in Giessen. On behalf of our delegation, I wish to convey expressions of recognition and admiration for their immense and comprehensive contribution to our shared endeavor.
Taking advantage of the floor granted to me, I would like to raise a few issues of a pedagogical nature. I am not a scientist, but a practitioner of pedagogy by experience and formal training—and a Korczakian by deep conviction and, I suppose, attachment. I ask, therefore, that my words be understood as reflections and perhaps even as concrete proposals.
– Korczak, when speaking of adult caregivers of a child, sometimes uses the term "warden" (dozorca) and sometimes "educator" (wychowawca). Some are inclined to understand this distinction as follows: a warden is a distrustful guardian, a guard, "a cattle herder tasked with keeping them from causing damage." An educator, on the other hand, is a wise, understanding guardian who loves and understands children. It seems to me that the dividing line does not run this way at all, and that this is by no means a purely semantic issue.
– After years of practice and reflection, Korczak speaks of his "former" self with undisguised self-irony: "I was carried away by a false ambition—to be a doctor and a sculptor of the child’s soul"—neither more nor less than a sculptor as well. It is worth recalling that he spoke of himself as having worked as a "warden" at the summer camps in Michałówka. I am inclined to argue that this concerns the very possibilities and limits of education. If child development is treated as self-development—much like teething, or like the spontaneous integration of the younger generation into their environment—then the caregiver is left with a role akin to that of an astronomer, an observer, or eventually a guard—in other words, simply a warden. If, however, one accepts that beyond innate factors or those stemming from a statically perceived environment, there are other factors that can influence the shaping of individuals or groups, then—
[Page 4]
—a wide field of activity opens up before the educator and pedagogue, including changes within the scope of their capabilities that border on transforming the environment.
– And now, did Korczak himself believe in the omnipotence of education? Far from it! He points out that we commit a cardinal error when we approach a child with "I will make a man out of you," instead of "Who can you be, human being?" In essence, Korczak stands on the ground of what I would call pedagogical realism, formulating his fundamental credo: "I can create a tradition of TRUTH, ORDER, and DILIGENCE, but I will not remake any child into someone other than who they are... I can awaken what slumbers in the soul. I will not tell cornflowers to be wheat."
– I dare to argue that the Doctor undervalued his own achievements, that he was an excessively modest man. I will rely here on the opinions of others and on my own observations. When, during the celebration of the 25th anniversary of the Orphans' Home (Dom Sierot), the then Minister of Labor and Social Welfare, Dr. Hubicki, spoke with deep and by no means "occasional" recognition of the Doctor's uncommonly profound pedagogical achievements, Korczak was visibly embarrassed; he felt abashed, as if unjustly rewarded. He told us afterward that he could barely restrain himself from leaving the hall, emphasizing that he was, after all, painfully aware of what he had failed to accomplish, of what had not succeeded, yet here were so many words of praise for his pedagogical triumphs.
And Korczak, who said of himself, "I have a mind that is constantly inquiring, not inventive," kept posing his next questions and searched on, unsatisfied with his results up to that point. It is worth mentioning that the educational authorities in interwar Poland frequently directed visitors arriving from abroad to the Orphans' Home as a leading experimental institution—naturally including psychologists, pedagogues, and social workers. I want to mention that among these individuals was even Jean Piaget. He stated that it was a progressive institution, realizing the most modern pedagogical tenets. He was particularly struck by the re-education of newcomers and the peer court. And now, my own—
[Page 5]
—impressions, observations, and conclusions. These are photographs of an educational process, and not of mere "educational moments" captured by a casual visitor who dropped in for a few hours and carried away random impressions. Nor are they the work of someone who conducted a cleverly designed survey and drew conclusions from neatly categorized questions, only to later stamp them with the character of justified generalizations. I was there. I lived under one roof with the children. I saw them when they arrived at the Orphans' Home and when they left the institution, remaining for the most part in constant contact with us afterward.
Thus, I state with a full sense of responsibility that they were absolutely transformed people—and not just because they had aged a few years. I remained in close contact with them; I know what kind of attitudes, shaped in the Orphans' Home, they carried out into the world; what values they always cherished despite the various convoluted paths that awaited them and the highly difficult economic and social situation in the country. I continue to maintain contact with many of them who survived the annihilation.
Despite individual differences and diverging life paths, one can discern common traits among these adults—indeed, these aging individuals. For instance: they are not egoists or egocentric; they work well in various sectors and different professions. A substantial number, despite unfavorable conditions, attained higher education, and the majority received vocational training. They are not merely passive executors of top-down orders; they are constantly changing things within their environments or demanding improvements. They never exhibit a purely consumerist attitude; it is as if, at the call of the Doctor in his Playful Pedagogy—"Pull through, young man!"—they willingly take the burden upon themselves, because they realize that roasted pigeons do not fly straight into one's mouth. They build families in the best and most unexaggerated sense of the word. A tremendous bond exists among them. They take an interest in one another and help each other mutually.
