Narratives or facts - their place when writing biographies.
In my search for new facts regarding the life of Mordechaj Anielewicz, the Commander of the Warsaw Ghetto Uprising, I came across a recorded lecture by Dr. Maria Ferenc from the Jewish Historical Institute (broadcast on April 17, 2024). As someone who has followed Anielewicz’s legacy for years, I felt a deep sense of unease starting with the introduction, where Dr. Ferenc invoked Marek Edelman’s* famous quote from Hanna Krall’s book: "Why was Anielewicz the commander? He wanted to be one so badly, so we chose him."
After listening to the entire lecture twice, I realized this was not a quest for a reliable biography, but rather a systematic effort to deconstruct and depreciate Anielewicz’s character, continuing a specific line of narrative initiated by Edelman and Krall.
The Lesson from Karolinska Institutet: The Macchiarini Scandal vs. History
For decades, I worked at the Karolinska Institutet in Stockholm, where I witnessed firsthand one of the greatest scientific scandals of our time—the case of surgeon Paolo Macchiarini. This man, hailed as a "rising star," performed lethal experiments while his lies were upheld by dozens of co-authors with doctoral and professorial titles. It took the courage of whistleblowers to break this chain of false narratives, leading to the dismissal of both the Rector and the Dean of the Institute.
The greatest danger in the Macchiarini case was not only the tragic death of seven patients during his career. The ultimate threat lay in the series of articles published in world-renowned medical journals such as The Lancet, Nature, and Respiration. To date, 11 of his papers have been retracted, but only after they had been published and widely disseminated. For years, other scientists and doctors worldwide relied on these lies in their research and clinical decisions, trusting the authority of the journals that published them. This could lead to further unsuccessful surgeries and the death of patients.
I see the exact same peril in Dr. Ferenc's work as revealed in her lecture. However, not the death threat! By publishing narratives based on legends and subjective, late-stage accounts, she is laying 'scientific' foundations for future researchers to build further distorted images of Anielewicz. Once such disinformation enters the scholarly bloodstream, it becomes notoriously difficult to excise.
The Macchiarini case teaches us that when a group of researchers begins to build work on "contaminated data" and mutually validate one another, truth ceases to matter. I see a striking analogy here to the "Post-March 1968" narratives (created after the 1968 Polish political crisis) upon which Dr. Ferenc relies. Her lecture is not a discovery and description of new documents, but rather a "reflection on legends" aimed at dismantling a hero (one unknown to me, a handwritten letter by Anielewicz was shown).
The Mechanism of Manipulation in Dr. Ferenc’s Lecture
The lecture employs a precise system of trivialization: "The Smell of Fish."
Over Strategy: The lecture begins with an anecdote about painting fish gills (per Hanna Krall), only to immediately counter it with a detail about his parents' vegetable shop. The result? In the listener's (and researchers') mind, Anielewicz is reduced to poverty and the smell of fish, effectively stripping him of the dignity befitting a commander.
Six Minutes of Accusation via Masza Glajtman: Dr. Ferenc dedicated six full minutes to the account of Masza Glajtman-Putermilch, who accuses Anielewicz of taking a revolver away from the wounded fighter Perelman. This source was first recorded half a century after the war, filtered through decades of trauma and bitterness. Meanwhile, the version of what really happened by another fighter, Tuwia Borzykowski — published shortly after the war in Between Tumbling Walls, portraying these events in a different light. However, his testimony was treated as a mere marginal footnote.
The Anachronism of "Communism": Labeling the stance of Anielewicz and his fighters as "communism" without the geopolitical context of 1943—when the Red Army was the only land force defeating the Germans—is a distortion. It is an attempt to judge people for whom this choice was a matter of biological survival, not pure ideology.
Six Minutes of Accusation via Masza Glajtman: Dr. Ferenc dedicated six full minutes to the account of Masza Glajtman-Putermilch, who accuses Anielewicz of taking a revolver away from the wounded fighter Perelman. This source was first recorded half a century after the war, filtered through decades of trauma and bitterness. Meanwhile, the version of what really happened by another fighter, Tuwia Borzykowski — published shortly after the war in Between Tumbling Walls, portraying these events in a different light. However, his testimony was treated as a mere marginal footnote.
