The Hidden Critic: The Unknown Film Reviews of Janusz Korczak.

The Hidden Critic: The Unknown Film Reviews of Janusz Korczak

From free cinema tickets for children, through "Pass to Life" (1931) and "Sabra" (1933), to tears over "Little Lord Fauntleroy" (1936).

Most historians and biographers confine Janusz Korczak to a sanitized, monumentalized matrix of the "Old Doctor" permanently bending over a child's bed. Few people know that this great educator was deeply fascinated by cinema. Moreover, he created a unique system in Warsaw where cinema became a window to the world for his wards. Thanks to special postcards and complimentary admission tickets sent by Warsaw cinemas, children from the Orphans’ Home on Krochmalna Street and young teenage reporters from Mały Przegląd (The Little Review) enjoyed constant access to screenings. Cinema cost them nothing because Korczak believed that modern human beings—even the youngest ones—must know how to read the moving image.

Yet, the true "hidden object" of this history lies in his own, incredibly intimate, and hitherto undescribed film reviews. Korczak did not write them for official newspapers. Instead, he smuggled his impressions into private letters to friends and late-night conversations with educators, treating the silver screen as a mirror reflecting his own soul and his tragic mission.

A heartbreaking cinema escape. Korczak’s most profound and shocking film review was discovered in a private letter to Ester Budko dated December 9, 1936, shortly after his return from Palestine. Beset by rising anti-Semitism in Poland and exhausted by the daily struggle to keep his institution afloat, the Doctor went alone to a Warsaw cinema to watch the Hollywood super-production “Little Lord Fauntleroy”.

1. A Review in a Letter to Ester Budko: “Little Lord Fauntleroy” (1936) and a Painful Ledger

Korczak’s most profound and heartbreaking film review was discovered in a letter to Ester Budko dated December 9, 1936, written shortly after his return from Palestine. Beset by rising anti-Semitism in Poland and exhausted by the daily struggle to keep his institution afloat, the Doctor went alone to a Warsaw cinema to watch the Hollywood super-production “Little Lord Fauntleroy”. He watched the story of a pure, young boy whose unconditional love melts the icy heart of his bitter, tyrannical grandfather, an earl. The next day, he wrote to Ester with words of critical affirmation:

“I was yesterday (for the first time since my arrival) at a beautiful film: ‘Little Lord’. The child will play a significant role in the spiritual rebirth of man. Of this, I am certain.”

However, this Hollywood fairy tale likely ripped open a devastating wound within him. It reminded him of his own 1923 novel, King Matt the First. Matt, too, was a child who desperately wanted to reform the adult world, only to suffer a tragic defeat. Even the kind, empathetic Queen Campanella (whose name echoes the mournful tolling of a bell and the sorrowful botanical Campanula) ultimately bowed to the adult system. She signed his sentence and banished Matt to a deserted island, granting him only one minor mercy—a double imprisonment: allowing him to keep his beloved canary in a cage inside his prison cell.

Watching the triumph of the Little Lord, Korczak felt like a dethroned King Matt. He penned a devastating self-review:

“I wanted to, but I did not know how to play a role in this most vital question of life. – A painful ledger of my own efforts.”

Rehabilitation through labor and trust. A scene from the legendary Soviet film “Pass to Life” (1931), which Janusz Korczak watched together with my father, Pan Misza (Michał Wasserman Wróblewski). The movie triggered a stormy, late-night professional debate between the two educators on their long walk back to the Orphans’ Home on Krochmalna Street.

2. Pan Misza’s Account: The Soviet “Pass to Life” (1931)

A starkly different, raw, and professional review was delivered by Korczak five years earlier in a conversation with my father, Pan Misza (Michał Wasserman Wróblewski). They had taken the older children to the Kometa cinema to watch the first Soviet talkie, “Pass to Life” (Путёвка в жизнь), a film about the bezprizornye—the feral street children orphaned by civil war—and their rehabilitation through community labor.

