The Seed of Korczak´s Pedagogical Tree: "Karmelki" (1899) and the Statistics of Human Sympathy.

In October 1899, within the pages of the weekly Czytelnia dla Wszystkich (No. 42), he published a short story titled "Karmelki" (Hard Candies) under the simple pen name Janusz.

Long before the brand "Janusz Korczak" became a global monument for child sovereignty, and long before the children’s court or the newspaper Mały Przegląd were even conceived, a nineteen-year-old medical student named Henryk Goldszmit planted the absolute first ideological seed of his entire life's work.

In October 1899, within the pages of the weekly Czytelnia dla Wszystkich (No. 42), he published a short story titled "Karmelki" (Hard Candies) under the simple pen name Janusz.

This newly recovered text is a breathtaking literary document. It contains the exact structural and emotional blueprint for everything Korczak would build decades later. Here, for the first time in English, is the complete translation of this foundational masterpiece:

---

KARMELKI (HARD CANDIES)

"Good morning, young lady," said Mr. Ignacy, an old bachelor in blue spectacles, as he sat down on a chair and pulled from his pocket a snuffbox containing snuff prepared in absolute secrecy, so as not to reveal what he put inside—though its fragrance was deeply admired by his companions from the Saxon Garden.
"Half a pound of hard candies for the good gentleman?" the "young lady" asked with a smile.
"Ah, yes, as usual, as usual, for fifteen kopecks."
"You must truly enjoy our candies!"
"They are not for me."
"For a grandchild, surely!"
"No, my good lady, not for a grandchild; I have no grandchild. These are just for the children. If you ever have the time, young lady, I will tell you something, and perhaps even give you something to read about these candies."
Saying this, he carefully tucked the neatly wrapped candies into his pocket and walked out.

By chance, I came to know Mr. Ignacy. When I reminded him that he had promised the young lady from the confectionery that he would let her read something about the candies, and that I, too, wished to know what he had written about them, he grumbled reluctantly:
"Eh, what use is it to you; you young people will not understand me, and at best, you will only laugh at me."
It cost me a great deal of effort before he finally agreed to read his notes. They were contained within a rather thick notebook.
"Sit down, sir, and listen."
He began to read:
"When I was young, I possessed talents, memory, and strength, and yet I felt like doing absolutely nothing. Heaven gave me much, but I wasted these gifts instead of putting them to use for others and myself. Not only did I do nothing good during the first twenty-five years of my life, but I did not even educate myself to become a useful worker and an independent human being. A year before her death, my mother, weeping, begged an old colleague of her late husband—my father—to grant me a certain office post, at which I then sat for seventeen years. Afterward, I received my pension and began to live from then on without purpose, without occupation, and without health, which had withered during those thirty years of idleness. I had neither a wife nor anyone close to me, so I felt very miserable. I used to walk for hours through the streets, watching what this city looked like, in which I had lived for so many years but which I hardly knew, because I used to spend entire days in a single room over my desk. Although my legs pained me greatly because they had grown unaccustomed to walking, I walked nevertheless, because everything fascinated me as if I were a child seeing a butterfly and other beautiful things for the very first time. I thought a lot during those walks and arrived at a conclusion: If I had worked as I ought to have, and developed my talents, I could now possess a great fortune and could help many of those poor people, whom I can now only look at and nothing more.

And I do not know how it happened, but I know that it came to my mind that since it is difficult to chase sorrow from a child's brow, and yet so easy, because with a single hard candy one can summon a smile to their lips and chase tears from their eyes, I resolved to do at least this much good with what little strength remains in me at the twilight of my life.

