Res ipsa loquitur - Om riktiga klåpare: Museum om Förintelsen, Judiska församlingen, Riksantikvarieämbetet och projektledaren Leviathan.

Ordet klåpare används för att beskriva en person som gör ett dåligt, slarvigt eller ogenomtänkt arbete, ofta på grund av bristande kunskap, oskicklighet eller yrkeserfarenhet.

När och hur används ordet KLÅPARE?

• Om hantverk eller praktiskt arbete: När någon till exempel försöker laga bilen, fixa ett rör eller renovera hemma och istället gör det värre eller fel.
• Som nedsättande benämning: För att kritisera någon som misslyckas med en uppgift som hen borde behärska (till exempel en snickare, forskare, läkare eller politiker).

Det hela handlar om ett litet projekt, viktigt för mig i kampen mot antisemitismen och för att Förintelsen skall falla i glömska.

För flera decennier sedan upptäckte jag att det finns gravar i Stockholm som tillhör Förintelsens offer. Upptäckten kom till genom en bedjan från en överlevande, Aleksy, som sökte grav efter sin brorsdotter som han visste kom till Sverige och Stockholm vid slutet av andra världskriget. 

Vad handlar Res ipsa loquitur om? Det är en övedersäglig anklagelse som stöds av så starka bevis att den är helt omöjlig att neka till eller motbevisa. Denna term används när det finns en omfattande dokumentation och omständigheterna och dokumentationen är så uppenbara att ingen ytterligare förklaring krävs.

I det inlägget skall jag demonstrera fallet med gravstenen av Gertruda Lorieová. För länge sedan skrev jag på min blogg hur de polska, tjeckiska och slovakiska namnen skall stavas. Information sändes även till RAÄ då jag har läst den första rapporten som Judiska församlingen skickade dit med Leviathans "dossier", om hur namnen på gravarna skall korrigeras. Efter att ha begärt handlingarna från RAÄ:s registrator frös jag till; de föreslagna innehöll fler fel än de ursprungliga. Jag reagerade direkt, skrev och ringde till dem då jag förstod att förslagen kom från en klåpare. Jag förstod att den största faran var att de gravstenar där de germaniserade efternamnen fanns skulle göras om och de namn som tillkom i de tyska och därefter de allierades och till sist svenska dokument skulle "vinna" över deras riktiga namn, riktiga ursprungsländer och riktiga födelseår jag ville återskapa. Förklaringarna finns i ett blogginlägg från januari 2019. Jag frös till igår när jag såg fotot från Sveriges Museum om Förintelsen av Gertruda Lorieová som blev Gerti Lorie. 

Att germanisera och förenkla slaviska efternamn på historiska gravstenar raderar offrens sanna nationella och språkliga identitet, vilket framgår av fallet med Gertruda Lorieová. Att ta bort den grammatiska kvinnliga ändelsen -ová innebär att nazisternas och krigsbyråkratins tvångsnamn tillåts vinna över personens verkliga ursprung. Att göra det medvetet visar en serie av klåpare. Förklaringen av ordet finns redan ovan.

Att ge tillbaka namnen till de i Sverige begravda Förintelseoffren

Det här med att ge tillbaka namnen till de begravda Förintelseoffren började 1994. Då lämnade jag över till mina forskarkolegor som driver omfattande databaser vid USHMM (United States Holocaust Memorial Museum) listor över Förintelsens offer jag har samlat i Sverige i samband med det planerade av mig Namnmonumentet vid Stora synagogan i Stockholm. Bland de över 6 000 namn långa listorna fanns även namnen på förintelseoffren, de som dog i Sverige vid ankomsten eller strax därefter. Till USHMM i Washington vände sig Aleksy, förintelsens överlevande som sökte sin brorsdotter, Frymeta. Forskarteamet efter en sökning i sina databaser hänvisade honom till mig. Efter ett mail från honom började jag att söka efter henne eller hennes grav. Så börjar historien med gravarna av förintelsensoffer i Sverige. Det börjar med Frömetta. 