The Anachronism of "Communism": Labeling the stance of Anielewicz and his fighters as "communism" without the geopolitical context of 1943—when the Red Army was the only land force defeating the Germans—is a distortion. It is an attempt to judge people for whom this choice was a matter of biological survival, not pure ideology.
Selective amnesia
Dr Ferenc is supposedly reconstructing Mordechai Anielewicz's biography, but she selectively forgets many existing documents. She remembers Mordechai's two-day brown shirt, but forgets about the description of Mordechai, how intelligent and diligent he was at school by his teacher Anna Bajer from the same period. Forgetting Bejer´s story highlights a fundamental conflict of optimal choice between sources. Dr. Ferenc's methodology seems to prioritize the "unreliable or literary 'enhanced'" memory of Edelman/Krall to cast doubt, while potentially ignoring a primary source that offers a purely positive, consistent moral character. The existence of the Bajer document, which paints a clear picture of a consistent, principled, and anti-fascist leader from a young age, strongly supports my assertion of "selective amnesia."
Dr Ferenc is supposedly reconstructing Mordechai Anielewicz's biography, but she selectively forgets many existing documents. She remembers Mordechai's two-day brown shirt, but forgets about the description of Mordechai, how intelligent and diligent he was at school by his teacher Anna Bajer from the same period. Forgetting Bejer´s story highlights a fundamental conflict of optimal choice between sources. Dr. Ferenc's methodology seems to prioritize the "unreliable or literary 'enhanced'" memory of Edelman/Krall to cast doubt, while potentially ignoring a primary source that offers a purely positive, consistent moral character. The existence of the Bajer document, which paints a clear picture of a consistent, principled, and anti-fascist leader from a young age, strongly supports my assertion of "selective amnesia."
Conclusion: Responsibility for the Truth
In medicine, a false narrative kills patients. In history, it kills the truth about those who gave their lives for human dignity. If Dr. Ferenc bases her "forthcoming biography" on subjective, late-stage, and openly hostile accounts, she acts like a doctor operating on a falsified lab result.
We cannot allow the Warsaw Ghetto Commander’s biography to be replaced by a "biography of shadows and grudges" fashioned by the post-1968 emigration and their successors who stayed in Poland. Without rigorous source verification and the courage to call out manipulation, the history of the Warsaw Ghetto Uprising will be permanently infected with falsehood.
In medicine, a false narrative kills patients. In history, it kills the truth about those who gave their lives for human dignity. If Dr. Ferenc bases her "forthcoming biography" on subjective, late-stage, and openly hostile accounts, she acts like a doctor operating on a falsified lab result.
We cannot allow the Warsaw Ghetto Commander’s biography to be replaced by a "biography of shadows and grudges" fashioned by the post-1968 emigration and their successors who stayed in Poland. Without rigorous source verification and the courage to call out manipulation, the history of the Warsaw Ghetto Uprising will be permanently infected with falsehood.
Biography of Anielewicz is supposed to be ready in late October 2026 (according to Ferenc's grant application).
<romwro@gmail.com>
28 Apr. 2024 15:48
Dear Dr. Ferenc,
I have listened to your lecture at ŻIH (Jewish Historical Institute) on YouTube.
I have only one question. You mentioned a matter that is very important to me: the "deputies" of the Uprising Commander, Anielewicz. This was news to me, as historians have always known that there was only one Commander of the Uprising, Mordechai Anielewicz, and his only deputy was Yitzhak Zuckerman.
Therefore, I would like to request any relevant documents, copies, or information on which archives contain documents confirming the above. It is known that there were various commanders of the fighting groups, but I have never heard of any other official deputies to the ŻOB (Jewish Fighting Organization) Commander.
Best regards,
Roman
Roman Romuald Wasserman Wroblewski, Ph.D.