"So, it was then that I bought a few gingerbreads and candies for the very first time and distributed them, but back then I had not yet developed a method for it, so it went clumsily. But slowly, I devised a system for myself: I would give candies in three specific instances. First, when a child cries because it has been wronged. For example, if they take away the chestnuts it had gathered, or if they strike it, or something similar. Secondly, I will give a candy, not as a reward for being 'good,' but for work. For example, if a little boy is carrying a heavy basket with breakfast for his father, or if a small girl is washing laundry in the water, or carrying an infant only slightly younger than herself. Thirdly, if I see a child sitting somewhere, staring blankly at a single point: clearly, that child needs a candy, so that at least for a moment I may awaken a thought within it. It will think about what kind of gentleman this is, why he gave it a candy, and perhaps other thoughts will enter its head as well.

"It is sad when a man already sees that he can do no more, because he lacks both strength and means, having wasted so many gifts of heaven in his youth; but even this much is good with these candies, because at least within the scope of my ability I try to do something good, even if it is little and too late."

I do not know what to call this candy treatise of Mr. Ignacy; I only know that it made a deep impression on me. He stopped reading, and his voice was so sad as he spoke.
"Well, and what do you say, sir?" he asked.
"Only one thing: I sincerely sympathize with you."
He kissed me on the forehead, but he did not treat me to a candy, because those... are for the children. And from that day on, I am often in possession of it. Over the last seventeen years of his life, Mr. Ignacy distributed seven hundred and ninety-three pounds of candies, and every single candy given has its own line in his notebook. I fondle this old, yellowed notebook of a crank. Sometimes, weary from work, I take it into my hands and read:
"In front of the confectionery stood a little tinker-boy, staring at the Easter delicacies. Three candies."
"Mania and Władzio are gathering murky pieces of coal by the Vistula for fuel. Two candies each."
"Jaś is crying because the boys took away his willow switch. A candy."
"Judaś is walking to the market with his mother to sell wipers. Two candies." And so on, without end.

And I think then about how much this man—destroyed by so many years of labor, poor, nearly helpless—still managed to summon smiles and thoughts. If he had been wealthier, he could have distributed elementary books; if he had been stronger, he could have distributed knowledge in such a way. Ah, a single human being, devoted to working for others, is a giant who can perform miracles.

Many years have passed since the death of Mr. Ignacy in the blue spectacles, and the snuff that smelled so fragrantly that it aroused the admiration of the snobs in the Saxon Garden has gone with him to the grave. The secret of preparing that snuff went with him, but as for the candies, in my free moments I falsify [continue] his work, both I and others by the Vistula, to add a few more lines to Mr. Ignacy’s notebook.

Janusz.

---

The Critical Historical Significance

When the nineteen-year-old student Henryk Goldszmit penned the final lines of this story, promising to "add a few more lines to Mr. Ignacy’s notebook," he was declaring his life's manifesto.

This text shatters the myth that Korczak’s documentation methods were a sudden development of the 1920s. The "thick, yellowed notebook" of pan Ignacy, where every single child and every candy has its own precise line, is the direct, spiritual ancestor of the "Zeszyt Bursisty" (Bursar's Notebook) kept by Jadzia Wajsztok that we analyzed earlier.

Furthermore, his structural criteria for distributing candies represent the birth of his entire pedagogical methodology:

1. Defense against adult injustice (comforting the child whose chestnuts or switches were stolen).
2. Validation of the child's labor and subjecthood (acknowledging the small girl washing laundry or the boy carrying his father's breakfast).
3. Stimulating the child's mind (giving a candy to a child staring blankly, explicitly to "awaken a thought within it").

Finally, the inclusion of Judaś selling wipers next to Mania and Władzio gathering coal reinforces the absolute universalism of Korczak’s worldview. For him, the suffering, the labor, and the interior world of the working-class child carried no national border and no specific creed.

Decades later, in the Warsaw Ghetto, the Old Doctor would become the real-life Mr. Ignacy in iron spectacles, fighting until his very last breath to put a single "candy" of dignity and thought into the hands of the world's most abandoned children.

---

Dwa debiuty na jednej fotografii: Pierwsze kroki Korczaka na lodzie i w życiu literackim.