Det började med Frömetta och Förintelseförnekelse. 

Frömetta, sådant förnamn finns inte på polska! Inte heller finns ett efternamn Lorie som tillhör en kvinna. Vid Norra judiska begravningsplatsen upptäckte jag att man inte endast ändrade för- och efternamnen på de begravda, utan också fritt förväxlade födelseländer på gravstenarna bredvid "Frömetta" och "Lorie" och skrev Tjeckoslovakien istället för Polen samt uppgav fel födelsedatum. Åren 2017–2018 kom det här: gravarna, namnen på de begravda och deras gravstenar bokstavligen till ytan. Förutom att jag har lyft fram gravstenar som fanns gömda under gräsmattan har jag lyft fram livsödena hos de begravda, ett bevis på Förintelsen. Vi måste tänka på vad som pågick i Sverige under 90-talet och in på 2000-talet och att det först år 2024 infördes en ny lagändring i Sverige som uttryckligen kriminaliserar förnekande av Förintelsen. Förintelseförnekelse spreds i Sverige av Robert Faurisson och Ahmed Rami, grundaren av den antisemitiska närradiostationen Radio Islam. I mars 2007 återvände Faurisson till Sverige för en föredragsturné arrangerad av bokförlaget Logik Förlag i samband med att de gav ut hans bok på svenska.

Nedan är den konkreta hanteringen av de överlevandes identiteter, där klåparnas okunskap blir en direkt historieförfalskning.
Som påpekats ovan, för länge sedan, redan i januari 2019 här på bloggen, redogjorde jag för den språkliga och grammatiska verklighet som styrde de polska, tjeckiska och slovakiska offrens namn. I dessa slaviska språk är efternamnen djupt könsbundna. En kvinna från Prag född i familjen Lorie heter inte "Gerti Lorie" – hennes rätta namn är Gertruda Lorieová. Ändelsen -ová är en fundamental grammatisk markör för hennes identitet. Under Förintelsen genomförde den nazistiska ockupationsmakten en systematisk germanisering av dessa namn; Lorieová tvingades att bli det tyska Lorie.
    När jag begärde ut den första rapporten som Judiska församlingen skickat in till Riksantikvarieämbetet (RAÄ) – den dossier som ligger till grund för Daniel Leviathans påstådda "pionjärarbete" – frös jag till is.
    De korrigeringar som denna grupp föreslagit till RAÄ innehöll fler fel än de ursprungliga stenhuggningarna från 1945. Jag reagerade omedelbart via både telefon och brev till myndigheten, eftersom jag insåg vidden av katastrofen: de föreslagna ändringarna kom från en klåpare utan elementära kunskaper i slaviska språk.
    Den största faran med detta statligt finansierade spökprojekt är att nazisternas och krigsbyråkratins tvångsnamn var på väg att vinna. Genom att basera sina "nya" gravhällar på de felaktiga uppgifter som slarvades fram i de allierades Field Medical Cards eller i de svenska inresekorten (där Gertruda i febrigt tillstånd undertecknat med "Gerti Lorié"), raderar man ut offrens verkliga ursprung, deras sanna födelseländer och deras riktiga identitet.
    I går frös jag till på nytt när jag såg fotografiet av graven av den unga Gertruda Lorieová. Att tvinga på henne ett förfalskat, germaniserat efternamn på en svensk gravsten är att fullborda det förintelsearbete som inleddes när hon skickades från Prag till gettot i Łódź 1941. Samma sak gjorde man med Margit Polgarová – hon fick ett germaniserat efternamn Polgar och två felaktiga extra förnamn. DP-2 kort av Margit Polgarová, även hon begraven i Stockholm. Hennes namn är stavat i alla officiella listor från Lübeck som Polgarová medan hennes far heter Julius Polgar. På hennes grav bör det därför stå Margita Polgarová och inget annat. En del stavar namnet så: Polgárová, dvs. med två accenter över båda a:na. Samtidigt bör det noteras att hon skrev under det korta namnet. På Margits dödskort står namnet Polgan. Byte av hennes namn tycks ha skett på de svenska dokumenten såsom inresekortet och läkar-kortet från Sigtuna.

