Tuesday, November 17, 2026

Animals at Korczak’s Orphans’ Home: From the Gocławek Tram Terminus to the Gilboa Mountains

Animals at Korczak’s Orphans’ Home

From the Gocławek Tram Terminus to the Gilboa Mountains

In the history of pre-war childcare, Janusz Korczak’s Orphans’ Home stood out as a unique phenomenon. Unlike typical educational institutions of the interwar period—which were strict, impersonal, and focused solely on rules and discipline—Korczak and Stefania Wilczyńska created a genuine home for their wards. An inseparable part of this environment was a close connection to nature: potted plants in the dormitories and animals that the children cared for every day.
The two images above—an archival photograph from Warsaw and a book cover from Israel—capture this extraordinary atmosphere and the role animals, especially dogs, played in the lives of the Doctor’s charges.
1. The Gocławek Tram Terminus — The Children's Excursion with a Dog
In the first, unique photograph, we see a group of wards from the Orphans’ Home resting on the grass during an excursion to Gocławek, near the tram terminus (line no. 24, not far from the "Różyczka" summer camp colony, which was also served by line no. 18). In the center of the frame, right at the bottom next to the boys lying on the grass, rests a white dog—a faithful companion on the children's outings.
At the Orphans’ Home itself, located at 92 Krochmalna Street, there were actually many more animals:
  • Metek (or Mietek) the Dog: He usually lounged in the recreation room as a permanent household member. Another dog, Donek, reigned supreme at the summer camp and farm in Gocławek.
  • Rabbit, Cat, and Aquarium: The children cared for a rabbit (immortalized in photographs of Zygmuś Dembiński and Izak Skałka, among others), while on the ground floor stood an aquarium with fish that drew the keen interest of the house cat.
  • Birds and Dovecote: The children’s writings preserve memories of a boy who saved up money to buy pigeons for the Home’s dovecote, while sparrows and tits regularly visited Korczak’s private bird feeder.
2. Yerachmiel Weingarten — From Student-Trainee and Educator on Krochmalna Street to Kibbutz Ein Harod
The second illustration is the cover of a Hebrew-language book about Janusz Korczak (יאנוש קורצ'אק, published in the popular Sifriyat Tarmil series), written by Yerachmiel Weingarten (Yerachmiel Wajngarten, 1898–1986).
This was not a biography written from the outside by a casual observer. Weingarten went through the entire pedagogical path at the Orphans’ Home at 92 Krochmalna Street—first as a bursista (a young pedagogy trainee living on the upper floor of the institution and assisting in caring for the children) and later as an educator. He knew the daily life of the Orphans’ Home inside and out: the evening duties, the children’s self-government, the care of animals and plants, as well as the working style of the Doctor himself, who placed immense trust in him. It was to Weingarten that Korczak entrusted the Hebrew translation of his introductory text to the story The Three Expeditions of Hershek in 1926, which was published in Alim, a Hebrew periodical edited by Weingarten in Poland.
After emigrating to Palestine, Yerachmiel Weingarten remained one of the most important champions of Korczak’s pedagogy in Israel. It is no surprise, therefore, that on the cover of his book, the artist depicted the Doctor in a white coat surrounded by playing children, and in the foreground—just as in the photograph from Gocławek—painted a reddish-brown dog lying peacefully.
What is particularly moving about this illustration, however, is that its background does not depict pre-war Warsaw or suburban Gocławek. The scenery—featuring low wooden buildings and a distinctive range of hills on the horizon—was drawn from the Israeli Kibbutz Ein Harod, with the Gilboa Mountains (Har Gilboa) clearly visible in the distance. Many former wards and trainees from Krochmalna Street settled in Kibbutz Ein Harod, and Korczak himself visited the kibbutz during his trips to Palestine in 1934 and 1936, observing how children were raised there in close contact with nature. In this symbolic way, the spirit of the Orphans’ Home—uniting respect for the child, nature, and animals—brought Warsaw’s Gocławek and the valley at the foot of the Gilboa Mountains together on a single book cover.
Israeli Kibbutz Ein Harod, with the Gilboa Mountains (Har Gilboa) clearly visible in the distance.