I have rushed into the present tense. Allow me to return to the past. What did the community of children look like on a daily basis at the Orphans' Home? The children lived not just alongside each other, but together. They were united by more than just spatial proximity and time. They worked together, ate together, played together, and learned together,
[Page 6]
performing a vast array of duties. They dreamed and they planned...
An ideal picture? Far from it! They argued and quarreled frequently; they liked and disliked one another. At times, they picked on themselves and others. There were minor lies and evasions. Naturally. What is crucial, however, is that their lives were never regulated by an administrative command from above, that absolute obedience was never demanded of them in the name of some lofty, distant, and incomprehensible goals. The child-human was treated genuinely as a partner.
The educator had to earn sympathy and authority among the children; it was not an attribute automatically tied to adulthood or official position. The educator stood before the same court when they erred, for instance, in relation to the children. Violence was never used, nor was it ever tolerated. I mean not only "violence"—or to put it more gently, an authoritarian attitude toward children, a frequent phenomenon at the time in various care institutions—but also the relations festering among the children themselves. It was not uncommon for various grievances and personal scores to be settled—and they continue to be settled—with fists. The stronger preyed upon and mistreated the weaker; the bolder, more insolent child preyed upon the timid, fearful one. A single child or a few. A clique, a gang. With us, that did not exist.
Nor did it exist in Bielany. Because a constitution existed, and it was not merely a collection of beautiful-sounding phrases. Children settled conflicts openly and legally, because law meant law. And it encompassed everyone without exception. In this unique children’s republic, we all learned a civic, rather than a slavish, relationship to reality—to our immediate and wider surroundings. We learned a sense of personal dignity, a sense of duty, and responsibility. A sense of security. Loyalty and justice. A tolerance that did not deteriorate into carelessness. A far-reaching freedom, but not anarchy. Korczak used to say: /I quote/ "There is no room here for iron discipline, stony gravity, harsh compulsion, or unyielding conviction."
There was respect for the hard work of their growth, for their individuality, for their tears, for their dreams, and for the chestnuts they gathered with such enthusiasm.
[Page 7]
I will not enter here into the organizational details, guiding thoughts, and continuous searches for how to do things better and more effectively. But I saw the results then, and I see them now.
– When I recall how things were and ponder why or thanks to what, it seems to me that it is high time to turn to research pedagogues in various countries with a request. Utilizing Korczak’s legacy—that is, his works, accounts from diverse people, memoirs, and potential research—they should conduct a factual analysis of his pedagogical thoughts as a source of inspiration and guidance. They should analyze the Korczak system as it was once applied in both institutions and attempted by schools. As a result of this analytical work, they should formulate certain general conclusions of importance to us, which in turn—or so it seems to me at least—by drawing from the rich deposits of Korczak’s pedagogical thought, could be relevant for our "today" and "tomorrow."
Am I exaggerating? The Old Doctor belongs to old times, a bygone era. In response to this, I throw onto the scales not heavy-caliber arguments, but a seemingly marginal observation that speaks volumes about the Doctor’s pioneering endeavors. Care institutions at the time were, as a rule, separate for boys and separate for girls. Korczak created a co-educational institution. The division of children into groups according to age was also a universal phenomenon back then. Yet in Korczak's facilities, groups formed spontaneously, just as the children chose to bond; a single group contained toddlers alongside 14-year-olds. Only recently, treated almost as a new discovery, have groups begun to be organized on the model of siblings. It turned out that this approach is more natural and yields better educational results than the old, rigid division, which was supposedly meant to make the caregivers' work easier.
I do not mean to imply that certain Korczakian thoughts could not have aged. Which ones? What kind? And speaking of the system, which links in the chain should be removed and what should replace them? For this cannot be done mechanically or automatically. How, then,
[Page 8]
can we proceed without disrupting the cohesion of the whole? How do we modernize? What remains relevant—perhaps more so today than years ago? Although Korczak’s clinic was the Orphans' Home, I remind you that the Doctor was immensely interested in upbringing within the family, that he dealt with the school, and that he dedicated many innovative thoughts in his writings—perhaps less known than How to Love a Child—specifically to the school. Let us also not forget that Korczak served as an expert witness in the juvenile court and was a lecturer at the Institute of Special Pedagogy.
– In many countries, including Sweden, the problem of the school is a topic of highly controversial debates, and the Swedes know how to detect deficiencies, errors, and failures in a timely manner. These matters do not constitute any taboo. Factoring in a different era, altered conditions, and local backgrounds, how much more can still be learned from the Old Doctor? An expression of this vivid interest is the 5-member delegation from the Swedish Korczak association, Föreningen för Janusz Korczaks Levande Arv. The majority of this delegation consists of researchers, young researchers. You may have had the opportunity to listen, for instance, to a paper by Dr. Siv Fischbein, for whom there was a lack of space and time during the official sessions, and who agreed to deliver her address under rather strange conditions—on a bus en route to Dachau!