When the movie concluded with the dramatic frame of a ruined factory and the educator's stark words: “Well, we must start from the beginning!”, Korczak took my father by the arm on the way back to Krochmalna Street and asked: “Panie Misza, what would you do?” When Pan Misza replied that he would do exactly the same, because old habits and temptations always linger within children, the Doctor sighed deeply:

“That is good, that is good. Because as for me—no. I have experienced too many disappointments. By now, I am a program of resignation.”

This was a critique shared between two hardened practitioners. They spoke of the mechanics of rebellion, the limits of rehabilitation, and how a hostile world relentlessly dismantles an educator’s labor.

The fear of a mute screen. The first page of Janusz Korczak’s letter to Józek Arnon dated December 7, 1933. This unique document from the Beit Lohamei HaGetaot collection captures his chłodna (cool) review of Aleksander Ford's film “Sabra” and contains the sudden transition from fountain pen ink to a graphite pencil in the middle of a word.

3. A Review in a Letter to Józek Arnon: “Sabra” (1933) and the Fear of a Mute Screen

In 1933, while preparing for his journey to Palestine, Korczak was gripped by a paralyzing fear. For a master of pedagogy for whom the spoken Polish word, a whisper, a joke, and vocal intonation were everything, the prospect of meeting children in the kibbutzim without knowing Hebrew was terrifying. He feared he would be reduced to communicating with these precious souls through mere "signs and gestures."

To grasp this new world, he went to a Warsaw cinema to see the highly publicized Polish-Palestinian docudrama “Sabra”, directed by Aleksander Ford. He wanted to glimpse the new generation of children born in the desert—the "Sabras," tough like the prickly pear cactus on the outside, but sweet within. Yet his review, sent in a letter to his former bursar Józek Arnon (Halpern), proved cool and distant:

“Apparently you call those born there by the name of the plant ‘Sabra’. I went to see this film and I did not understand.”

Ford's ideological propaganda disappointed him; it failed to locate the psychological truth of the child. This unfulfilled longing pushed him to travel to Eretz Israel to study that soul firsthand.

These three hidden, sorrowful movie reviews penned by Korczak collide beautifully with the roaring optimism of the younger generation. While the Old Doctor was sinking into despondency, the young people he raised viewed the future with clarity and hope. They saw an unquenchable fire in him that he could no longer discern within himself, and they were right. When the war and the ghetto struck, the Doctor cast away all his cinematic melancholy and found superhuman energy to protect his children until the very end. The ultimate proof lies in the enduring words preserved by Pan Misza:

“And yet life itself showed that Korczak was not a ‘program of resignation’.”

Conclusion: The World is No Small Purse

These three threads form an extraordinary, closed circle. Korczak gifted children free postcards (valued as tickets) to the cinema so they could learn about the world, yet he sat in those same dark theaters searching for answers to the most agonizing questions about the meaning of his own life. 

The front page of “Mały Przegląd” (No. 12, January 11, 1929) with the bold headline KINO (CINEMA) proves how important it was for Korczak to convey this type of message to children and youth.

---

Korczak i temperowanie ołówków z dwóch stron - W pogotowiu na uciekającą myśl.

Precyzja w służbie natchnienia. Gabinetowa, mechaniczo-walcowa temperówka na korbkę z lat 30. XX wieku w obudowie z czarnego bakelitu oraz kultowy ołówek z miękkim grafitem (seria A.W. Faber „Bonanza” 1329), zaostrzony symetrycznie z dwóch stron. To proste, obrotowe rozwiązanie techniczne gwarantowało Januszowi Korczakowi ciągłość skupienia i natychmiastowe zabezpieczenie biegu myśli w ułamku sekundy po złamaniu rdzenia lub wyschnięciu stalówki wiecznego pióra.

Zderzenie atramentu z grafitem. Pierwsza strona oryginalnego listu Janusza Korczaka do Józka Arnona (Halperna) z 7 grudnia 1933 roku (ze zbiorów Beit Lohamei HaGetaot). W przedostatniej linijce tekstu, dokładnie w słowie „energicznie”, nasycony czarny tusz nagle się kończy. Nie chcąc przerywać potoku myśli przed zbliżającą się podróżą do Palestyny, Stary Doktor bez sekundy zawahania porzuca pióro i kończy stronę przygotowanym wcześniej miękkim ołówkiem. Dzięki plastyczności grafitu kaligraficzna linia zachowuje swoją grubość i cieniowanie, czyniąc to przejście niemal niewidocznym dla niewprawnego oka.