Monday, November 16, 2026

Zwierzęta w Domu Sierot Korczaka: Od pętli tramwajowej na Gocławku po masyw góry Gilboa.

Zwierzęta w Domu Sierot Korczaka: Od pętli tramwajowej na Gocławku po masyw góry Gilboa

W historii przedwojennej opieki nad dzieckiem Dom Sierot Janusza Korczaka stanowił zjawisko wyjątkowe. W przeciwieństwie do typowych zakładów wychowawczych z okresu międzywojennego — surowych, bezosobowych i skupionych wyłącznie na regulaminie oraz dyscyplinie — Korczak i Stefania Wilczyńska tworzyli dla swoich podopiecznych prawdziwy dom. Jego nieodłącznym elementem była bliska obecność przyrody: kwiatów doniczkowych w sypialniach oraz zwierząt, którymi dzieci opiekowały się na co dzień.

Dwa prezentowane powyżej obrazy — archiwalna fotografia z Warszawy oraz okładka książki z Izraela — doskonale oddają ten niezwykły klimat i rolę, jaką w życiu podopiecznych Doktora odgrywały zwierzęta, zwłaszcza psy.
1. Pętla tramwajowa na Gocławku — wycieczka dzieci z psem
Na pierwszym, unikatowym zdjęciu widzimy grupę wychowanków Domu Sierot odpoczywających na trawie podczas wycieczki na Gocławek, przy pętli tramwajowej (linia nr 24, niedaleko kolonii „Różyczka”, dokąd dojeżdżała również linia nr 18). W centrum kadru, na samym dole, obok leżących na trawie chłopców, spoczywa biały pies — wierny towarzysz dziecięcych wypraw.
W samym Domu Sierot przy ulicy Krochmalnej 92 zwierząt było zresztą znacznie więcej:
  • Pies Metek (lub Mietek): Zazwyczaj wylegiwał się w sali rekreacyjnej, będąc stałym domownikiem zakładu. Inny pies, Donek, królował na kolonii i fermie w Gocławku.
  • Królik, kot i akwarium: Dzieci zajmowały się królikiem (uwiecznionym m.in. na zdjęciach Zygmusia Dembińskiego i Izaka Skałki), a na parterze stało akwarium z rybkami, którym żywo interesował się domowy kot.
  • Ptaki i gołębnik: W dziecięcych zapiskach zachowały się wspomnienia o chłopcu, który zbierał pieniądze na zakup gołębi do zakładowego gołębnika, a do prywatnego karmnika Korczaka regularnie przylatywały wróble i sikorki.
2. Jerachmiel Weingarten — od bursisty i wychowawcy na Krochmalnej po kibuc Ein Harod
Druga ilustracja to okładka hebrajskojęzycznej książki o Januszu Korczaku (יאנוש קורצ'אק, wydanej w popularnej serii Sifriyat Tarmil), której autorem jest Jerachmiel Weingarten (Yerachmiel Wajngarten, 1898–1986).
To nie była publikacja pisana z zewnątrz przez przypadkowego biografa. Weingarten przeszedł w Domu Sierot przy Krochmalnej 92 całą drogę pedagogiczną — najpierw jako bursista (młody adept pedagogiki mieszkający na piętrze zakładu i pomagający w opiece nad dziećmi), a następnie jako wychowawca. Znał codzienność Domu Sierot od podszewki: wieczorne dyżury, dziecięcy samorząd, opiekę nad zwierzętami i roślinami, a także styl pracy samego Doktora, który darzył go ogromnym zaufaniem. To właśnie Weingartenowi Korczak powierzył w 1926 roku do przetłumaczenia na język hebrajski swój tekst wprowadzający do opowiadania Trzy wyprawy Herszka, który ukazał się w redagowanym przez Weingartena w Polsce hebrajskim piśmie Alim.
Po emigracji do Palestyny Jerachmiel Weingarten pozostał jednym z najważniejszych propagatorów korczakowskiej pedagogiki w Izraelu. Nic więc dziwnego, że na okładce jego książki artysta uwiecznił Doktora w białym fartuchu, otoczonego bawiącymi się dziećmi, a na pierwszym planie — dokładnie tak jak na zdjęciu z Gocławka — namalował spokojnie leżącego rudego psa.
Co jednak szczególnie poruszające w tej ilustracji, to to, że jej tło nie przedstawia przedwojennej Warszawy ani podwarszawskiego Gocławka. Sceneria z niskimi, drewnianymi zabudowaniami oraz charakterystycznym pasmem wzgórz na horyzoncie została zaczerpnięta z izraelskiego kibucu Ein Harod, a w tle wyraźnie widać Górę Gilboa (Har Gilboa). W kibucu Ein Harod osiedliło się wielu dawnych wychowanków i bursistów z Krochmalnej, a sam Korczak odwiedzał to miejsce podczas swoich podróży do Palestyny w 1934 i 1936 roku, obserwując tamtejsze wychowanie dzieci w bliskim kontakcie z naturą. W ten symboliczny sposób atmosfera Domu Sierot — łącząca szacunek dla dziecka, przyrody i zwierząt — połączyła na jednej okładce warszawski Gocławek z doliną u stóp Góry Gilboa.
Sceneria z drewnianymi zabudowaniami oraz charakterystycznym pasmem wzgórz na horyzoncie została zaczerpnięta z izraelskiego kibucu Ein Harod, a w tle wyraźnie widać Górę Gilboa (Har Gilboa).
 