Namnformen "Margit" som Sveriges Museum om Förintelsen har uppfunnit för Margita Polgarová finns traditionellt inte på tjeckiska eller slovakiska. Margit är en huvudsakligen nordisk och tysk form av namnet Margareta.

Res ipsa loquitur – omständigheterna talar för sig själva

Res ipsa loquitur – omständigheterna talar för sig själva. Myndigheterna och deras oerfarna och okunniga projektledare bygger inte bara ett luftslott på stulen forskning; de bygger det på en historieförfalskning som kränker de dödas minne. Det är inte bara slarv. Det är ett intellektuellt haveri.

• De sista dagarna och den felaktiga registreringen: När Margita Polgarová och kvinnan med efternamnet Lorieová anlände till Sverige var de svårt sjuka, utmärglade och i ett tillstånd mellan liv och död. De avled bara dagar efter ankomsten och begravdes i Stockholm. På grund av deras kritiska tillstånd kunde de inte själva korrigera de felaktigheter som uppstod redan när de allierade (brittiska och amerikanska) myndigheterna upprättade de första DP-korten (Displaced Persons).
• Kedjan av byråkratiska fel: De svenska myndigheterna och den judiska församlingen baserade, utan att tänka själva, sina register direkt på dessa västliga, allierade dokument. De tyska handläggarna i koncentrationslägren saknade ofta kunskap om slovakisk och tjeckisk namnbildning, vilket ledde till att de kapade de korrekta slaviska femininändelserna (-ová) och ändrade förnamnen (till exempel från Margita till Margit). Fast inte alltid i allierades DP-2 kort står det klart att Margita heter Polgarová.
• De korrekta originaldokumenten: I de ursprungliga tjeckoslovakiska födelse- och myndighetsdokumenten från flickornas hemländer står deras namn helt rättstavade: Margita Polgarová och Lorieová. De förvanskade namnformerna är ett direkt resultat av okunniga i Sveriges Museum om Förintelsen som tycks ledas liksom projekt om Förintelsensoffren av judiska arkeologer.
• Historisk rättvisa vid renoveringen: När flickornas gravstenar nu har renoverats och vårdas för framtiden, är det ett djupt etiskt misslyckande att de har lämnats med de felaktiga namnformer som påtvingades dem under Förintelsen eller efter krigsslutet. För att ge dem deras sanna identitet och värdighet åter borde stenarna – och Sveriges museum om Förintelsen – konsekvent använda deras riktiga namn, fria från efterkrigstidens slarv och den nya försvenskningen av Museum om Förintelsen som borde veta bättre. Det handlar om hundratusentals svenska kronor som har kastats i sjön.

Sveriges Museum om Förintelsen informerar oss om att Margita Polgarová (hos de Margit Polgar ) föddes under juldagen 1920. Att föra in kristna dagar i informationen om en judisk flicka som dog p.g.a. att hon var judinna är lite okänsligt - den 25 december 1920 motsvarade 14 Tevet 5681 enligt den judiska (hebreiska) kalendern och så var det Shabbar (lördag) om museet vill absolut anknyta till "kalendern"!

Sveriges Museum om Förintelsen informerar oss om att Margita Polgarová (hos de Margit Polgar ) föddes under juldagen 1920. Att föra in kristna dagar i informationen om en judisk flicka som dog p.g.a. att hon var judinna är lite okänsligt - den 25 december 1920 motsvarade 14 Tevet 5681 enligt den judiska (hebreiska) kalendern och så var det Shabbar (lördag) om museet vill absolut anknyta till "kalendern"!

Oktober 2026. Avskärningen på DP-kortet – en medveten handling av Sveriges Museum om Förintelsen. Tittar man noga på det Displaced Persons-kortet (DP-kort) från UNRRA som visas nedan i bloggen Jim Bao Today, står det faktiskt "POLGAROVÁ" tydligt skrivet med tryckta bokstäver. På bilden i den digitala utställningen hos Sveriges Museum om Förintelsen är textfältet beskuret eller avhugget så att det rätta efternamnet döljs. Det är inte en brist i sajtens grafiska presentation som gör att dokumentets fulla text inte framgår ordentligt för besökaren! Det är en medveten handling.