Pan Misza, mój tata, który był wychowawcą u Korczaka, opowiadał mi, że Korczak miał ołówki temperowane z dwóch stron. Nie myślałem o tym przez lata, chociaż kilka lat temu zrobiłem fotografię tak przygotowanego ołówka. Temperowanie ołówków z dwóch stron to popularna praktyka stosowana w celu zwiększenia efektywności i płynności pracy. Brak przerw: gdy jeden grafit się złamie lub stępi, wystarczy obrócić ołówek. Chyba najważniejsza w tym u Korczaka była ciągłość skupienia. Nie musiał przerywać pisania, aby szukać temperówki.

Korczak pisał najczęściej wiecznym piórem (atramentem). Czytając jego listy, te oryginalne, nietranskrybowane w książkach, podziwiam zawsze jego styl, różne grubości i kształty linii. Dopiero niedawno odkryłem w jego listach bardzo specjalną sytuację. Przejście z atramentu na grafit ołówkowy. Te przejścia są prawie niewidzialne, albowiem Korczak zachował i wielkość liter, i zmienną grubość linii, i piękne cieniowanie przypominające tradycyjne pióro wieczne.

Opisałem te tak specyficzne przejścia z pióra wiecznego na ołówek jako bojaźń Doktora, że mu ucieknie myśl. Dlatego miał Korczak w pogotowiu dobrze zaostrzone ołówki. Grafit w tych ołówkach był plastyczny, na tyle miękki, aby dało się nakreślić linię zmienną, to znaczy taką, która przy nacisku jest grubsza, a bez nacisku cieńsza. Takie ołówki naznaczone są literami HB, B, 2B.

Wpływały na to również klasyczne zasady nacisku przy kaligrafii ołówkiem: przy ruchu w górę stosowało się brak nacisku – linia jest wtedy cieniutka i delikatna. Ruch w dół oznaczał mocniejszy nacisk, pod wpływem którego miękki grafit zostawiał grubą, ciemną linię. Korczak, pisząc w pośpiechu, potrafił mocno dociskać ołówek również przy ruchach w bok lub pod górę, co narażało delikatny rdzeń na pęknięcie. Wtedy właśnie ratował go obrót dwustronnego ołówka o 180 stopni.

Za tą niezawodną maszynerią stały jednak dzieci z Domu Sierot, które regularnie zajmowały się temperowaniem ołówków Doktora. W jego zapiskach pojawia się postać „poczciwego Felka” (Grzyba), który wraz z innymi dyżurnymi dbał o to, by przy kałamarzu zawsze leżał naostrzony zapas narzędzi. Jak dokładnie wyglądało to w latach 30.?

Większość instytucji, szkół, a prawdopodobnie również Dom Sierot, używała dużych temperówek na korbkę przykręcanych do blatu biurka lub ściany. W latach trzydziestych XX wieku były to masywne, mechaniczne urządzenia wykonane z ciężkich metali (żeliwa, stali, mosiądzu) lub eleganckie przedmioty z czarnego bakelitu. Wyglądały zupełnie inaczej niż dzisiejszy plastikowy standard. W środku nie było zwykłego, płaskiego ostrza. Zamiast tego były dwa obracające się stalowe frezy walcowe, które precyzyjnie i delikatnie skrawały drewno oraz grafit. Urządzenia te miały specjalny, wysuwany mechanizm ze sprężyną. Wystarczyło odciągnąć przedni panel, włożyć ołówek w otwór, a maszyna sama dociskała i precyzyjnie ostrzyła ołówek podczas kręcenia korbką, nie niszcząc delikatnego rdzenia 2B.