In searching for new paths, let us not forget the old ones. Is this only true in Sweden? I think not. The problem of unadjusted youth, for example, remains relevant far beyond Sweden. Prevention and therapy!
What if these matters were taken up as a scientific workshop, not by one country alone, but taking into account local specificities?
I dream that following such analysis and reflection, a course could be created—a pedagogical training program organized for interested young teachers, for instance. Years ago, Korczak spoke of the need to create not just institutions that train teachers, but institutions that train educators. What if we were to create precisely such a course for teachers, where knowledge that allows one to better raise youth would be valued equally with subject knowledge and didactic skills? A course to "awaken what slumbers in the soul," so as not to write anyone off as a loss, ensuring that positive stimuli unleash the best potential capabilities,
[Page 9]
so that children are treated as partners, not objects. And then, following such an education, we could distribute the graduates of the course experimentally—not sending a single one to a different school, but placing several into one school, so they can form a core and exert a genuine influence. I am not speaking of some mass campaign, but of a trial—to see if such an experiment would pass the test of life.
An international symposium is surely the right place to confide such dreams, which do not have to be unrealistic illusions at all, but can become a turning point in our shared long-term program. After all, because the life of Dr. Henryk Goldszmit was cut short 40 years ago, we are not going to talk about HIM merely as a man who dedicated his life to the cause of children and paid the price of his life for the consistency of his convictions and actions... though in that itself, one can find an exemplification of ethical problems, one of the deepest moral foundations... I throw out the idea, and leave its realization to the reflections and goodwill of dreamers and people of practical action.
May 23, 1982
Speech prepared for presentation at the symposium in Giessen, FRG, on May 24–29, 1982, by the delegation of Föreningen för Janusz Korczaks Levande Arv.
* The abbreviation NRF used at the end of the Polish text stands for Niemiecka Republika Federalna (Federal Republic of Germany / FRG). In communist-era Poland, this was the standard official term for West Germany before the reunification in 1990. The Giessen symposium in May 1982 took place within the territory of West Germany.


Przemówienie Pana Miszy (Michała Wassermana Wróblewskiego) – Sympozjum Korczakowskie w Giessen, maj 1982 rok.

Strona 1-2. Przemówienie Pana Miszy (Michała Wassermana Wróblewskiego) – Sympozjum Korczakowskie w Gießen, maj 1982 rok.
Strona 8-9. Przemówienie Pana Miszy (Michała Wassermana Wróblewskiego) – Sympozjum Korczakowskie w Gießen, maj 1982 rok.

Poniżej znajduje się całe, połączone w jedną całość przemówienie Pana Miszy z Gießen (1982). Tekst zawiera zintegrowane poprawki, które mój ojciec nanosił na maszynopis, tworząc spójny i kompletny dokument o ogromnej wartości historycznej i publicystycznej.

Przemówienie Pana Miszy (Michała Wróblewskiego) – Sympozjum w Giessen (NRF*), maj 1982 rok
[Strona 1]
W osobliwych okolicznościach zebraliśmy się tutaj na kolejne sympozjum korczakowskie. Coraz to w innych zakątkach świata tworzą się nowe zarzewia wojny. Plenią się nacjonalizmy różnej maści i różnego chowu, dyskryminacja mniejszości narodowych czy religijnych, przemoc i gwałt nie schodzą z porządku dnia. Obawiam się, że to wpłynie na znieczulicę, na przytępienie wrażliwości i reakcji nawet krajów, nie objętych zarazą. Uzasadnioną troskę i lęk budzi zatem los "ludu małoletniego"- jak Korczak zwykł był dzieci nazywać.
Wśród zebranych tu Korczakowców z różnych krajów przeważają ludzie ... niemłodzi, o siwych włosach i przygarbionych plecach. Stara gwardia! Można jednak zauważyć między weteranami także twarze młode. To również pewnego rodzaju osobliwość. Dbajmy o to, aby nie było to zjawisko wyjątkowe. Widzę w nich „zmianę”, która może przejąć od nas sztafetę, by ponieść ją dalej, w przyszłość, by czerpać jeszcze w szerszym zakresie i może głębiej z humanistycznych, etycznych i pedagogicznych idei Janusza Korczaka. Nośność i uniwersalność tych idei znajduje m.in. wyraz w ilości krajów, w których spontanicznie stowarzyszenia powstały i powstają. Z ubolewaniem stwierdzam fakt, że zabrakło wśród nas prof. Edwina P. Kulawca, przedstawiciela i aktywnego działacza amerykańskiego komitetu korczakowskiego, który oficjalnie zgłosił wystąpienie z Międzynarodowego Stowarzyszenia im. J.Korczaka jako protest przeciwko wprowadzeniu w Polsce prawa stanu wojennego, obowiązującego od 13 grudnia ub. roku po dziś dzień. Miejmy nadzieję, że nie stracimy na skutek decyzji Profesora potencjału, jaki reprezentuje. Od nas zależy w dużej mierze, aby pozostał z nami - Korczakowcami.