Ta wspaniała, archiwalna fotografia z przełomu wieków, którą niedawno odnalazłem i poddałem cyfrowej rekonstrukcji barwnej, uwieczniła śmietankę towarzyską Warszawy na zamarzniętym stawie w Ogrodzie Saskim. Widzimy tu scenę pełną specyficznej, seryjnej choreografii: nianie pilnujące porządku na obrzeżach lodowiska, dżentelmeni w sztywnych nakryciach głowy walczący o utrzymanie powagi i równowagi oraz młode damy w ciężkich zimowych płaszczach sunące po tafli.

To właśnie na tym ślizgawisku młody Henryk Goldszmit (Janusz Korczak) stawiał swoje pierwsze, bez wątpienia jeszcze chwiejne kroki na stalowych ostrzach, testując prawa fizycznej równowagi pod czujnym okiem matki Cecylii i babci Emilii.

Jednak prawdziwy geniusz tej fotografii kryje się w jej tle, tuż za nagimi, zimowymi gałęziami drzew po prawej stronie. Widzimy tam klasycystyczną wieżę wodną Henryka Marconiego (Wodozbiór), a tuż za nią – pierwszy budynek ulicy Niecałej.

Kadr ten obnaża niesamowitą, wręcz poetycką ironię losu. Podczas gdy przyszły „Stary Doktor” na pierwszym planie zajęty był ślizganiem się, upadaniem i odkrywaniem natury dziecięcej zabawy, jego najbliższa przyszłość czekała na niego zaledwie kilkanaście metrów dalej. To właśnie w kolejnym budynku przy tej samej widocznej w tle ulicy Niecałej – w tętniącej życiem redakcji wydawnictwa Pajewskiego – Henryk Goldszmit miał już wkrótce postawić swoje pierwsze, znacznie pewniejsze kroki jako pisarz.

Staw w Ogrodzie Saskim nie był jedynie miejscem do nauki utrzymywania pionu na lodzie. Stał się fizyczną platformą startową, na której dwie wielkie drogi jego życia – diagnostyczna obserwacja bawiącego się dziecka oraz prasa drukarska warszawskiego świata literackiego – zbiegły się w jedno zimowe popołudnie.

Pierwszym wydawcą Henryka Goldszmita-Janusza Korczaka był Aleksander Pajewski. Prowadził on wydawnictwo i wydawał tygodnik Czytelnia dla wszystkich. Wydawnictwo i drukarnia Pajewskiego mieściły się na ulicy Niecałej 12, tuż obok Ogrodu Saskiego w Warszawie. 

Mało wiadomo o Korczaku i wydawnictwie Pajewskiego, w którym Korczak, student medycyny, musiał jednak spędzać sporo czasu, nie tylko oddając co tydzień swoje pierwsze alster, ale również dyskutując dalsze odcinki powieści sensacyjnej Lokaj.

Opis stosunków w redakcji na ulicy Niecałej 12 znajdujemy w tygodniku Niwa, w anonimowej notatce w rubryce Rachunki, z okazji jubileuszu „Kolców”, również wydawanych przez Pajewskiego. („Niwa” 1896, nr 1: 4 stycznia, s 6):

Wesoło bywa i gwarno, a niemało animuszu dodaje pogawędce sam wydawca Kolców, p. Aleksander Pajewski, człowiek złotego serca, prawości, przed którą nawet niechętni uchylają głowy, energii wreszcie, dzięki której wyprowadził przed laty Kolce z bardzo smutnego położenia i w bardzo krótkim czasie postawił na wysokim poziomie. Korzystając z pomocy dobrych doradców literackich, otwierał on zawsze łamy swego pisma młodym talentom, rwącym się do pióra, niekrępował ani ich usposobienia, ani natchnień, ani upodobań, pozwalał im „wypisywać się" prozą i wierszem, co dla nabrania wprawy i dla dalszego rozwoju jest rzeczą niezmiernie ważną, przychodził często nie tylko z pomocą moralną - słowem zyskiwał sobie serce i wdzięczność każdego z młodych którzy zarazu nieśmiało przestępowali próg redakcyjny.