Uczniowie, artyści czy bursiacy, którzy nie mieli dostępu do maszyn biurowych, używali małych temperówek. Były to proste, mosiężne lub aluminiowe małe przybory o stożkowym kształcie z jedną wymienną śrubką trzymającą ostrze – mechanizm ten przetrwał do dziś w niezmienionej formie. Bardzo popularne były też wtedy temperówki żyletkowe, czyli płaskie uchwyty, w które dorosły lub starszy uczeń montował zwykłą żyletkę do golenia, by ręcznie strugać drewno.

Dla Starego Doktora ten precyzyjnie przygotowany przez dzieci dwustronny ołówek oraz bakelitowa maszynka walcowa były elementami przemyślanego, mechanicznego systemu. Podobnie jak opisywany przeze mnie wcześniej system pisania z kalkami na papierze przebitkowym, wszystko to miało służyć jednemu celowi – ocaleniu ludzkiej myśli przed zapomnieniem, zanim ta zdąży bezpowrotnie uciec.

Hipoteza Atramentowa

Jest to znamienne, że brak atramentu w piórze wystąpił w ostatnim rzędzie pierwszej strony i w liście do Budko i do Arnona.  Zsynchronizowanie momentu wyczerpania atramentu z dolną granicą pierwszej strony w obu tak odległych czasowo listach rodzi fascynującą hipotezę technologiczną. Tradycyjna stalówka maczana pozwalała na zapisanie zaledwie kilku linijek. Czy Korczak używał więc specjalnego pióra z małym zbiorniczkiem nasadkowym, które po jednym mocnym zanurzeniu starczało akurat na pokrycie jednej karty formatu listowego?
A może – co równie prawdopodobne – w grę wchodziło kapryśne wczesne pióro wieczne? Listy były albowiem pisane w odstępie 10 lat (1923-1933). Przy tak morderczym, pośpiesznym tempie, w jakim Doktor gonił swoje myśli, mechanizm zasilania pióra mógł po prostu nie nadążyć z podawaniem odpowiedniej ilości cieczy. Każdy z nas pamięta ten instynktowny odruch potrząsania piórem, gdy stalówka nagle zaczynała przerywać linię. Zamiast jednak tracić czas na potrząsanie zasychającym instrumentem i ryzykowanie kleksów, Korczak, wkraczając na dole strony w tę technologiczną „strefę ryzyka”, wolał bez sekundy zwłoki porzucić pióro i chwycić leżący w pogotowiu dwustronny ołówek. Najważniejsza była przecież ciągłość natchnienia.

Ukryty krytyk. Nieznane recenzje filmowe Janusza Korczaka.

Najważniejsza, najbardziej wstrząsająca recenzja filmowa Korczaka odnalazła się w liście do Estery Budko z 9 grudnia 1936 roku, tuż po jego powrocie z Palestyny. Osaczony przez narastający w Polsce antysemityzm, zmęczony walką o byt placówki, Doktor idzie sam do kina na hollywoodzką superprodukcję „Mały Lord” (Little Lord Fauntleroy).

Bardzo surowy i profesjonalny wymiar miała recenzja, którą Korczak wygłosił w rozmowie z moim ojcem, Panem Miszą (Michałem Wassermanem Wróblewskim) po obejrzeniu pierwszego radzieckiego filmu dźwiękowego „Bezdomni” (Путёвка w życie), o dzikich dzieciach ulicy, bezprizornych, i ich resocjalizacji przez pracę w komunie.

Aby zrozumieć ten nowy świat, Janusz Korczak idzie w 1933 roku do warszawskiego kina na głośny, polsko-palestyński film fabularno-dokumentalny „Sabra” w reżyserii Aleksandra Forda. Chce zobaczyć nowe pokolenie dzieci rodzących się na pustyni – owych „Sabrów”, twardych jak kaktus z zewnątrz, a słodkich w środku.

Po obejrzeniu filmu "Sabra" recenzja, przesłana w liście do byłego bursisty Józka Arnona (Halperna), była bardzo chłodna: „Podobno zwiecie urodzonych tam imieniem rośliny «Sabra». Byłem na tym filmie i nie zrozumiałem”.