W osobliwych okolicznościach zebraliśmy się tutaj, bo niemal w przededniu 40-tej rocznicy śmierci...Nie! Nie śmierci, a mordu dokonanego na dr Henryku Goldszmicie, dzieciach getta warszawskiego przez oprawców hitlerowskich w obozach masowej zagłady w Treblince. Masowego straszliwego zorganizedowanego mordu milionów.
[Strona 2]
Dziwnym zbiegiem wypadków uniknąłem losu Doktora, wychowanków i innych opiekunów, bo tej tragicznej środy 5 sierpnia 1942 r. wyszedłem z 3 starszymi chłopcami poza mury getta do pracy na tzw. „stronie aryjskiej”. I oto teraz – ja, były mieszkaniec zamkniętej dzielnicy żydowskiej, niedoszły surowiec przeznaczony właściwie na produkcję mydła w zakładach przemysłowych III Rzeszy, ląduję na ziemi niemieckiej bez żadnych – powiedzmy, – uprzedzeń. Jasno bowiem zdaję sobie sprawę z tego, jakie głębokie przeobrażenia w kierunku chociażby demokratyzacji tu zaszły. Jestem przekonany więc nie tylko słowami, że młode pokolenie Niemców wychowywane i wychowane jest w zgoła innym duchu. /Jeszcze jeden dowód ogromnych możliwości wychowania w ogóle. Oczywiście jest to kolosalne uproszczenie. Ale fakty pozostają faktami i mają wyraźną wymowę/ Ta reakcja, te uczucia, którym dałem przed chwilą wyraz – czyż nie są osobliwością??
Ja – wieloletni opiekun sierot w Warszawie, wieloletni wiceprzewodniczący a także prezes Komitetu Korczakowskiego w Polsce – reprezentuję tutaj szwedzkie stowarzyszenie "Foreningen for Janusz Korczaks levande arv". Polskę musiałem opuścić w 1969 roku. Niezwykle gościnnie przyjęła nas uchodźców z PRL, jak zresztą imigrantów politycznych z innych krajów obecnie, mimo bezrobocia w kraju, przyjmuje nadal uchodźców politycznych z Polski jak również Cyganów, których z kolei Polska usiłuje się pozbyć. 8-mio milionowy naród szwedzki – warto to podkreślić – zajmuje przodujące miejsce wśród krajów, które efektywnie pomagają ludności polskiej, narodowi polskiemu, przesyłając żywność, lekarstwa, pieniądze.
Nie zamierzam koncentrować się na sprawach smutnych, bolesnych. Optymizmem napawa dorobek, jakiego dopracowali się korczakowcy różnych krajów. Może się nim poszczycić Polska, która wydała tyle dzieł Korczaka i prac o Korczaku. Jego niektóre dzieła wydano w krajach, gdzie nazwisko Dra było nieznane. Ten etap drogami mamy już za sobą. Obecnie w niektórych krajach
[Strona 3]
zaczął Korczak niejako wrastać w kulturalne życie narodu. Zaczął pojawiać się w beletrystyce, w encyklopediach, na scenie, przetarł sobie drogę na wyższe uczelnie. Do tego wrócę.
W tym miejscu chciałbym podziękować naszym Szanownym niemieckim Kolegom, na czele z moimi przyjaciółmi profesorami Dauzenrothem i Hamplem, za zaproszenie przedstawicieli naszego związku na sympozjum do Giessen, i chcę przekazać w imieniu naszej delegacji wyrazy uznania i podziwu za ich ogromny i wszechstronny wkład w nasze wspólne dzieło.
Korzystając z udzielonego mi głosu chciałbym poruszyć kilka spraw natury pedagogicznej. Nie jestem naukowcem, ale pedagogiem z praktyki, z wykształcenia formalnego, korczakowcem zaś z głębokiego przekonania i chyba także z przywiązania. Moje słowa proszę zatem rozumieć jako refleksje i może nawet jako konkretne propozycje.
– Korczak, mówiąc o dorosłych opiekunach dziecka używa czasem określenia "dozorca" czasem zaś "wychowawca". Niektórzy skłonni są następująco rozumieć to rozróżnianie. Dozorca – to nieufny opiekun, strażnik, "pastuch bydła, by nie lazło w szkodę". Wychowawca natomiast – to mądry wyrozumiały opiekun, kochający i rozumiejący dzieci. Wydaje mi się, że nie tędy przebiega linia podziału i że nie jest to bynajmniej zagadnienie natury semantycznej.
