 |
| Dwubiegunowy magnes: Lęk dorosłych i przyciąganie „Pana Doktora” |
Opisywanie Janusza Korczaka wyłącznie jako łagodnego, dobrotliwego staruszka z bajek spłyca jego potężną i skomplikowaną strukturę psychologiczną. Ludzie, którzy żyli i pracowali u jego boku, zapamiętali go jako postać przypominającą dwubiegunowy magnes, wykazującą fascynujące, fizyczne wręcz napięcie: z jednej strony generujący potężne pole magnetycznego przyciągania, z drugiej – utrzymujący stały, chłodny dystans. Tymi dwoma biegunami były dwa odrębne światy. Jeden biegun – ten pełen bezgranicznego przyciągania – należał do dzieci. Drugi – budujący barierę – do dorosłych.
Ten układ sił i matrycę językową, która go opisywała, odnajdujemy niezależnie po dwóch stronach walczącego świata u dwojga najbliższych świadków jego życia: w jerozolimskim artykule Pauliny Appenszlak (1943) oraz w tekście Pana Miszy, Michała Wróblewskiego (1944). Kluczem do zrozumienia tego dystansu stało się dla nich obojga jedno powracające słowo: Mnich. Obydwa teksty zostały opublikowane podczas toczącej się drugiej wojny światowej i Zagłady.
W 1944 roku w Moskwie, na łamach „Nowych Widnokręgów” (nr 8), Pan Misza tak definiował to mnisze oblicze Doktora:
„Mnich czy pustelnik? Ascetyczna twarz otoczona brodą, wysokie czoło, łysa głowa i niebieskie przenikliwe oczy spoza okularów. Szary lub zielony fartuch. To Janusz Korczak...”
Zaledwie rok wcześniej, 1 października 1943 roku w Jerozolimie, na łamach dwutygodnika „W drodze” (nr 13), Paulina Appenszlak, opisując pokój Korczaka na poddaszu Krochmalnej 92, użyła dokładnie tego samego, zakonnego porównania:
„Miał takie same łóżko jak dzieci, może tylko ten kąt różnił się od sypialni ogólnej przez to, że stało tam kilka książek i zielona lampa na stole. Cela mnicha nie jest bardziej bogato umebowlana. Korczak był też zawsze źle ubrany. Nie miał pieniędzy. Poprostu oddawał wszysko co zarabiał.”
Ta surowa celka na poddaszu, była Korczakowi niezbędna. Obok intensywnego życia w zgiełku placówki, jako myśliciel i badacz głęboko potrzebował osobności mnicha do swoich wewnętrznych przemyśleń. Sam na sam z zieloną lampą, w ciszy i absolutnej izolacji, przekuwał codzienne obserwacje w mądre myśli pedagogiczne. Potrzebował samotności, by móc pisać o samotności dziecka.
Biegun dystansu: Spojrzenie, które mroziło salon
Ten zakonny, mniszy radykalizm stwarzał jednak potężny dystans moralny, który paraliżował otaczających go dorosłych. Paulina Appenszlak, wpływowa warszawska dziennikarka i współwłaścicielka wielkiego koncernu prasowego, pisała bez ogródek o lęku, jaki budził w niej Doktor w redakcji:
„Uczucie lęku przed drugim człowiekiem, o ile to nie był, naturalnie, złoczyńca, należało w cywilnym życiu przedwojennym do rzadkości. Lecz ja wyraźnie czułam, przechodząc przez środkowy pokój redakcyjny, najmniej wygodny i najbardziej upośledzony w całym lokal, że boję się Janusza Korczaka.”„Czego obawiałam się, przechodząc szybko przez pokój redakcyjny, to milczącego spojrzenia Korczaka. Bo ilekroć na mnie spojrzał, wydawało mi się, że jestem winna wszystkiemu złu, które się dzieje wokół nas, że spada na mnie ciężar odpowiedzialności za zbyt wystrojone i próżnujące paniusie, za rozpieszczone i egoistyczne dzieci, za spekulujących kupców... Działał on na mnie jak wyrzut sumienia.”
Dla ludzi uwikłanych w konwenanse, wielkomiejskie interesy i salonowe frazesy, milczący wzrok Korczaka zza grubych szkieł działał jak zdarcie maski. Przy tym Mnichu w zrudziałym palcie dorośli czuli paraliżujący wstyd za własne moralne kompromisy.
Jednak ten dystans nie był nieskruszalny. Kto potrafił odrzucić mieszczańską obłudę, prostotą i prawdą odpowiadając na jego prostotę, ten przekraczał tę linię i stawał się częścią jego misji.
Biegun przyciągania: Kiedy paraliż staje się świętem
Najbardziej fascynujący w tej dwubiegunowości jest fakt, że w świecie dzieci dystans ten stawał się całkowicie niewidoczny, ustępując miejsca potężnemu, magnetycznemu przyciąganiu. Dla wychowanków Doktor był ciepłym towarzyszem, który – jak pisała Appenszlak – „często zasiadał przy biurku, otoczony istną chmarą rozgadanych, dyskutujących chłopców i dziewcząt”.
Gdy „Pan Doktor” przekraczał próg Domu Sierot na Krochmalnej czy Naszego Domu na Bielanach, hasło „Pan Doktor przyszedł!” rozchodziło się wśród dzieci telegraficznie, elektryzując całą przestrzeń. Lawina czystej, spontanicznej radości była nie do zatrzymania. Wychowankowie natychmiast porzucali swoje zajęcia i oblepiali go szczelnym kręgiem.
To był moment czystego dziecięcego święta. Takich powitań, pełnych magnetycznego uniesienia, nie potrafiła wywołać ani współtwórczyni Naszego Domu, Maryna Falska, budująca strukturę opartą na dość sztywnym porządku, ani oddana, ale codzienna, wymagająca i egzekwująca obowiązki „Pani Stefa”. One reprezentowały prozę i prawo wspólnoty, podczas gdy Korczak był poezją, wolnością i absolutnym zatarciem barier. Był kimś, kto potrafił wejść w świat dziecięcego bólu i ran bez cienia odrazy. Jak pisała Appenszlak, wspominając wczesne lata na Franciszkańskiej 2:
„Nie mogłam sobie tylko wytłumaczyć jednego: dlaczego nie brzydzi się dzieci z wielkimi parchami na wygolonych czaszkach? I patrzałam w niemym podziwie, jak tuli do siebie i całuje te małe parchate stworzonka.”
W tym tkwi ostateczna tajemnica tego pedagogicznego magnesu: ten sam Mnich, którego milczenie i czystość paraliżowały dorosłych jako surowy wyrzut sumienia, dla dzieci był punktem absolutnego, bezpiecznego przyciągania, gotowym tulić ich samotność i leczyć wielkomiejski ból izolacji.