Najważniejsza, najbardziej wstrząsająca recenzja filmowa Korczaka odnalazła się w liście do Estery Budko z 9 grudnia 1936 roku, tuż po jego powrocie z Palestyny. Osaczony przez narastający w Polsce antysemityzm, zmęczony walką o byt placówki, Doktor idzie sam do kina na hollywoodzką superprodukcję „Mały Lord” (Little Lord Fauntleroy).

Od darmowych biletów dla dzieci, przez „Bezdomnych” (1931) i „Sabrę” (1933), aż po łzy na „Małym Lordzie” (1936).

Większość historyków i biografów zamyka Janusza Korczaka w ugrzecznionej, pomnikowej matrycy „Starego Doktora” pochylonego nad dziecięcym łóżkiem. Mało kto wie, że ten wielki pedagog był do głębi zafascynowany kinem. Co więcej, stworzył w Warszawie unikalny system, w którym kino stało się oknem na świat dla jego podopiecznych. Dzięki specjalnym pocztówkom i bezpłatnym kartom wstępu przysyłanym przez warszawskie kina, dzieci z Domu Sierot na Krochmalnej oraz mali, nastoletni reporterzy z Małego Przeglądu mieli stały dostęp do seansów. Kino było dla nich darmowe, bo Korczak uważał, że nowoczesny człowiek – nawet ten najmłodszy – musi potrafić czytać ruchomy obraz.

Jednak najważniejszym, „ukrytym przedmiotem” tej historii są jego własne, niezwykle intymne i dotąd nieopisane przez historyków recenzje filmowe. Korczak nie pisał ich do oficjalnych gazet. Przemycał swoje wrażenia w prywatnych listach do przyjaciół i w nocnych rozmowach z wychowawcami, traktując ekran jak lustro własnej duszy i swojej tragicznej misji.

1. Recenzja w liście do Estery Budko: „Mały Lord” (1936) i bolesny bilans

Najważniejsza, najbardziej wstrząsająca recenzja filmowa Korczaka odnalazła się w liście do Estery Budko z 9 grudnia 1936 roku, tuż po jego powrocie z Palestyny. Osaczony przez narastający w Polsce antysemityzm, zmęczony walką o byt placówki, Doktor idzie sam do kina na hollywoodzką superprodukcję „Mały Lord” (Little Lord Fauntleroy). Ogląda historię czystego, małego chłopca, który samą swoją miłością kruszy lód w sercu złośliwego, despotycznego dziadka-hrabiego. Nazajutrz pisze do Estery słowa pełne krytycznej afirmacji:

„Byłem wczoraj (pierwszy raz od przyjazdu) na pięknym filmie: „Mały Lord”. Dziecko odegra znaczną rolę w odrodzeniu duchowem człowieka. Pewien jestem tego.”

Ale ta hollywoodzka baśń otwiera prawdopodobnie w Korczaku potworną ranę. Przypomina mu jego własną powieść o Królu Maciusiu Pierwszym z 1923 roku. Maciuś też był dzieckiem, które chciało odmienić świat dorosłych, ale poniósł tragiczną klęskę. Nawet dobra, współczująca mu królowa Kampanella (której imię brzmi jak łaciński dzwonek, Campanula) ostatecznie ugięła się przed systemem dorosłych, podpisała wyrok i skazała Maciusia na bezludną wyspę, pozwalając mu jedynie na podwójne uwięzienie: zamknięcie ukochanego kanarka w klatce, wewnątrz jego więziennej celi.

Patrząc na sukces Małego Lorda, Korczak czuje się jak zdetronizowany Maciuś. Dokonuje rozdzierającej samorecenzji:

„Chciałem, ale nie umiałem odegrać roli w tem najważniejszem zagadnieniu życia. – Bolesny bilans własnych wysiłków.”

2. Relacja Pana Miszy: Sowieccy „Bezdomni” (1931)

Zupełnie inny, surowy i profesjonalny wymiar miała recenzja, którą Korczak wygłosił pięć lat wcześniej w rozmowie z moim ojcem, Panem Miszą (Michałem Wassermanem Wróblewskim). Wybrali się wtedy ze starszymi dziećmi do kina „Kometa” na pierwszy radziecki film dźwiękowy „Bezdomni” (Путёвка w życie), opowiadający o dzikich dzieciach ulicy, bezprizornych, i ich resocjalizacji przez pracę w komunie.