From Bergen-Belsen to Lübeck to Malmö. Planning the last transports of UNRRA's White Boats.


Transportation from the British Army hospital next to the former Bergen-Belsen camp to Lübeck, to the Swedish Transit Hospital, was by ambulance train.


UNRRA White Boats. The last two boats that left the port of Lübeck were M/S Rönnskär and S/S Kastelholm. They carried 414 persons to the port of Malmö, where they arrived on July 26, 1945.

UNRRA White Boats. The passenger list from S/S Kastelholm. Number 243 on the right is the total number of passengers on that day. 


DP-2 cards of Janaszewicz Paulina and Rundbaken Regina stating that Janaszewicz Paulina is Regina's daughter.


UNRRA White Boats. Malmö. July 26, 1945.  These children were photographed with one of the mothers who came on this day on S/S Kastelholm. 

Holocaust survivors - Children's Transport in Sweden (July, 1945). A small group of liberated children, mothers, and caregivers photographed shortly after arriving in Sweden via the UNRRA White Boats. On the far right, seated in her mother's arms and wearing a white ribbon in her hair, is Anetka (whom the author met in Israel). Standing third from the left is Paulina Janaszewicz (1932–2026) from Piotrków Trybunalski—who survived an Innsbruck prison after her father's execution and whom the author knew personally in Stockholm.

From Bergen-Belsen to Lübeck to Malmö. Planning the last transports of UNRRA's White Boats.

To arrange the final evacuation, Dr. Arnoldson traveled from Lübeck to the Bergen-Belsen emergency hospital, where he met Dr. Collis, who ran the children's ward. Together, they agreed that 150 children from the ward—many of them accompanied by their mothers or relatives—would be sent to Sweden on the very last White Boat transport. The first step of the journey was by a British special ambulance train, which operated for four weeks on the route from Bergen-Belsen to Lübeck and carried a total of 8,202 former inmates. Following a one-day stay and registration at Transit Camp (TC) Lübeck, the children were scheduled to board the ships on July 25 and arrive in the port of Malmö on July 26. Dr. Collis himself, along with Luba and the other staff members who had cared for the children before and after the concentration camp's liberation, was also planned to follow them to Sweden.
*********************************