– Korczak po latach praktyki i refleksji mówi o sobie samym "dawniejszym" z nieukrywaną autoironią: "Uniosła mnie fałszywa ambicja – lekarz i rzeźbiarz duszy dziecięcej" ni mniej, ni więcej tylko rzeźbiarz też. Warto przypomnieć, że o sobie samym mówi, że pracował jako "dozorca" na koloniach letnich w Michałłówce. Jestem skłonny twierdzić, że chodzi tutaj o możliwości i granice wychowania w ogóle. Jeżeli rozwój dzieci potraktować jako samorozwój tak, jak np wyrzynanie zębów, albo jak spontaniczne wrastanie młodego pokolenia w środowisko, to opiekunowi pozostaje jakby rola astronoma, obserwatora, ewentualnie strażnika – czyli po prostu dozorcy. Jeżeli zaś przyjąć, że poza czynnikami wrodzonymi czy wypływającymi ze statycznie pojętego środowiska, istnieją jeszcze inne czynniki, które mogą na kształtowanie się jednostek czy grup wpływać – to ot-
[Strona 4]
wiera się szerokie pole działalności przed wychowawcą, pedagogiem łącznie nawet z leżącymi w granicach jego możliwości zmianami, zahaczającymi o przekształcanie środowiska.
– A teraz czy Korczak sam wierzy we wszechmoc wychowania? Ależ skąd! Wskazuje, że popełniamy kardynalny błąd, gdy zbliżamy się do dziecka z "Ja z ciebie zrobię człowieka", zamiast "Kim możesz być, człowiecze?" W istocie rzeczy stoi Korczak na gruncie – powiedziałbym – r e a l i z m u p e d a g o g i c z n e g o, formułując swe podstawowe credo: "Mogę stworzyć tradycję PRAWDY, ŁADU, PRACOWITOŚCI, ale nie przerobię żadnego z dzieci na inne niż jest... Mogę budzić to, co w duszy drzemie. Nie powiem chabrom, żeby były zbożem."
– Ośmielam się twierdzić, że Doktor nie doceniał swoich osiągnięć, że był człowiekiem nadmiernie skromnym. Powołam się tu na zdanie innych i na własne obserwacje. Kiedy na uroczystości 25-lecia istnienia Domu Sierot, ówczesny minister Pracy i Opieki Społecznej dr Hubicki mówił z głębokim wcale nie "okolicznościowym" uznaniem o niebywałych głębokich osiągnięciach pedagogicznych Doktora, Korczak był wyraźnie zażenowany, czuł się zawstydzony, jakby niesprawiedliwie nagrodzony. Mówił nam potem, że z trudem powstrzymał się, by nie opuścić sali, podkreślając, że przecież świadom jest tego, czego dokonać nie umiał, co mu się nie udało, a tu tyle słów uznania dla sukcesów pedagogicznych. I Korczak, który mówił o sobie "mam umysł ustawicznie badawczy, a nie wynalazczy" stawiał swoje następne pytania i szukał nieusatysfakcjonowany dotychczasowymi wynikami. Wypada wspomnieć, że władze oświatowe w Polsce międzywojennej często kierowały do Domu Sierot jako do placówki eksperymentalnej wiodącej, przybywających z zagranicy do Polski gości, a więc naturalnie psychologów, pedagogów, pracowników społecznych. Chcę nadmienić, że wśród tych osób był nawet Jean Piaget. Stwierdził on, że jest to placówka postępowa, realizująca najbardziej nowoczesne postulaty pedagogiczne. Szczególnie uderzyły go r e e d u k a c j a nowoprzybyłych i sąd koleżeński. A teraz moje
[Strona 5]
własne wrażenia, obserwacje, wnioski. Fotografie procesu wychowawczego, a nie "momentów wychowawczych", utrwalonych przy tym nie przez przygodnego gościa, który wpadł na kilka godzin i odniósł takie czy inne wrażenia, ani człowieka, który przeprowadził rozumnie ułożoną ankietę i z dobrze skategoryzowanych pytań wyciągnął wnioski i potem nadał im charakter uzasadnionych uogólnień. Ja tam byłem, ja tam pod jednym dachem żyłem z dziećmi, ja widziałem je, kiedy przychodziły do Domu Sierot i kiedy opuszczały zakład, pozostając z nami przeważnie i później w stałym kontakcie. Otóż stwierdzam z całym poczuciem odpowiedzialności, że byli to absolutnie inni ludzie, nie tylko dlatego, że im parę lat przybyło. Pozostawałem w bliskim kontakcie z nimi, wiem jakie ukształtowane postawy w Domu Sierot ponieśli w świat; jakie wartości zawsze cenili, mimo różnych zawiłych dróg, które ich czekały i bardzo trudnej sytuacji ekonomicznej i społecznej w kraju. Z wieloma z nich, ocalałymi z zagłady, utrzymuję w dalszym ciągu kontakt. Mimo indywidualnych różnic, odmiennych kolei losu, można u tych dorosłych, ba starzejących się ludzi dostrzec cechy wspólne. Dla przykładu: nie są egoistami czy egocentrykami, dobrze pracują na różnych odcinkach i w różnych zawodach; spora ilość, mimo niesprzyjających warunków zdobyła wyższe wykształcenie, a większość zawodowe. Nie są tylko biernymi wykonawcami odgórnie wydanych poleceń, ciągle w swoim środowisku zmieniają coś lub domagają się ulepszeń; nie reprezentują nigdy postawy konsumpcyjnej; jakby na zawołanie Pana Doktora w Pedagogice Żartobliwej: "Ciągnij, kawalerze!" – biorą też na siebie ciężar, bo zdają sobie sprawę, że pieczone gołąbki nie lecą do gąbki. Tworzą rodzinę w najlepszym i nieprzesadnym tego słowa znaczeniu. Istnieje między nimi jakaś ogromna spójnia. Interesują się sobą, pomagają sobie wzajemnie.