Debiut pisarski Janusza Korczaka miał miejsce 26 września 1896 roku. Pod pseudonimem „Hen” opublikował w tygodniku satyrycznym „Kolce” (nr 39) pierwszą humoreskę pt. „Węzeł Gordyjski”. Przedstawił w niej obraz ogniska domowego, w którym w zastępstwie rodziców funkcje wychowawców pełnią m.in. niańki, guwernantki. Celem utworu było zachęcenie rodziców do aktywnego zajęcia się wychowaniem dzieci. Korczak pisze: Kiedy nadejdzie chwila kiedy pedagogiki nie będą butwiały na półkach księgarskich

---

Korczak's Saxon Garden - An Exploration of Space and Memory.

 

Korczak's Saxon Garden

An Exploration of Space and Memory 

by Romuald Roman Wasserman Wroblewski

Janusz Korczak’s favorite place during his childhood and youth was the Saxon Garden (Ogród Saski), where he regularly met with peers and older schoolmates. As a child, when he lived at Krakowskie Przedmieście 77 *, he surely visited the park accompanied by his mother, Cecylia, and his grandmother, Emilia. Probably, it was here, on the frozen surface of the park's pond, that he first learned how to ice-skate.

The memory of plucking flowers and the ice rink is deeply intertwined with the topography of the Saxon Garden. The exact, vivid description from Korczak’s own entries in his Ghetto Diary (Pamiętnik z getta) reads as follows:

"From the age of 7 to 14, I was continuously in love, over and over again, with a different girl. Interestingly, I remember many of them. — Two sisters from the ice-rink, a cousin. Stacha, the one in mourning, Zosia. Kolchorn, Anielka, Irenka from Nałęczów — Stefcia, for whom I used to pluck flowers from the flowerbed near the fountain in the Saxon Garden. — And the little tightrope walker; I wept over her heavy lot. I loved for a week, a month, sometimes two or three girls at the same time."

Leon Rygier, who was Henryk Goldszmit’s schoolmate during their gymnasium years, described a formative encounter with the young Korczak—who was still wearing his blue university student uniform at the time. Korczak was sitting on a bench in the Saxon Garden, completely absorbed in studying the children playing under the watchful eyes of their nannies. When Rygier questioned him on why he had chosen medicine and whether it would hinder his writing aspirations, the young Korczak responded with words that would become the ultimate manifesto of his future clinical and pedagogical methodology:

"Being a physician did not prevent Chekhov from becoming a great writer. On the contrary, it deepened his creative work. To write anything of true value, one must be a diagnostician. (...) Medicine will grant me an insight into human personality, and even into the very nature of children's play. Look at those children over there. Every single one plays differently. I want to know why."

When Korczak formally opened the Orphanage (Dom Sierot) at 92 Krochmalna Street in 1912, the Saxon Garden transformed into the primary destination for excursions and recreation for his small wards. Krochmalna Street was at that time a densely populated, impoverished, and entirely gray quarter of the Wola district, completely starved of green spaces. For the children who spent their entire days trapped in those tenement courtyards, a walk to the Saxon Garden felt like an expedition to an entirely different universe. Consequently, Korczak organized regular group walks to the park.

Within the Saxon Garden, the so-called Wilhelm Elias Rau Children's Gardens operated. These were specially designated, modernly equipped playgrounds and sports fields where trained animators organized physical games, sports, and gymnastics for youth. Korczak, as a progressive educator and a pediatrician deeply concerned with physical development and hygiene, immensely valued this space. He made certain that his podopieczni (wards) frequented it regularly to breathe and move freely.

* During my own childhood and youth, it was the Saxon Garden (Ogród Saski), where I regularly met with peers and older schoolmates. As a child, when we lived at Krakowskie Przedmieście 15, Saxon Garden was the place where I played with my lovely dog Alba.

Koszary Cambrai w Lubece (1945): Anatomia łańcucha ewakuacji z Bergen-Belsen.