English Translation of the document at the top.
Header:
  • Received on: July 21, 1945
  • Means of signal: Teleprinter (ttp)
  • Time: 09:00
  • Routing: M/S Kronprinsessan Ingrid, July 20, 17:15, state message / Chief of the Navy, Stockholm
Message Body:

LD/32 Chief Medical Officer [Dr. Major Hans Arnoldson] to the Civil Defense Board stop. Following repeated conferences with various British authorities, the following schedule for concluding the transports has been established stop. Up to and including the 19th [of July], 8,126 patients have arrived stop. In addition, the following will arrive: July 22 – 498; July 23 – 500; July 24 – 500 plus 205 [handwritten note above: children] stop. Evacuation [to Sweden] will proceed as follows stop. Rönnskär departs July 22, returns immediately for its final voyage July 24 stop. Ingrid [S/S Kronprinsessan Ingrid] departs July 23, returns immediately from here [Lübeck] July 25 stop. Karskär departs July 24 on its final voyage stop. Kastellholm is scheduled to depart from here July 25 with the children stop. Prinscarl is therefore not required stop. According to information received so far from [Bergen-]Belsen, 75 sick children and approximately 95 healthy children will arrive on July 24 together with 26 healthy and 20 sick mothers stop. The ages and medical conditions of the children have not yet been reported stop. Information has likewise been requested regarding foreign nursing staff stop. Will report further as soon as possible stop. They will be dispatched aboard Kastelholm on July 25 stop. On the same vessel will travel the previously mentioned 34 Norwegian children stop. Part of the detachment's personnel will return aboard Ingrid and Kastelholm stop. [crossed out: Necessary personnel will remain until the end stop.]

Historical Comments: Paulina Janaszewicz and Anetka Niechcicka

  • Survival Through Solidarity and "Non-Biological" Mothers: Both cases illustrate how Holocaust survivors—especially children and young people—relied on forged family bonds and protective adults to survive the camps and navigate post-war bureaucracy. Just as Berta cared for young boys in Bergen-Belsen's Barrack 211, older survivors frequently acted as "adoptive" mothers on official records.
  • Paulina Janaszewicz (L-number 7827):
    • Rescue in Innsbruck: Before arriving in Sweden, Paulina Janaszewicz was one of five young Polish Jewish women (alongside Regina Litman-Rundbaker (L-number 7842), Ruth Litman-Eisenberg, Leokadia Justman, and Mirjam Fuks) saved from a transport to Auschwitz by Austrian police officers Erwin Lutz, Rudi Moser, Wolfgang Neuschmidt, and Karl Dickbauer, who removed their names from the deportation list and assigned them to kitchen work in Innsbruck.
    • Registration in Lübeck and Sweden: Upon arrival at the Swedish Transit Hospital in Lübeck, Paulina (registered under L-number 7827) shared room II-2-9/10 with Regina Rundbaken Littmann. On Paulina's DP-2 registration card, Regina (L-number 7842) was officially listed as her mother, even though she was not her biological mother—reflecting the close protective bonds formed during the war.
    • Return to Piotrków Trybunalski: After spending two years in Sweden, Paulina decided to travel back to her hometown of Piotrków Trybunalski in Poland to search for any surviving members of her biological family.
  • Anetka Niechcicka (later Kaufman):
    • Saved by an Overlock Machine (October 1942): Born in September 1942 in the Piotrków Trybunalski ghetto, Anetka was just weeks old during the major liquidation action in October 1942, when roughly 20,000 Jews were deported to Treblinka. She and her mother, Maria Niechcicka (née Sierpińska), were spared deportation because Anetka's aunt, Chana (Hanka) Sierpińska, was an indispensable specialist operating a complex overlock sewing machine in a factory producing Wehrmacht uniforms.
    • Deportation and Liberation: In December 1944, two-year-old Anetka and her mother Maria were deported to Ravensbrück and subsequently transferred to Bergen-Belsen, where they were liberated in April 1945 (while Aunt Chana was sent to Auschwitz and survived).
    • Sweden, Poland, and Israel: Anetka (L-number 7833)and her mother Mania (L-number 7843) arrived in Sweden in the summer of 1945 via the UNRRA "White Boats" and were accommodated at Sundsgården alongside other mothers and young children. In 1948, they traveled back to Poland, where they reunited with Aunt Chana in Łódź, before both sisters and their families eventually emigrated to Israel in the 1950s. 
  • The Shared Connection to Piotrków Trybunalski and Post-War Return: Both Paulina Janaszewicz and Anetka Niechcicka's family hailed from Piotrków Trybunalski, arrived in Sweden via the 1945 UNRRA rescue operation, and later made the emotional journey back to post-war Poland around 1947–1948 to search for or reunite with surviving relatives.