Stockholm, Sweden
* The aforementioned Marek Edelman worked as a courier at the Bersohn & Bauman Hospital at the beginning of the war. Subsequently, when the ghetto was established, he was forced to live within its confines. Thanks to a pass that allowed him to leave the ghetto, he delivered sickness benefit certificates, blood samples, and stool samples to the Aryan side, to the hospital on Nowogrodzka Street, and later Spokojna Street.
** On 22 June 2016, a Swedish public prosecutor officially served a warrant against Paolo Macchiarini, informing him that he is suspected of gross negligence causing manslaughter and bodily injury. Later, Macchiarini´s publications were retracted from the medical journal mentioned above.
Historia Macchiariniego uczy, że gdy grupa badaczy zaczyna budować swoje prace na „skażonych danych” i wzajemnie się uwiarygadniać, prawda przestaje mieć znaczenie. Widzę tu uderzającą analogię do narracji „pomarcowych” (tworzonych w Polsce po 1968 r.), na których opiera się dr Ferenc. Wykład badaczki z ŻIH na YouTube to nie odkrywanie nowych faktów, lecz godzinne żonglowanie legendami, które mają na celu dekonstrukcję bohatera.
Mechanizm manipulacji w wykładzie dr Ferenc: W wykładzie dr Ferenc zastosowano precyzyjny system trywializacji postaci.
6 minut oskarżenia Maszy Glajtman: Dr Ferenc poświęciła aż 6 minut relacji Maszy Glajtman-Putermilch, która oskarża Anielewicza o odebranie broni rannemu Perelmanowi. Jest to źródło spisane pół wieku po wojnie, przefiltrowane przez traumę i późniejszą niechęć. Jednocześnie druga wersja tego samego zdarzenia, wersja Tuwii Borzykowskiego, publikowana bezpośrednio i przedstawiająca te wydarzenia w innym świetle, została potraktowana jako marginalny przypis i przedstawiona w 2 minuty.
Anachronizm „komunizmu”: Nazywanie postawy Anielewicza i bojowników Haszomer Hacair „komunizmem” w oderwaniu od kontekstu geopolitycznego 1943 roku – gdy Armia Czerwona była jedyną realną siłą bijącą Niemców na lądzie – jest nadużyciem. To próba przyłożenia dzisiejszych miar do ludzi, dla których wybór ten był kwestią biologicznego przetrwania, a nie czystej ideologii.
W medycynie fałszywa narracja zabija pacjentów. W historii – zabija prawdę o ludziach, którzy oddali życie w walce o godność. Jeśli dr Ferenc opiera swoją „przyszłą biografię” na relacjach subiektywnych, późnych i otwarcie niechętnych Anielewiczowi, to zachowuje się jak lekarz operujący na podstawie sfałszowanego wyniku badania.
Nie możemy pozwolić, aby biografia Komendanta została zastąpiona przez „biografię cieni i urazów” tworzoną przez emigrację pomarcową i ich kontynuatorów. Bez rzetelnej weryfikacji źródeł i odwagi do nazwania manipulacji po imieniu, historia powstania w getcie zostanie trwale zainfekowana fałszem.
Największym niebezpieczeństwem w sprawie chirurga Macchiariniego nie była jedynie tragiczna śmierć siedmiu pacjentów. Prawdziwym zagrożeniem była seria jego artykułów w najbardziej prestiżowych periodykach medycznych, takich jak The Lancet, Nature czy Respiration. Do dziś wycofano 11 jego prac, ale stało się to dopiero po ich opublikowaniu i szerokim rozpowszechnieniu. Przez lata inni naukowcy i lekarze na całym świecie opierali swoje badania i decyzje o zdrowiu pacjentów na tych kłamstwach, wierząc w autorytet pism, które je firnowały.
Dokładnie to samo zagrożenie widzę w działaniach dr Ferenc. Publikując lub prezentując narracje oparte na legendach i subiektywnych, późnych relacjach, tworzy ona »naukowe« fundamenty, na których inni badacze będą w przyszłosci budować kolejne fałszywe obrazy Anielewicza. Raz puszczona w obieg, taka dezinformacja staje się niezwykle trudna do usunięcia z obiegu naukowego.