 

Ta rzadka fotografia dokumentuje precyzyjną, brytyjską logistykę medyczną z lata 1945 roku, która decydowała o życiu lub śmierci ocalonych z Bergen-Belsen. Widzimy tu kolumnę wojskowych ambulansów polowych typu Austin K2/Y (słynnych „Katy”), używanych przez brytyjski Royal Army Medical Corps (RAMC). Pojazdy te stoją zaparkowane wzdłuż gmachu dawnych niemieckich koszar Cambrai w Lubece (Cambrai-Kaserne).

Miejscem akcji jest plac przed koszarową salą gimnastyczną, która została przekształcona w gigantyczny, masowy punkt rejestracji i triażu.

Cały łańcuch ewakuacyjny ocalonych, którzy mieli ostatecznie trafić do Szwecji, opierał się na rygorystycznym schemacie:

1. Pociągi sanitarne: Skrajnie wycieńczeni, chorzy i umierający ludzie byli transportowani pociągami z obozów na dworzec w Lubece.
2. Koszary Cambrai: Z dworca te właśnie brytyjskie ambulanse Austin K2/Y przewoziły pacjentów bezpośrednio pod salę gimnastyczną widoczną na zdjęciu. Tam odbywały się wprowadzanie do ewidencji, rejestracja oraz przydział do łóżek.
3. Szpital tranzytowy (Transit Hospital): W koszarach zorganizowano tymczasowy szpital wojenny. Pobyt tam trwał zazwyczaj zaledwie 2–3 dni – był to czas na minimalne odkarmienie, podanie podstawowych leków i stabilizację funkcji życiowych.
4. Białe Statki do Szwecji: Po tym krótkim, krytycznym przystanku, ambulanse ponownie ładowały chorych i przewoziły ich prosto do portu w Lubece. Tam, czekały już statki pod flagą Czerwonego Krzyża – w tym S/S Kastelholm – które zabierały pasażerów w rejs do Szwecji, m.in. do Frihamnen w Sztokholmie.

Fotografia ściąga wielką historię na poziom twardej, mechanicznej rzeczywistości. To w cieniu tych wielkich, blaszanych bud „Katy” ważyły się losy tysięcy żołnierzy rannych przy oswobadzaniu Europy.

Korczak - „czy można skakać, gdy się ma dziurę w głowie?" - Wieczory Rodzinne.

Co mówią zabawki

Janusz

Jania ma dwie lalki, dwie książki z obrazkami, gospodarstwo z porcelany, piłkę, loteryjkę i szafkę do swych zabawek.

Ale Jania nie lubi porządku, więc też wszystko co do niej należy, jest ogromnie zniszczone. Cierpią nad tem zabawki, któreby przecie chciały wyglądać zawsze jakby nowemi były, i oto jaką raz między sobą prowadziły o Jani rozmowę.

— Ładnie wyglądamy — zaczęła lalka — mam dopiero pół roku, a już mi Jania jedną rękę wyrwała i wydłubała oko.

— Ze mną jeszcze gorzej — zawołała piłka — mnie Jania zrobiła dziurę w głowie i teraz gniewa się, że nie podskakuję wysoko. Ale powiedzcie sami, czy można skakać, gdy się ma dziurę w głowie?

— A ja, to aż wstydzę się, kiedy mnie kto do ręki bierze, — żaliła się książka — Jania wydarła mi dwa obrazki, poplamiła mnie i pomazała ołówkiem. Jeżeli się już jej znudziłam, to mogła mnie oddać biednej dziewczynce, która by się mną bardzo ucieszyła.

— Ja bo nic nie jestem teraz warta — powiedziała ze smutkiem loteryjka. — Jania zgubiła większą część moich liczb i teraz żadne z dzieci nie zechce bawić się mną.

— Tak zupełnie, jak ze mną — westchnęła piłka z dziurą w głowie.

— Ani ze mną — dodała lalka bez oka i bez ręki.

— I ja nie jestem szczęśliwszą od was — rzekła szafka; — Jania mi drzwiczki wyrwała, a tak zawsze otwarta, nic już zachować nie mogę. Jestem do niczego.