Gdy film kończy się dramatycznym kadrem zrujnowanej fabryki i słowami wychowawcy: „No cóż, trzeba zaczynać od początku!”, w drodze powrotnej na Krochmalną Korczak bierze mojego Ojca pod rękę i pyta: „Panie Misza, a co Pan by zrobił?”. Gdy Pan Misza odpowiada, że postąpiłby tak samo, bo dawne nawyki i pokusy w dzieciach zawsze zostają, Doktor wzdycha głęboko:

„To dobrze, to dobrze. Bo jeżeli chodzi o mnie, to ja – nie. Zbyt dużo rozczarowań przeżyłem. Teraz już jestem programem rezygnacji.”

To była recenzja dwóch twardych praktyków. Rozmawiali o mechanizmach buntu, o granicach resocjalizacji i o tym, jak przedwojenny świat bezlitośnie niszczy efekty pracy pedagoga.

3. Recenzja w liście do Józka Arnona: „Sabra” (1933) i lęk przed głuchym ekranem

W 1933 roku, przygotowując się do podróży do Palestyny, Korczak przeżywa paraliżujący lęk. Człowiek, dla którego polskie słowo, szept, żart i intonacja były wszystkim, boi się, że bez znajomości hebrajskiego w kibucach zostanie zredukowany do „migów i gestów”.

Aby zrozumieć ten nowy świat, idzie do warszawskiego kina na głośny, polsko-palestyński film fabularno-dokumentalny „Sabra” w reżyserii Aleksandra Forda. Chce zobaczyć nowe pokolenie dzieci rodzących się na pustyni – owych „Sabrów”, twardych jak kaktus z zewnątrz, a słodkich w środku. I ta recenzja, przesłana w liście do byłego bursisty Józka Arnona (Halperna), okazuje się chłodna: „Podobno zwiecie urodzonych tam imieniem rośliny «Sabra». Byłem na tym filmie i nie zrozumiałem”. Propaganda Forda go rozczarowała. Nie odnalazła psychologicznej prawdy o dziecku. Ten niedosyt pchnął go, by pojechać do Erec Israel i zbadać tę duszę osobiście.

Te trzy ukryte, pełne smutku recenzje Korczaka zderzają się z niesamowitym głosem młodego pokolenia, które, jak w wypadku dyskusji Pana Miszy z Korczakiem, ma jaśniejszy obraz przyszłości. Gdy Stary Doktor pogrążał się w depresji, wychowani przez niego młodzi ludzie patrzyli na świat z optymizmem. Młodzi Korczaka widzieli w nim ogień, którego on sam w sobie już nie dostrzegał. I mieli rację. Gdy nadeszły wojna i getto, Doktor odrzucił cały swój filmowy smutek i zyskał nadludzką energię, by chronić swoje dzieci do samego końca. Idealnym dowodem są słowa Pana Miszy:

„A jednak życie pokazało samo, że Korczak nie był «programem rezygnacji»”.

Pierwsza strona „Małego Przeglądu” (nr 12 z 11 stycznia 1929 roku) z wielkim nagłówkiem KINO dowodzi, jak ważne dla Korczaka było przekazanie tego rodzaju przekazu dzieciom i młodzieży.

Podsumowanie: Świat nie torba mała (Korczak w tygodniku Polskiego Radia - Antena)

Te trzy ślady tworzą niesamowity, zamknięty krąg. Korczak dał dzieciom darmowe pocztówki do kin, by uczyły się świata, a sam w tych kinach szukał odpowiedzi na najtrudniejsze pytania o sens własnego życia. Oglądał sowiecką komunę z Panem Miszą, palestyńską pustynię u Forda i hollywoodzkie łzy na Małym Lordzie, bez przerwy recenzując nie tyle filmy, ile samego siebie.

---