Wpisy Korczaka w Zeszycie bursistki Jadzi Wajnsztok - „Dyżury i ich i ciebie winny kształcić i wychowywać. Gdyby nie to, wygodniej byłoby wynająć kogoś do sprzątania”.

Dwie strony z Zeszytu bursistki Jadzi Wajnsztok doskonale pokazują prawdziwy charakter Doktora, jego emocje, poirytowanie, a jednocześnie specyficzne poczucie humoru i bezwzględny priorytet, jaki nadawał higienie dzieci. Olbrzymi, zamaszysty wpis po lewej stronie, wykonany grubym ołówkiem, to gwałtowna, wręcz fizyczna reakcja Korczaka na codzienną, meldowaną mu bezradność personelu.

Poniżej próba transkrypcji zapisów Zeszytu Bursisty / Zeszytu Dyżurów Jadzi Wejnsztok. Tekst po lewej stronie Zeszytu zawiera codzienne meldunki bursistów (wychowawców-praktykantów), a po prawej stronie znajduje się obszerny, pisany odręcznie komentarz samego Janusza Korczaka.

Oto próba transkrypcji zapisów Zeszytu Bursisty / Zeszytu Dyżurów Jadzi Wejnsztok. Tekst po lewej stronie zawiera codzienne meldunki bursistów (wychowawców-praktykantów), a po prawej stronie znajduje się obszerny, pisany odręcznie komentarz samego Janusza Korczaka.

[STRONA LEWA – NOTATKI BURSISTÓW]

Dnia 17/V
Szlojme podczas dyżuru bawi się
więcej niż sprząta. Wolf bardzo
nieporządnie wytrzepał sukno.

Z poważaniem
Jadzia Wajnsztok

---

Dnia 18/V
Proszę pana dlaczego pan mi
nie sprawdza książeczki?
Szlojme ciągle bawi się podczas
dyżuru.

Z poważaniem
J. Wajnsztok

(U dołu powojenna pieczątka: KOMITET KORCZAKOWSKI, dopisane atramentem: Nr 83)

---

[STRONA PRAWA – WYWÓD JANUSZA KORCZAKA]

Sprawdzam książeczkę, to znaczy czytam. Nie
znajduję nic takiego, o czem należałoby pisać
czy mówić. — Sprawę wcierat [?] z umywalni, zda-
je się, wyjaśniłem. — Wczoraj nie było jej, pozwo-
liłem czerwoną wywiesić. — Potem g. Rowe [?] przy-
szła, czystą, wypraną (?). Widocznie za-
pomniała. —

Skargi na dyżurnych. — Są to dzieci: Słaby
Szlojme, blady gapa Wolf, ze złamaną ręką
Srul. To ich wady fizyczne, są i zaniedbania. —
Nie są dorośli, to prawda. Gdyby było
inaczej, nie byliby potrzebni ani g. Kierownik,
ani Bursista.

Pesym [?] — nie wytrzepał sukna i t. d. Dobrze,
że o tem piszecie, a ja wiem. Ale to są dro-
bne rzeczy. Dla mnie ważne, i o to dbać wi-
nieście, żeby dzieci spały, o ile dorosłe, żeby
powietrze było dobre, żeby nie zbyt wiele
kasłało i miało katary, — żeby były zdro-
we i czyste. Na wszystko brak czasu, i

Ten "Zeszyt Bursisty (Bursistki)" to absolutny, namacalny dowód na to, jak w praktyce wyglądała rewolucja pedagogiczna Korczaka (wg. mnie Seminarium Pedagogiczne pod nazwą Bursa) i jak funkcjonował system samowychowania w Domu Sierot.