— A mnie ucho urwała — zawołał z gniewem czajniczek porcelanowy.

I wszystkie zabawki żaliły się i gniewały na Janię, chociaż Jania jest bardzo dobra i miła dziewczynka, tylko nie umie utrzymać w porządku swoich zabawek.

                                                                                                                Janusz.

Tekst „Co mówią zabawki?” (podpisany jako Janusz) ukazał się w 1901 roku (co potwierdza stopka na dole strony: „Dodatek do N-ru 4 — 1901 r.”). Jest to jedna z najwcześniejszych, niemal juwenilnych próbek pedagogicznego i literackiego stylu Henryka Goldszmita, Janusza Korczaka. Tutaj podpisany Janusz. W gazecie Wieczory Rodzinne używał również Korczak kryptonimu H.R.

Korczak niezwykle często oddawał głos zabawkom, roślinom czy zwierzętom. Uważał, że dziecko naturalnie animuje swój świat – dla małego człowieka lalka, misiek czy potłuczony kubek mają duszę, odczuwają ból, smutek i samotność.
Najdoskonalszym rozwinięciem tej miniatury stały się wydana w 1920 roku książka „Koszałki-opałki” oraz liczne audycje radiowe (Gadaninki), w których Korczak rozmawiał z rzeczami codziennego użytku. Sam motyw zabawek żalących się na dzieci powrócił też w jego późniejszych artykułach w gazetach „W Słońcu” i „Małym Przeglądzie”.

Choć ten tekst ma jasny cel wychowawczy (nauka szacunku do przedmiotów i porządku), Korczak konstruuje go zupełnie inaczej niż ówcześni autorzy ramot dla dzieci: Piłka zadaje logiczne, niemal dziecięce pytanie: „czy można skakać, gdy się ma dziurę w głowie?”. Korczak genialnie łączy tu dziecięcy żal z mechaniczną właściwością przedmiotu.

Korczak nie potępia dziecka. Zamiast nazwać Janię „złą, nieznośną dziewczynką”, podsumowuje opowieść słowami: „Jania jest bardzo dobra i miła dziewczynka, tylko nie umie utrzymać w porządku swoich zabawek”. Korczak oddziela błąd (nieporządek) od wartości samego dziecka. Jania nie jest zła – ona po prostu jeszcze czegoś nie potrafi.

Nawet w tak krótkim tekście Korczak przemyca swój stały motyw – solidarność z dziećmi najuboższymi. Książka zauważa: „Mogła mnie oddać biednej dziewczynce, która by się mną bardzo ucieszyła”. To stały element myślenia Goldszmita: marnowanie rzeczy (niszczenie zabawek, wyrzucanie chleba) to grzech przeciwko tym, którzy tych rzeczy rozpaczliwie potrzebują.

Sveriges Museum om Förintelsen glömmer varje år Upproret i förintelselägret Sobibor. Varför? För att det handlar direkt "OM Förintelsen"!

Ett känt fotografi från det så kallade Niemann-albumet, som hittades och offentliggjordes först 2020, visar just ingången till SS-området i Sobibór under skylten "SS-Sonderkommando". Mannen till vänster i den mörkare kappan är Trawniki-vakt, troligen ukrainare, och mannen i den röda skjortan i bakgrunden är lägrets biträdande kommendant Johann Niemann (tysk). Han var en av de första som dödades under upproret. Ingången till Treblinka-dödslägret tycks ha sett ut just på detta sätt som på bilden ovan.