 

Saturday, November 14, 2026

Jedna szwedzka wklejka i dwie strony polskiego paszportu wydanego w Sztokholmie.

Strona 9 (Uwagi – Observations) polskiego paszportu narodowego (Rzeczpospolita Polska), na której jest informacja, kto i kiedy potwierdzał obywatelstwo polskie.

Strona 23 (Wizy – Visas) polskiego paszportu narodowego (Rzeczpospolita Polska), na której szwedzka policja kryminalna (Kriminalpolisen) umieściła warunkowe zezwolenie na pobyt ważne aż do 1950 roku

Transkrypcja polskie)go tekstu z wklejki (w polskim paszporcie) wydanej przez szwedzką Państwową Komisję ds. Cudzoziemców (Statens Utlänningskommission) wraz z treścią widocznego stempla: Uwaga! Bardzo Ważne. Cudzoziemiec, który bez specjalnego zezwolenia opuści nakazane mu miejsce przebywania lub będzie przebywał w miejscowości, na którą nie ma zezwolenia odpowiednich władz — naraża się, na podstawie praw dla cudzoziemców, na kary i wydalenie.     STATENS UTLÄNNINGSKOMMISSION

Ten paszport stanowi bezpośredni dowód archiwalny potwierdzający specjalną politykę geograficznego wykluczenia stosowaną wobec Ocalałych w powojennej Szwecji. Jest to strona 23 (Wizy – Visas) polskiego paszportu narodowego (Rzeczpospolita Polska), na której szwedzka policja kryminalna (Kriminalpolisen) umieściła warunkowe zezwolenie na pobyt ważne aż do 1950 roku – pięć lat po zakończeniu II wojny światowej.

Najważniejsze uwagi historyczne dotyczące strony 9
Potwierdzenie obywatelstwa w Polsce (Starostwo Garwolińskie)