Kontrast między lewą a prawą stroną jest uderzający:

• Lewa strona (Bursiści): Młodzi praktykanci skupiają się na czystej, formalnej dyscyplinie i biurokracji. Skarżą się, że dzieci „bawią się zamiast sprzątać”, nie porządkują sukna i dopominają się o biurokratyczne „sprawdzenie książeczki”.
• Prawa strona (Korczak): Stary Doktor udziela im genialnej lekcji prawdziwej pedagogiki. Sprowadza ich formalizm na ziemię. Pokazuje, że dzieci to nie maszyny do sprzątania, ale żywe istoty z krwi i kości: „Słaby Szlojme, blady gapa Wolf, ze złamaną ręką Srul”. Przypomina bursistom, jaka jest ich prawdziwa rola: „Gdyby było inaczej, nie byliby potrzebni ani g. Kierownik, ani Bursista”. Dla Korczaka ważniejsze od idealnie wytrzepanego sukna jest zdrowie, sen, czyste powietrze i biologiczne dobrostan dziecka. To esencja jego unikalnego habitusu.

Ciąg dalszy, następne dwie strony:

• In potocznie mi zaufaj. —
  Zauważyłem, że chcący wyprowadzają cię z rów-
  nowagi, gniew – zrobiłaś wielką awantu-
  rę. — Precz awantury o ciszę w sypialni. —
  Każda taka awantura – to dla nich jeno
  nowość, ale – wierzaj – nie zmniejsza i
  dla mnie. Szkoda. —
  Wiesz, że sobie radzisz, i to mi wystarcza.
  Nie wszczynam się, bo nie pożytek, a
  szkodę bym przyniósł. — Bo zaczęliby ci
  robić na złość, a to już najgorsze. —
  Wyrozumiałość, łagodność, cierpliwość —
  wszystko zrobić można. — Gniew, złość,
  krzyk – to albo przygnębienie rodzi albo
  chęć zemsty. — Nie pamiętam, kto z po-
  przednich dyżurnych był b. rozżalony. —
  Bo i na ciebie się skarżą, i Ty nie jesteś
  doskonałością, jak zresztą żaden prawo-
  dawca, żaden człowiek. — Po jednej z Two-
  ich uwag dowiedziałem się – spotkaliśmy

  ---

  [STRONA PRAWA]
  się, zdaje się, na ulicy: „za 2 tyg. zmieni-
  byś cierpliwy – zmienisz piętro; nie rób
  na złość.” – Obiecałeś i dotrzymałeś. — Tacy
  ponoć i nadal Ci obiecują, więc bierz
  otwarcie. — Trzymaj sobie, jak do tej pory.
  Podałas Salus do sądu – dobrze. — Zap-
  omniałeś podać, nie gniewać się za trze-
  wienie, Salus § 1 – też dobrze. — Dostał § 100
  czy 200 – też dobrze. — Poco miałeś się wtrą-
  cać – bo to Twoje sprawy. Rozstrzygajcie błę-
  dy i połowę ich usuwaj, dorośniesz przez
  doświadczenie do trudniejszych zadań,
  które czekają cię w życiu. Dyżury i
  ich i ciebie winny kształcić i wycho-
  wywać. Gdyby nie to, wygodniej byłoby
  wynająć kogoś do sprzątania
  Jeśli niedokładnie zrozumiałaś treść
  tego, co piszę, – zadaj pytanie; odpo-
  wiem w książeczce, bądź, jeśli chcesz,
  w rozmowie.
  Te dwie strony to absolutny majstersztyk korczakowskiej pedagogiki. Stary Doktor nie używa tu tonu surowego dyrektora, który udziela reprymendy studentowi-bursiście. Rozmawia z nim jak starszy, mądrzejszy kolega, który doskonale rozumie, jak trudna i wycieńczająca jest praca z dziećmi.
  Możemy wyciągnąć z tego tekstu trzy genialne, unikalne myśli Korczaka:
  1. „Precz awantury o ciszę w sypialni”: Korczak obnaża bezskuteczność krzyku i dorosłej agresji. Zauważa, że dla dzieci awantura robiona przez wychowawcę to tylko kolejna „nowość” i rozrywka, która nie przynosi żadnego skutku, a jedynie rodzi chęć zemsty lub przygnębienie.
  2. Koncepcja niedoskonałości („Ty nie jesteś doskonałością”): Doktor przypomina bursiście rzecz fundamentalną – ani on, ani żaden prawodawca, ani żaden człowiek nie jest doskonały. Dzieci mają prawo skarżyć się na wychowawcę, tak samo jak on skarży się na nie. To jest rewolucyjne zrównanie praw dziecka i dorosłego.
  3. Sąd koleżeński jako narzędzie („Podałas, Jaxx, do sądu – dobrze”): Korczak odwołuje się bezpośrednio do słynnego Sądu Koleżeńskiego i paragrafów z Kodeksu Sądowego (§ 1, § 100, § 200). Upomina bursistę, by nie wtrącał się autorytarnie w konflikty: „Rozstrzygajcie błędy i połowę ich usuwaj”
     .
  4. Pedagogiczny sens sprzątania: Ostatnie zdanie to absolutna esencja Domu Sierot: „Dyżury i ich i ciebie winny kształcić i wychowywać. Gdyby nie to, wygodniej byłoby wynająć kogoś do sprzątania”. Korczak przypomina, że dyżury i sprzątanie w jego domu nie służyły darmowej pracy dzieci, ale były procesem pedagogicznym, który miał uczyć odpowiedzialności zarówno wychowanków, jak i samych bursistów.