Sittande och stående runt bordet på terrassen till SS-mässan (ofta kallad "Am lustigen Floh" eller "Den glada loppan") i förintelselägret Sobibór. (från vänster till höger):Mannen med ryggen mot kameran (till vänster): är inte slutgiltigt identifierad i just denna bildsekvens, men bär en tysk uniform.
SS-mannen stående längst till vänster (i profil, talar med glaset i handen): Detta är Josef Wolf. Han hade graden SS-Scharführer (motsvarande sergeant). Wolf dödades under fångeupproret den 14 oktober 1943.
SS-mannen stående bredvid Wolf (vänder ryggen halvt mot kameran): Detta är Rudolf Beckmann. Han hade graden SS-Oberscharführer (motsvarande översergeant). Han var chef för lägeravdelning II och blev också dödad av fångarna under upproret.
Mannen stående i ljus tröja (i mitten bakom bordet): Detta är en civilanställd tysk tulltjänsteman (Zollgrenzschutz), vars namn inte är dokumenterat i albumets rullor. [1]
Mannen i uniform som sitter vid bordet (med händerna knäppta): Det är Johann Niemann. Hans grad var SS-Untersturmführer (motsvarande fänrik/underlöjtnant) och han tjänstgjorde som biträdande kommendant under tiden i Sobibór.
Kvinnorna stående bakom Niemann: Den blommiga kvinnan som lutar sig framåt är Johann Niemanns fru, Henriette Niemann. Kvinnan i svart bredvid henne är en lokal hembiträde eller släkting.
Mannen som sitter i stolen till höger: är Franz Reichleitner, lägrets kommendant. Han bär sin uniform och har graden SS-Hauptsturmführer (motsvarande kapten).

Endast uppskattningsvis 47 till 50 av dem som flydde från Sobibor överlevde krigets slut.

Upproret i förintelselägret Sobibor ägde rum den 14 oktober 1943 i det tyskockuperade Polen. Det var ett av de mest omfattande och framgångsrika fångupproren i ett nazistiskt förintelseläger under andra världskriget. Om ett museum "om" Förintelsen blir för teoretiskt eller fokuserar för mycket på efterspelet (som nu om rättegångar), riskerar den konkreta historiska verkligheten – vad som faktiskt hände i Sobibór och Treblinka – att hamna i bakgrunden.

Meddelandet till Sveriges Museum om Förintelsen: Sobibor var ett nazistiskt förintelseläger (en del av de 6 stycken involverade i Operation Reinhardt) där över 180 000 människor, främst judar, mördades.
Upproret organiserades i hemlighet av den polske judiske motståndsledaren Leon Feldhendler och den sovjetiske krigsfången och löjtnanten Alexander Petsjerskij (Aleksandr Pechersky). Fångarna lockade in SS-officerare och vakter i verkstäderna under falska förevändningar (som klädprovning) och dödade dem i hemlighet med yxor, knivar och tillhyggen. Totalt dödades omkring 11 till 12 SS-män och några vakter.

Planen var att döda så många befäl som möjligt och därefter marschera ut genom huvudentrén i uniform. Planen avslöjades delvis i förtid, vilket tvingade fångarna till en kaotisk massflykt genom taggtråden och det omgivande minfältet. Av ungefär 600 fångar i lägret lyckades cirka 300 ta sig ut i skogarna. Omkring hälften av dem som flydde dödades under själva flykten, i efterföljande jakter av tysk militär och polis, eller i minfälten. De fångar som blev kvar i lägret dödades av SS. Endast uppskattningsvis 47 till 50 av dem som flydde från Sobibor överlevde krigets slut. Efter upproret mördade nazisterna alla de kvarvarande fångarna, jämnade hela lägret med marken, plöjde upp jorden och planterade träd för att dölja alla spår av förintelselägret, precis som i Treblinka.

* Johann Niemann anslöt sig tidigt till Nazistpartiet (NSDAP) år 1931 vid 18 års ålder och gjorde därefter en snabb karriär inom SS. Han arbetade först som vakt i koncentrationslägren Esterwegen och Sachsenhausen, innan han via det brutala T4-eutanasi-programmet hamnade i Operation Reinhard-lägren Bełżec och till sist Sobibór. Det var han som var högsta ansvarig på plats i Sobibór under upproret den 14 oktober 1943, eftersom kommendanten Franz Reichleitner var bortrest, och Niemann blev också en av de första SS-männen som dödades av de upproriska fångarna.