Nie możemy pozwolić, aby biografia Komendanta Anielewicza została zastąpiona przez „biografię cieni i urazów” tworzoną przez tych którzy nie wyjechali na emigrację pomarcową i ich późniejszych kontynuatorów. Bez rzetelnej weryfikacji źródeł i odwagi do nazwania manipulacji po imieniu, historia Powstania w Getcie zostanie trwale zainfekowana fałszem.
Hagiografia - Mit jako punkt wyjścia
Analizując wykład dr Marii Ferenc, można odnieść wrażenie obcowania z chaosem, który w rzeczywistości okazuje się świadomym i precyzyjnym zabiegiem metodologicznym. Dr Ferenc nie tyle próbuje zrekonstruować życiorys Mordechaja Anielewicza „od A do Z”, ile poddaje analizie warstwy, z których biografia ta była lepiona przez dziesięciolecia. Jej technika opiera się na specyficznej manipulacji źródłami – kluczowy jest tu nie tylko ich dobór, ale przede wszystkim kolejność i czas poświęcony na ich prezentację.
Lekcja z Karolinska Institutet: Skandal Macchiariniego a historia. Czy znajdą się odważni demaskatorzy?
Przez dziesięciolecia pracowałem w sztokholmskim Karolinska Institutet, gdzie byłem świadkiem jednego z największych skandali w historii współczesnej nauki – sprawy chirurga Paolo Macchiariniego. Ten człowiek, kreowany na „wschodzącą gwiazdę”, przeprowadzał zabójcze eksperymenty, a jego kłamstwa były podtrzymywane przez dziesiątki współautorów z tytułami profesorskimi. Dopiero interwencja demaskatorów przerwała ten łańcuch fałszywych narracji, co doprowadziło do dymisji rektora i dziekana instytutu.
Historia Macchiariniego uczy, że gdy grupa badaczy zaczyna budować swoje prace na „skażonych danych” i wzajemnie się uwiarygadniać, prawda przestaje mieć znaczenie. Widzę tu uderzającą analogię do narracji „pomarcowych” (tworzonych w Polsce po 1968 r.), na których opiera się dr Ferenc. Wykład badaczki z ŻIH na YouTube to nie odkrywanie nowych faktów, lecz godzinne żonglowanie legendami, które mają na celu dekonstrukcję bohatera.
„Zapach ryby": Wykład zaczyna się od anegdoty o malowaniu skrzeli rybom (według Marka Edelmana* i Hanny Krall), by za chwilę ją wykluczyć (po prawie 50 latach od ukazania się tej informacji od Edelmana) informacją o sklepie warzywnym rodziców. Efekt? W głowie słuchacza Anielewicz zostaje zredukowany do poziomu biedy, zapachu ryby, oszustwa co skutecznie odbiera mu powagę należną przyszłemu dowódcy.
6 minut oskarżenia Maszy Glajtman: Dr Ferenc poświęciła aż 6 minut relacji Maszy Glajtman-Putermilch, która oskarża Anielewicza o odebranie broni rannemu Perelmanowi. Jest to źródło spisane pół wieku po wojnie, przefiltrowane przez traumę i późniejszą niechęć. Jednocześnie druga wersja tego samego zdarzenia, wersja Tuwii Borzykowskiego, publikowana bezpośrednio i przedstawiająca te wydarzenia w innym świetle, została potraktowana jako marginalny przypis i przedstawiona w 2 minuty.
Anachronizm „komunizmu”: Nazywanie postawy Anielewicza i bojowników Haszomer Hacair „komunizmem” w oderwaniu od kontekstu geopolitycznego 1943 roku – gdy Armia Czerwona była jedyną realną siłą bijącą Niemców na lądzie – jest nadużyciem. To próba przyłożenia dzisiejszych miar do ludzi, dla których wybór ten był kwestią biologicznego przetrwania, a nie czystej ideologii.