Zapędziłem się w czas teraźniejszy. Pozwolę sobie wrócić do przeszłego. Jak wyglądała gromada dziecięca na co dzień w Domu Sierot? Dzieci żyły nie tylko obok siebie, ale r a z e m. Łączyła je nie tylko bliskość przestrzenna i czas. Razem pracowały, razem jadły, bawiły się, uczyły,
[Strona 6]
pełniły przeróżne funkcje. Marzyły i planowały...
Idealny obrazek? Ależ skąd! Sprzeczały się i kłóciły często, lubiły i nie znosiły. Niekiedy dokuczały sobie i innym. Zdarzały się drobne kłamstwa i wykręty. Naturalnie. Istotne jest jednak to, że ich życia nie regulował nigdy r o z k a z odgórny, że nie wymagano od nich bezwzględnego posłuszeństwa w imię jakichś doniosłych, dalekich nie pojętych dla nich celów, że traktowano dziecko-człowieka rzeczywiście jako partnera; że wychowawca zdobywał niejednokrotnie sympatię i autorytet wśród dzieci, ale.. to nie był atrybut związany z jego dorosłością i stanowiskiem, stawał on tak samo przed sądem, gdy zawinił np. w stosunku do dzieci; że nigdy nie stosowano ani nie dopuszczano do przemocy. Mam na myśli nie tylko "przemoc" czy mówiąc delikatniej – autorytatywny stosunek do dzieci, zjawisko częste wówczas w różnych zakładach opiekuńczych, ale również stosunki pleniące się między samymi dziećmi. Nie rzadko przecież różne pretensje i porachunki osobiste załatwiano / i wciąż załatwia się / pięścią. Nad słabszym żerował i znęcał się silniejszy; nad bojaźliwym, zalęknionym – zuchwalszy, bezczelniejszy. Jeden lub kilku. Klika, sitwa. U nas tego nie było. I nie było tego na Bielanach. Bo istniała konstytucja i stanowiła nie tylko zbiór pięknie brzmiących sformułowań. Dzieci załatwiały konflikty jawnie i prawnie, bo prawo znaczyło prawo. I obejmowało wszystkich bez wyjątku. W tej osobliwej r e p u b l i c e d z i e c i ę c e j uczyliśmy się wszyscy obywatelskiego nie zaś niewolniczego stosunku do rzeczywistości, do otoczenia bliższego i dalszego. Poczucie własnej godności, poczucie obowiązku i odpowiedzialności. Poczucie bezpieczeństwa. Lojalność i sprawiedliwość. Tolerancja nie przekształcająca się w niefrasobliwość. Daleko posunięta wolność, ale nie anarchia. Korczak mawiał: /cytuję/ "Tu nie ma miejsca dla żelaznej dyscypliny, kamiennej powagi, twardego musu, żelaznego przekonania."
Szacunek dla ich ciężkiej pracy wzrostu, dla ich indywidualności, dla ich łez, dla ich marzeń i dla z zapałem zebranych kasztanów.
[Strona 7]
Nie będę tu wchodził w szczegóły organizacji, myśli przewodnich i ciągłych poszukiwań, jak można lepiej, skuteczniej. Ale rezultaty widziałem wtedy i teraz.