  

  Ciekawa jest sama okładka zeszytu Jadzi. II piętro oznacza sypialnie Domu Sierot, za które odpowiadała. Pod jej nazwiskiem jest napis p. Hendryk. To chodzi oczywiście o Heryka Goldszmita — ciekawe, że ani on sam, ani ona nie poprawili tego błędu.
  

  Niepozorna, szaro-bura okładka zeszytu bursistki Jadzi Wajnsztok, skrywa w sobie dwa potężne fakty historyczno-pedagogiczne, które zdejmują Janusza Korczaka z pomnika i wprowadzają nas bezpośrednio w żywą przestrzeń Domu Sierot przy Krochmalnej 92.

  Zapis „II. piętro” to bezpośredni klucz do wewnętrznej architektury budynku i podziału obowiązków. W Domu Sierot drugie piętro było przestrzenią ściśle określoną – to tam znajdowały się wielkie sypialnie dziecięce, izolatka i pokój Pani Stefy. Tam Jadzia Wajnsztok w 1931 roku musiała toczyć codzienne boje o porządek, o wietrzenie, o to, by dzieci spały, oraz – jak widzieliśmy w jej wpisach – o to, by unikać „awantur o ciszę”. Drugie piętro było sercem nocnego życia i biologicznego dobrostanu podopiecznych Doktora. W czasie dnia dzieciom nie wolno było być w sypialniach.

  „p. Hendryk” – Fonetyczny portret i zakazana cenzura

  Najbardziej poruszającym elementem tej okładki jest dopisek „i p. Hendryk” (i pan Henryk), odwołujący się bezpośrednio do prawdziwego nazwiska Korczaka – Henryka Goldszmita. Jadzia popełniła tu ewidentny błąd ortograficzny, zapisując imię fonetycznie przez „d” zamiast prawidłowego „r” (Hendryk zamiast Henryk).

  Fakt, że ten błąd pozostał na okładce zeszytu, który był wielokrotnie otwierany i przez Jadzię i przez Korczaka i nigdy nie został przez nikogo skreślony ani poprawiony, idealnie obnaża dwie kluczowe cechy korczakowskiego habitusu:

  • Forma „Hendryk” to nie był zwykły przypadek. W przedwojennym, żydowskim mikroświecie Warszawy, w środowisku posługującym się na co dzień językiem jidysz lub polszczyzną z silnymi naleciałościami, twarda, fonetyczna wymowa „Hendryk” była powszechna i naturalna dla dzieci oraz młodzieży. Jadzia zapisała to słowo dokładnie tak, jak słyszała je w swojej przestrzeni fonetycznej.
  • W każdej innej, tradycyjnej szkole czy zakładzie tamtej epoki, surowy dyrektor natychmiast skarciłby praktykantkę za zniekształcenie jego własnego imienia na oficjalnym zeszycie i kazał przepisać okładkę. Korczak tego nie uczynił. Dla niego autentyczność zapisu, szacunek dla naturalnego języka wychowanki i brak autorytarnego przymusu były nieskończenie ważniejsze niż sztywna, poprawna ortografia. Ten niepoprawiony napis „p. Hendryk” to najpiękniejszy pomnik wolności i partnerstwa, jaki Jadzia mogła wystawić Staremu Doktorowi.

  ---

Dzielna 39: Od pierwszego reportażu Korczaka (1899) do jego ostatecznej ofiary w getcie (1942)

We wrześniu 1899 roku na łamach tygodnika „Czytelnia dla Wszystkich” (nr 33) dziewiętnastoletni student medycyny Henryk Goldszmit opublikował krótkie doniesienie w rubryce Dobroczynność Warszawska. Podpisał je swoim wczesnym kryptonimem: H. R.

Tak, historia posiada przerażającą, cykliczną geometrię. Kiedy analizujemy ostatnie, pełne męczeństwa miesiące życia Janusza Korczaka w getcie warszawskim, jeden adres wyrasta na symbol absolutnej ludzkiej nędzy: Dzielna 39. Jednak dzięki spektakularnemu, nowemu odkryciu archiwalnemu wiemy już, że nie był to nowy punkt na mapie Starego Doktora. Tragiczne koło jego życiowej misji zamknęło się dokładnie na tym samym progu, na którym koncepcyjnie zaczęło się ponad czterdzieści lat wcześniej.

Pierwsze ziarno (1899): Przytułek dla kalek przy Dzielnej 39

We wrześniu 1899 roku na łamach tygodnika „Czytelnia dla Wszystkich” (nr 33), dziewiętnastoletni student medycyny Henryk Goldszmit opublikował krótkie doniesienie w rubryce Dobroczynność Warszawska. Podpisał je swoim wczesnym kryptonimem: H. R.

Ten nowo odnaleziony tekst reprezentuje absolutnie pierwsze zetknięcie Korczaka z instytucją przy ulicy Dzielnej 39 – przytułkiem dla upośledzonych i kalekich dzieci, prowadzonym przez Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności. Już wtedy, w wieku dziewiętnastu lat, unikalny „habitus pedagogiczny” Korczaka oraz jego kliniczne spojrzenie na cierpienie dziecka były w pełni ukształtowane:

„W tych dniach zwiedziliśmy pewną instytucyę, dobroczynną, która ze względu na swoje zadanie zasługuje na sympatją ogółu. Jest to przytułek przy ulicy Dzielnej № 39, dla osób nieszczęśliwych, bo od natury upośledzonych, mianowicie dla trzydziestu dziewczynek ułomnych i wszelkiego rodzaju kalek... Trzydzieści łóżek, w dwóch rzędach pod ścianami ustawionych, z wygodną i ciepłą pościelą, przytula owe biedne kaleki, które znalazły w schronisku całkowity przytułek, to jest: sumienną opiekę, czujny nadzór lekarza, zdrowe i dostateczne pożywienie, oraz spokojny nocleg.”

W 1899 roku młody Goldszmit chwalił przeniesienie placówki do nowego gmachu obok kościoła św. Augustyna, podkreślając, że dzieci – te biedne istoty wyrwane z „nor nędzy” – zyskały wreszcie czyste powietrze i godne schronienie. Podziwiał sposób, w jaki przywracano człowieczeństwo tym społecznym wyrzutkom. Młody student nie mógł przypuszczać, że ten sam budynek zmieni się kiedyś w ziemskie piekło, a on powróci do niego czterdzieści trzy lata później, by stoczyć walkę z jego demonami.