Odpowiedzialność za prawdę
Nie możemy pozwolić, aby biografia Komendanta została zastąpiona przez „biografię cieni i urazów” tworzoną przez emigrację pomarcową i ich kontynuatorów. Bez rzetelnej weryfikacji źródeł i odwagi do nazwania manipulacji po imieniu, historia powstania w getcie zostanie trwale zainfekowana fałszem.
Największym niebezpieczeństwem w sprawie chirurga Macchiariniego nie była jedynie tragiczna śmierć siedmiu pacjentów. Prawdziwym zagrożeniem była seria jego artykułów w najbardziej prestiżowych periodykach medycznych, takich jak The Lancet, Nature czy Respiration. Do dziś wycofano 11 jego prac, ale stało się to dopiero po ich opublikowaniu i szerokim rozpowszechnieniu. Przez lata inni naukowcy i lekarze na całym świecie opierali swoje badania i decyzje o zdrowiu pacjentów na tych kłamstwach, wierząc w autorytet pism, które je firnowały.
Dokładnie to samo zagrożenie widzę w działaniach dr Ferenc. Publikując lub prezentując narracje oparte na legendach i subiektywnych, późnych relacjach, tworzy ona »naukowe« fundamenty, na których inni badacze będą w przyszłosci budować kolejne fałszywe obrazy Anielewicza. Raz puszczona w obieg, taka dezinformacja staje się niezwykle trudna do usunięcia z obiegu naukowego.
W medycynie fałszywa narracja zabija pacjentów. W historii – zabija prawdę o ludziach, którzy oddali życie w walce o godność. Jeśli dr Ferenc opiera swoją „przyszłą biografię” na relacjach subiektywnych, późnych i otwarcie niechętnych Anielewiczowi, to zachowuje się jak lekarz operujący na podstawie sfałszowanego wyniku badania.
Nie możemy pozwolić, aby biografia Komendanta Anielewicza została zastąpiona przez „biografię cieni i urazów” tworzoną przez tych którzy nie wyjechali na emigrację pomarcową i ich późniejszych kontynuatorów. Bez rzetelnej weryfikacji źródeł i odwagi do nazwania manipulacji po imieniu, historia Powstania w Getcie zostanie trwale zainfekowana fałszem.
Analizując wykład dr Marii Ferenc, można odnieść wrażenie obcowania z chaosem, który w rzeczywistości okazuje się świadomym i precyzyjnym zabiegiem metodologicznym. Dr Ferenc nie tyle próbuje zrekonstruować życiorys Mordechaja Anielewicza „od A do Z”, ile poddaje analizie warstwy, z których biografia ta była lepiona przez dziesięciolecia. Jej technika opiera się na specyficznej manipulacji źródłami – kluczowy jest tu nie tylko ich dobór, ale przede wszystkim kolejność i czas poświęcony na ich prezentację.
Dr Ferenc rzekomo rekonstruuje biografię Mordechaja Anielewicza, jednak wybiórczo zapomina o wielu istniejących dokumentach. Pamięta o „dwudniowej brązowej koszuli” Mordechaja, ale zapomina o opisie z tego samego okresu autorstwa jego nauczycielki, Anny Bajer, która podkreślała, jak inteligentnym i pilnym był uczniem. Pominięcie relacji Bajer uwypukla fundamentalny konflikt dotyczący wyboru źródeł. Metodologia dr Ferenc wydaje się faworyzować „niewiarygodną lub literacko podkoloryzowaną” pamięć duetu Edelman/Krall, by siać dalsze wątpliwości, przy jednoczesnym ignorowaniu źródła pierwotnego, które ukazuje spójny i pozytywny charakter moralny Anielewicza. Istnienie dokumentu Anny Bajer, kreślącego wyraźny portret pryncypialnego i antyfaszystowskiego lidera od najmłodszych lat, silnie wspiera moją tezę o „selektywnej amnezji” dr Ferenc.