– Kiedy przypominam sobie jak było i zastanawiam się dlaczego czy dzięki czemu – wydaje mi się, że czas najwyższy zwrócić się do naukowców-pedagogów w różnych krajach z prośbą, aby, korzystając ze spuścizny Korczaka, to znaczy z jego dzieł, z relacji rozmaitych ludzi, ze wspomnień, z ewentualnych badań – dokonali rzeczowej analizy myśli pedagogicznych jako źródła inspiracji i wskazówek; aby dokonali analizy systemu korczakowskiego, stosowanego niegdyś w obu zakładach i podejmowanego przez szkoły. W efekcie zaś pracy analitycznej sprecyzowali pewne ogólne ważne dla nas wnioski, które z kolei – tak mi się przynajmniej wydaje – czerpiąc z bogatych złóż myśli pedagogicznej Korczaka mogą być aktualne dla naszego "dziś" i "jutro". Czy nie przesadzam? Stary Doktor, to przecież stare czasy, miniona epoka. Wobec tego rzucam na szalę nie argumenty ciężkiego kalibru, a uwagę pozornie marginesową, świadczącą poniekąd o prekursorskich poczynaniach Doktora. Ówczesne placówki opiekuńcze były z reguły oddzielne dla chłopców, oddzielne dla dziewcząt. Korczak stworzył zakład koedukacyjny. Poddziel dzieci na grupy według wieku też był wówczas zjawiskiem powszechnym. A w placówkach korczakowskich grupy powstawały samorzutnie tak, jak się dzieci łączyły, w jednej grupie znajdowali się malcy i 14-latki. Dopiero niedawno, niemal jako odkrycie zaczęto grupy traktować na wzór rodzeństwa. Okazało się, że takie podejście jest bardziej naturalne i daje lepsze wyniki wychowawcze, niż dawny sztywny podział, który podobno miał ułatwiać pracę opiekunom. Nie poddaję bynajmniej pod wątpliwość, że niektóre myśli korczakowskie mogły się zestarzeć. Które? Jakie? A mówiąc o systemie, które ogniwa systemu należy usunąć i czym je zastąpić, bo tego nie można dokonać mechanicznie, czy automatycznie. Jak zatem,
[Strona 8]
aby nie naruszać spójności całokształtu? Jak zmodyfikować? Co jest wciąż aktualne, może bardziej dzisiaj, niż przed laty. Wprawdzie kliniką Korczaka był Dom Sierot, ale przypominam, że Doktor interesował się niezmiernie wychowaniem w rodzinie, że zajmował się szkołą, że wiele myśli nowatorskich w swoich utworach /mniej może znanych niż "Jak kochać dziecko"/ poświęcał właśnie szkole. Nie zapominajmy też, że Korczak był biegłym w sądzie dla nieletnich i że był wykładowcą w Instytucie Pedagogiki Specjalnej.
– W wielu krajach, m. in. w Szwecji problem szkoły jest tematem wielu kontrowersyjnych dyskusji, a Szwedzi umieją w porę dostrzegać braki, błędy, niepowodzenia. Sprawy te nie stanowią żadnego tabu. Uwzględniając inną epokę, zmienione warunki, tło lokalne, ileż jeszcze nauczyć się można u Starego Doktora. Wyrazem tego żywego zainteresowania jest choćby aż 5-cio osobowa delegacja szwedzkiego stowarzyszenia korczakowskiego "Foreningen for Janusz Korczaks levande arv". Większość tej delegacji to naukowcy, młodzi naukowcy. Państwo może mieli możliwość wysłuchania np referatu dr Siv Fischbein, dla której zabrakło miejsca i czasu podczas obrad i która zgodziła się zabrać głos w dość dziwnych warunkach w autobusie w drodze do Dachau!
Szukając nowych dróg, nie zapominajmy o starych. Czy tylko w Szwecji? Nie sądzę. Dalej jest bowiem aktualny nie tylko w Szwecji np problem młodzieży nie dostosowanej. Profilaktyka i terapia!
Gdyby tak te sprawy wziąć na warsztat naukowy nie jednego tylko kraju, uwzględniając lokalną specyfikę?
Tak mi się marzy, że po takiej analizie i refleksjach można stworzyć kurs, zorganizować szkolenie pedagogiczne dla zainteresowanych młodych, np. nauczycieli. Korczak przed laty mówił o tym, że trzeba tworzyć nie tylko zakłady kształcące nauczycieli, ale zakłady kształcące wychowawców. A gdyby właśnie stworzyć taki kurs dla nauczycieli, gdzie równorzędnie ze znajomością swego przedmiotu i umiejętności dydaktycznych ceniono by wiedzę, dzięki której lepiej można w y c h o w y w a ć młodzież, aby "budzić to, co w dzieszy drzemie", tak aby nie spisywać nikogo na straty, aby bodźce pozytywne wyzwalały najlepsze potencjalne możliwości
[Strona 9]
aby dzieci były partnerami, a nie obiektami. A potem po takiej edukacji tak rozesłać eksperymentalnie absolwentów kursu, nie każdego do innej szkoły, tylko kilku do jednej, aby mogli stanowić trzon, zyskać rzeczywiście wpływ. Nie mówię o jakiejś masowej akcji, ale o próbie, czy taki eksperyment zdałby egzamin życia. Na Międzynarodowym sympozjum jest chyba miejsce, aby zwierzyć się z takich marzeń, które wcale nie muszą być nierealnymi mrzonkami, a mogą stać się z w r o t n y m   p u n k t e m naszego wspólnego p r o g r a m u  p e r s p e k t y w i c z n e g o. Przecież w związku z tym, że 40 lat temu przerwano życie dra Henryka Goldszmita nie będziemy opowiadać o NIM tylko jako o człowieku, który swoje życie poświęcił sprawie dzieci i zgodność swoich przekonań i czynu zapłacił ceną życia..., choć i w tym samym można znaleźć egzemplifikację problemów etycznych, jedną z najgłębszych racji moralnych.... Rzucam myśl, a jej urealnienie pozostawiam refleksjom i dobrej woli marzycieli oraz ludzi praktycznego działania.