Zanim Konsulat Polski w Sztokholmie mógł wydać paszport narodowy we wrześniu 1948 roku, polskie obywatelstwo posiadacza musiało zostać formalnie potwierdzone przez lokalne władze administracyjne w kraju — w tym przypadku przez Starostwo Powiatowe w Garwolinie (na południowy wschód od Warszawy) w dniu 26 czerwca 1948 roku.
Klauzula jednorazowego powrotu (repatriacji): Dolna pieczęć ogranicza ważność paszportu wyłącznie do „jednokrotnego wyjazdu do Polski”. Standardowe powojenne paszporty repatriacyjne wydawane przez polskie konsulaty za granicą uprawniały jedynie do powrotu do kraju i w trakcie podróży lub po jej zakończeniu były stemplowane adnotacją „UNIEWAŻNIONO”, aby uniemożliwić dalsze wyjazdy zagraniczne bez uzyskania nowego zezwolenia.
Transkrypcja stempli na stronie paszportowej 23
  • Zezwolenie na pobyt:
    Nr 413 | Opłata kr. U.a. (Utan avgift – bez opłaty)
    Zezwolenie na pobyt w SZWECJI przyznane na okres 6/7 1949 – 6/7 1950
    Z upoważnienia: Lars H. Ericson
    Kriminalpolisen – Utlänningsavdelningen – Eskilstuna (Policja Kryminalna – Wydział ds. Cudzoziemców – Eskilstuna)
  • Stempel unieważniający: Duży ukośny stempel tuszowy o treści EJ GILTIG (NIEWAŻNE), przybity po wygaśnięciu lub zastąpieniu zezwolenia.
  • Klauzula ograniczająca 1 (Wyjazd z kraju):
    Gäller icke för återresa till Sverige (Nie uprawnia do powrotu do Szwecji – podkreślone)
  • Klauzula ograniczająca 2 (Zakaz pobytu w dużych miastach):
    Gäller icke för vistelse inom Stockholms stad, Solna stad, Sundbybergs stad, Lidingö stad, Danderyds, Nacka eller Spånga landsfiskalsdistrikt i Stockholms län samt ej heller inom [odręcznie:] Göteborg och Malmö.
    (Nie uprawnia do pobytu na terenie miasta Sztokholm, miasta Solna, miasta Sundbyberg, miasta Lidingö, okręgów policyjnych Danderyd, Nacka lub Spånga w regionie sztokholmskim, ani też na terenie [odręcznie:] Göteborga i Malmö.)
Co ten dokument udowadnia
  • Utrzymanie zakazu aż do lat 50. XX wieku. Zezwolenie wystawiono w Eskilstunie 6 lipca 1949 roku z ważnością do 6 lipca 1950 roku. Dowodzi to, że zakaz osiedlania się w dużych miastach nie był wyłącznie tymczasową kwarantanną sanitarną latem 1945 roku, lecz długofalowym systemem administracyjnym izolującym ocalałych od trzech największych szwedzkich metropolii jeszcze wiele lat po wojnie.
  • Dokładny pierścień izolacji wokół Sztokholmu. Stempel precyzyjnie wylicza wszystkie gminy i okręgi ościenne tworzące barierę wokół stolicy – Sztokholm, Solnę, Sundbyberg, Lidingö, Danderyd, Nackę i Spångę – wraz z odręcznym dopiskiem obejmującym Göteborg i Malmö. Pokrywa się to z linią graniczną (m.in. Nacka/Saltsjö-Boo, Lidingö oraz Danderyd/Täby) zidentyfikowaną w Twoich badaniach nad historią lokalną.
  • Bilet w jedną stronę poza Szwecję. Podkreślona klauzula „Nie uprawnia do powrotu do Szwecji” oznaczała, że jeśli posiadacz paszportu opuścił kraj w celu dalszej emigracji – na przykład do Izraela, USA lub Polski – droga powrotna do Szwecji zostawała dla niego natychmiast zamknięta.
Oto dokładna transkrypcja polskiego tekstu z wklejki wydanej przez szwedzką Państwową Komisję ds. Cudzoziemców (Statens Utlänningskommission) wraz z treścią widocznego stempla:
Polski tekst na wklejce w polskim paszporcie
Uwaga! Bardzo Ważne. Cudzoziemiec, który bez specjalnego zezwolenia opuści nakazane mu miejsce przebywania lub będzie przebywał w miejscowości na którą nie ma zezwolenia odpowiednich władz — naraża się, na podstawie praw dla cudzoziemców na kary i wydalenie.
STATENS UTLÄNNINGSKOMMISSION


Czasami jednak krótki okres ważności prawa pobytu w Szwecji okazywał się niezwykle pomocny. Tak było w przypadku 650-osobowej grupy Żydów, Ocalałych z Zagłady (w większości przybyłych wcześniej do Szwecji w ramach misji UNRRA „Białe Łodzie”), którzy w styczniu 1947 roku udali się na pokładzie statku S/S Ulua w podróż do Palestyny.
Mechanizm ten był wynikiem polityki, którą w moich wcześniejszych badaniach określiłem mianem „kontrolowanej ślepoty” (controlled blindness) szwedzkich władz. Już w październiku 1946 roku Komitet Pomocy Uchodźcom Żydowskim w Sztokholmie (Jewish Refugee Welfare Society) masowo składał dla tej grupy wnioski o zezwolenia na pobyt z celowo krótką datą ważności – zaledwie do 31 grudnia 1946 roku. Władze szwedzkie nie tylko tolerowały biurokratyczne uproszczenia przy tych wnioskach (takie jak wklejanie wyciętych podpisów z innych dokumentów), ale też wpisywały do paszportów adnotację o przewidywanym wyjeździe w ramach „kontyngentu 600 Żydów emigrujących na Kubę” – mimo pełnej świadomości, że kubańska wiza zbiorowa z Antwerpii to fikcja, a prawdziwym celem operacji Alija Bet jest Palestyna.