Gorzko-bolesny epilog (1942): Powrót do „Domu przedpogrzebowego”

Na początku 1942 roku, wewnątrz zdławionego głodem getta warszawskiego, budynek przy Dzielnej 39 stał się Głównym Domem Schronienia – cieszącą się ponurą sławą, katastrofalną umieralnią dla porzuconych dzieci ulicy i niemowląt.

Słysząc o potwornej korupcji, zaniedbaniach i codziennej liczbie trupów wewnątrz tej placówki, schorowany i skrajnie wycieńczony Janusz Korczak dokonał aktu heroizmu. Dobrowolnie złożył podanie o objęcie kierownictwa pedagogicznego nad tym żywym koszmarem, mimo że jego własny Dom Sierot (wówczas już przy Siennej 16) wymagał nadludzkich sił, by zdobyć choćby kęs chleba. W Archiwum Ringelbluma jego oficjalny życiorys (curriculum vitae) z 1942 roku stoi do dziś jako pomnik niezłomnej woli:

„Mam lat sześćdziesiąt cztery. Egzamin zdrowia zdałem w roku ubiegłym w więzieniu. Mimo fatygujące warunki pobytu ani razu nie chorowałem…”

Innym razem, w swoim tragicznym Pamiętniku z getta, Korczak utrwalił surową rzeczywistość swojego powrotu na Dzielną 39. Optymistyczny ton z artykułu z 1899 roku zniknął całkowicie, zastąpiony przez potworny realizm Zagłady. Otwarcie nazywa Dzielną 39 „domem przedpogrzebowym” lub rzeźnią. Opisuje tam szkielety dzieci pokryte wszami, zamarznięte zwłoki porzucane na korytarzach oraz doszczętnie zdemoralizowany, kradnący personel, z którym musiał walczyć każdego dnia o kroplę mleka dla umierających. Poranki spędzał na sprzątaniu brudu przy Dzielnej 39, a popołudniami żebrał o chleb na Siennej.

Kluczowa korekta historyczna: Demitologizacja relacji Mary Berg

Ten głęboki, chronologiczny pomost łączący Korczaka z Dzielną 39 dostarcza nam ostatecznego klucza do skorygowania jednego z najpowszechniejszych błędów historycznych dotyczących likwidacji getta.

W swoim słynnym wojennym dzienniku Mary Berg – która znała Korczaka osobiście z koncertów i kursu rysunku na Siennej 16 – zapisała rozdzierającą serce relację naocznego świadka. Opisała wielką kolumnę dzieci pędzonych na Umschlagplatz, na której końcu szedł rezolutnie stary człowiek. Przez dziesięciolecia powierzchowni historycy i filmowcy bezmyślnie kopiowali ten tekst, twierdząc, że opisywał on Janusza Korczaka wyprowadzającego swój Dom Sierot z ulicy Siennej.

Dzięki rygorystycznemu zbadaniu osi czasu możemy dziś udowodnić, że był to błąd faktograficzny. Mary Berg była prawdopodobnie świadkiem nagłej, brutalnej likwidacji potwornego megaschroniska przy Dzielnej 39, która odbyła się w zupełnie innych okolicznościach. Człowiekiem, którego widziała na tyłach tamtego pochodu, był inny wychowawca. Prawdziwy, ostatni marsz Janusza Korczaka i jego 239 ukochanych dzieci z Domu Sierot przy ulicy Siennej odbył się później, 5 sierpnia 1942 roku, w zupełnie innym sektorze getta.

Pełne koło

Tidsstämplar (znaczniki czasu) historii nie kłamią. Zestawiając jego debiutancki tekst „H.R.” z 1899 roku z jego podaniem z lutego 1942 roku, odsłaniamy pełny, nieprzerwany łuk misji Starego Doktora. Pedagogiczne drzewo, które wydało swój ostatni, złoty owoc na rampie kolejowej do Treblinki, nie zaczęło swojej podróży na Krochmalnej. Jego korzenie zostały podlane w 1899 roku, w małych, cichych salach przytułku dla kalekich dzieci przy ulicy Dzielnej 39.