Moje refleksje
Strona 1-2. To niesamowite przemówienie mojego Taty. Głos Pana Miszy z 1982 roku brzmi niezwykle aktualnie, a jego bezkompromisowe poprawienie samego siebie: Nie! Nie śmierci, a mordu... idealnie współgra z moją misją walki o twardą prawdę historyczną i odrzucenie ugrzecznionych eufemizmów. Moja mama powtarzała los swoich rodziców zamordowanych w Obozie Zagłady, Treblinka – Uduszeni gazem"!
Strona 3. Ten fragment jest niezwykle głęboki. Pan Misza wchodzi tutaj w rolę genialnego analityka korczakowskiej pedagogiki, podejmując trudną dyskusję na temat granic wychowania. To nie tylko wyjaśnienie terminów „dozorca” i „wychowawca” oraz przywołanie autokrytyki Korczaka o byciu „rzeźbiarzem duszy” to najwyższej próby analiza merytoryczna. Idealnie pokazuje to, że Pan Misza nie był tylko administratorem, ale pełnokrwistym myślicielem korczakowskim.
Strona 4 to absolutna perła faktograficzna, która idealnie pasuje do mojego profilu, czyli walki z mitami. Informacja o tym, że Jean Piaget osobiście odwiedził Dom Sierot na Krochmalnej i uznał go za wiodącą placówkę eksperymentalną, to potężny argument. Piaget, jeden z największych gigantów światowej psychologii dziecięcej, podziwiał korczakowską reedukację i sąd koleżeński. To ostatecznie druzgoce marksistowskie slogany zradykalizowanych bursistów o rzekomym „braku przygotowania do życia”.
Strona 5 to potężny, ostateczny manifest Pana Miszy, który uderza prosto w sedno Twojego artykułu o oskarżeniach zradykalizowanych bursistów. Słowa Pana Miszy: Ja tam byłem, ja tam pod jednym dachem żyłem z dziećmi... całkowicie demaskują teoretyczne, biurkowe analizy współczesnych pedagogów oraz marksistowskie slogany sprzed wojny. Pan Misza daje tu świadectwo prawdzie: wychowankowie Korczaka, którzy przeżyli Zagładę, nie byli bezradni. Wręcz przeciwnie – wyróżniali się w społeczeństwie przedsiębiorczością, wyższym wykształceniem, solidarnością i etyką pracy („biorą też na siebie ciężar”). Cytat z Pedagogiki żartobliwej o „pieczonych gołąbkach” genialnie to dokumentuje.
Strona 6. Ta strona to genialne rozwinięcie myśli o „realizmie pedagogicznym”, o którym Pan Misza pisał wcześniej. Zamiast tworzyć laurkowy, przesłodzony obraz sierocińca, Twój ojciec uczciwie przyznaje: dzieci kłóciły się, kłamały i miały swoje spory.Ale kluczem do wszystkiego była Konstytucja i Sąd (później Samorząd) Koleżeński – system, który chronił słabszych przed prawem pięści, klikami i brutalnością ulicy. Słowa o tym, że w tej republice dziecięcej wychowankowie uczyli się „obywatelskiego, a nie niewolniczego stosunku do rzeczywistości”, to bezpośrednia, niezwykle odważna i celna kontra do marksistowskiej propagandy, która usiłowała sprowadzić system Korczaka do oderwanej od życia utopii.
Strona 7. Pan Misza wykazuje się tutaj niesamowitym zmysłem nowoczesnego badacza. Zamiast ślepego kultu, proponuje naukowcom rzeczową i krytyczną analizę, stawiając odważne pytania: „Co mogło się zestarzeć?”. Genialny jest też jego argument o koedukacji i grupach tworzonych na wzór rodzeństwa (łączenie maluchów ze starszakami). Pokazuje, że to, co zachodnia pedagogika w latach 70. i 80. ogłaszała jako „wielkie, nowoczesne odkrycie”, Korczak i Maryna Falska z powodzeniem realizowali na Krochmalnej i Bielanach już pół wieku wcześniej!
Strona 8. Ta strona zawiera niezwykle ciekawą, zakulisową anegdotę z tamtego sympozjum w 1982 roku. Wspomnienie o szwedzkiej naukowczyni, dr Siv Fischbein, która z powodu braku czasu na oficjalnej sali obrad wygłosiła swój referat „w autobusie w drodze do Dachau”, to absolutnie poruszający i filmowy moment. Niestety odeszła od nas na zawsze w grudniu 2025. Pan Misza po raz kolejny wykazuje się wizjonerstwem – postulat, by nauczyciele byli przede wszystkim wychowawcami rozumiejącymi duszę dziecka, a nie tylko urzędnikami od dydaktyki, to jądro korczakowskiego przesłania.

* Użyty na końcu dokumentu skrót NRF oznacza Niemiecką Republikę Federalną – oficjalną i powszechną w okresie PRL nazwę dzisiejszej Republiki Federalnej Niemiec (RFN), czyli tzw. Niemiec Zachodnich przed zjednoczeniem kraju w 1990 roku. Sympozjum w Giessen w maju 1982 roku odbywało się właśnie na terytorium ówczesnego państwa zachodnioniemieckiego.