Dzięki temu zabiegowi, gdy w styczniu 1947 roku statek S/S Ulua zacumował w porcie w Trelleborgu, brytyjskie naciski dyplomatyczne mające na celu zablokowanie rejsu okazały się całkowicie bezskuteczne. Wszyscy pasażerowie byli cudzoziemcami posiadającymi ważne paszporty narodowe (głównie polskie i węgierskie), a ponieważ ich szwedzkie wizy i prawa pobytu wygasły z końcem grudnia 1946 roku, rząd Szwecji miał gotowy argument prawny: nie ma podstaw ani możliwości zatrzymania tej grupy w kraju.
Pozostaje jednak do opisania również druga, znacznie trudniejsza strona tych stemplowanych i rygorystycznie przestrzeganych warunków pobytu oraz zasad ewentualnego powrotu do Szwecji.
Wielu Ocalałych w ogóle nie chciało wracać do Polski. Mieli świadomość, że nikt z ich bliskich nie przeżył – na własne oczy widzieli przecież, jak podczas selekcji ich matki i młodsze rodzeństwo kierowano na drugą stronę, co oznaczało śmierć w komorach gazowych. Mimo to wielu z nich czuło potrzebę, by pojechać do swoich rodzinnych miasteczek i przekonać się o wszystkim naocznie. Uzyskiwali więc krótkoterminowe wizy powrotne i wyruszali w podróż. Niestety, w powojennym chaosie i pod ciężarem osobistych przeżyć część z nich nie dopilnowała wyznaczonych terminów. Ich wizy wygasały, co prowadziło do prawdziwych osobistych tragedii i zamykało im drogę powrotną do Szwecji.

Z drugiej strony należy podkreślić, że rząd szwedzki wykazywał dużą przychylność w kwestii łączenia rodzin. Świadectwo tego odnajdujemy w licznych dokumentach szwedzkiej policji kryminalnej (Kriminalpolisen), w których opisywano zgody na przyjazd ojców i matek – zarówno z Polski, jak i z obozów dla dipisów (DP) w Niemczech – do ich bliskich przywiezionych wcześniej do Szwecji w ramach akcji UNRRA.

Tłumaczenie na język polski:
PAŃSTWOWA KOMISJA DS. CUDZOZIEMCÓW
Telegram | SZTOKHOLM, 20 lipca 1946 r. | godz. 13:10
Kierownik Obozu
Rt 22
Ormgården
Zezwolenie na pobyt w Sztokholmie w dniach 21.07 – 28.07.1946 r. zostało przyznane obywatelce polskiej Lubie Tryszyńskiej, ur. w 1918 r.
Komisja ds. Cudzoziemców
K. Önner
(Warto zwrócić uwagę, że telegram podpisał ten sam urzędnik – K. Önner, którego podpis widnieje na dokumentach dotyczących kontyngentu na statek S/S Ulua z października 1946 r.).

Luba Tryszyńska już w obozie koncentracyjnym Bergen-Belsen opiekowała się grupą dzieci w bloku nr 211, zwanym Kinderheim. Razem z tymi dziećmi przyjechała do Szwecji, gdzie nadal sprawowała nad nimi opiekę. Brała między innymi aktywny udział w procesach adopcyjnych – na przykład do Finlandii, dokąd osobiście jeździła, aby na miejscu sprawdzić warunki, w jakich miały zamieszkać dzieci. Jednak oprócz samych procedur adopcyjnych czy spraw organizacyjnych w Sztokholmie, za każdym razem czekała ją uciążliwa biurokracja: konieczność występowania o specjalne zezwolenia na opuszczenie miejsca zakwaterowania (jak na powyższym telegramie dotyczącym zaledwie tygodniowego pobytu w Sztokholmie) oraz składania dokumentów o wizę powrotną przy wyjazdach zagranicznych.
Zapytanie Wydziału Konsularnego Poselstwa R.P. w Sztokholmie, pismo z lipca 1947 r. Wysłane do Zarządu Miejskiego w Piotrkowie Trybunalskim.

Zapytanie konsularne (górna część dokumentu — lipiec 1947 r.)
  • Nadawca: Wydział Konsularny Poselstwa R.P. w Sztokholmie, pismo z lipca 1947 r. (...7.1947), sygnatura J-364/3291.
  • Adresat: Zarząd Miejski w Piotrkowie Trybunalskim (który przekazał sprawę według właściwości do Starostwa Powiatowego w Piotrkowie).
  • Treść pisma: Konsulat w Sztokholmie przesłał kwestionariusz rejestracyjno-paszportowy z prośbą o pilne stwierdzenie, czy Paulina Janaszewicz, ur. 5.9.1930 r. w Piotrkowie, posiada obywatelstwo polskie. W formularzu zaznaczono, że w razie zniszczenia ksiąg metrykalnych w czasie wojny dopuszcza się ustalenie obywatelstwa w drodze zeznań świadków.
  • Podpis: Za Kierownika Wydziału Konsularnego podpisała Wanda Popiel-Machnicka (Referent do Spraw Rejestracji). Na dokumencie widnieje także adnotacja kancelaryjna o wysłaniu pisma dnia 23 września 1947 r. (Wysłano 23. WRZ. 1947).
2. Odpowiedź Starostwa Powiatowego w Piotrkowie (dolna część — 19 października 1947 r.)
  • Wystawca: Starostwo Powiatowe w Piotrkowie, data 19 października 1947 r. (Piotrków, dnia 19. X 1947 r.), znak sprawy SA. IV. A. 7a/212/47, podpis: Wicestarosta Maksymilian [...].
  • Dokładna transkrypcja odpowiedzi:
    „Odpowiedź: W załatwieniu powyższego pisma Starostwo Powiatowe w Piotrkowie zaświadcza, że Pesa Januszewicz, urodz. dnia 5 miesiąca [września] 1930 r. w Piotrkowie, córka Szmula-Dawida i Małki z Kuźmierskich, posiada obywatelstwo polskie na podstawie art. 2 pkt. 1a ustawy z dnia 20.1.1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. Nr. 7 poz. 44). Nadesłany kwestionariusz paszportowy zwraca się.”
3. Najważniejsze wnioski historyczne
  • Prawdziwe imię, nazwisko i rok urodzenia: Podczas ewakuacji do Szwecji w 1945 roku (na karcie UNRRA DP-2 z Lubeki) figurowała jako Paulina Janaszewicz, ur. 5.09.1932 r. (odmłodzona o dwa lata). Archiwum w Piotrkowie potwierdziło jednak jej dokładne dane metrykalne: Pesa Januszewicz, urodzona 5 września 1930 roku (co w pełni pokrywa się z Twoimi wcześniejszymi ustaleniami o Paulince-Pesie z ul. Garncarskiej 21).
  • Potwierdzenie danych biologicznych rodziców: Dokument z Piotrkowa jednoznacznie wskazuje jej biologicznych rodziców — Szmula-Dawida (zamordowanego w obozie KZ Reichenau) oraz Małkę z domu Kuźmierską (zginęła podczas niemieckiego bombardowania Piotrkowa 2 września 1939 r.), w odróżnieniu od karty DP-2 z 1945 roku, gdzie dla bezpieczeństwa jako matkę wpisano jej macochę, Rywkę-Reginę Litman-Rundbaken.