 |
Był moim uczniem
Mgr. Anna Bajer
To przecież nie tak dawno, kiedy Mordechaj Anielewicz siedział na ławie szkolnej, a zdaje się, że nie ma prawie nikogo z Jego kolegów szkolnych, nikogo prawie oprócz mnie z profesorów, ktoby mógł z dumą powiedzieć: „znam Go i wiedziałam już wtedy, że nie będzie milczał, gdy będą poniewierać człowieka”. Gdyby żyli koledzy, z pewnością powiedzieliby tak o swym najlepszym koledze, gdyby żyli profesorowie o swoim wyróżnianym i cenionym uczniu. Przez 3 lata był moim uczniem w gimnazjum „Laor” w Warszawie. W gromadzie chłopców żywych i inteligentnych już wtedy zajmował stanowisko wodza.
Spokojny, opanowany, choć żywy z natury, miał wielki wpływ na współkolegów. Był zdolnym uczniem w klasie, celował w przedmiotach humanistycznych i matematycznych, żywo interesował się otaczającym światem. Czytał dużo, miał swój samodzielny sąd o przeczytanych rzeczach, lubił się dzielić odniesionymi wrażeniami. Zastawałam go często dyskutującym z kolegami. Starał się ich przekonać do swej prawdy, którą czuł. Nie narzucał jednak nigdy swego zdania gwałtownie, nie obrażał się, gdy ktoś uważał inaczej, trwał jednak uparcie przy wnioskach, do których sam doszedł. Lubili Go wszyscy. Profesorowie, jak to zwykle, ucznia, któremu nie trzeba było nic dwa razy tłumaczyć, na którego nigdy nie trzeba było się gniewać, któremu nic nawet nigdy nie można było zarzucić, a kiedy się mówiło w klasie o tym, co najpiękniejszego stworzył duch ludzki, przyjemnie było wśród ciekawie patrzących oczu ze wszystkich ławek, wyróżnić te jedne szare, głębokie, cokolwiek marzące, a jednak nieugięte i uśmiech chłopca, który wiele rozumiał, mocno oceniał prawdziwe wartości.
Takim był Anielewicz dla nas profesorów.
Serdeczny dla kolegów, bez jakiejkolwiek wyższości wobec tych, którym nie udało się uzyskać takich jak On osiągnięć, przeciwnie gotów zawsze do udzielania pomocy i nawet troskliwy opiekun tych, którzy nie mieli „szczęścia”.
A przecież sam nie miał zbyt łatwego życia.
Nie znam dokładnie Jego warunków rodzinnych, pamiętam jednak, że razem z rodzicami mieszkał na Powiślu (na Tamce).
Zdaje się, że jego ojciec był rzemieślnikiem. W każdym razie na pewno w domu się „nie przelewało”, skoro chłopiec już w szkole dorabiał korepetycjami. Mimo to zawsze był czysto i starannie ubrany i w tym względzie jak i w postępowaniu był zawsze w porządku.
Nie, to nie będzie ścisłe. Był taki okres w Jego życiu, kiedy nawet wystąpił ze szkoły.
Romantyzm, jaki Go cechował ukazał Mu nauki szkolne jako „martwe prawdy”. Wrodzona obowiązkowość i powaga, z jaką odnosił się do spraw zasadniczych, nie pozwoliła Mu zajęć szkolnych traktować lekko, wolał z nimi zerwać zupełnie. Pamiętam zmartwienie, którym przyszli się ze mną podzielić Jego koledzy i późniejszą ich radość i dumę, że przełamał swój pierwszy bunt młodzieńczy.
Pracowałam wtedy w innym gimnazjum warszawskim i wskutek dużej ilości godzin musiałam zrezygnować z pracy w gimnazjum „Laor”. Pamiętam, że trudno mi było rozstać się z tym gimnazjum, jednym z najmilszych zespołów, jaki miałam w mojej praktyce szkolnej. Czy był to wpływ Anielewicza na klasę? – bez wątpienia. Może dlatego byłam z tym zespołem później w stałym kontakcie. Anielewicz już w czasach szkolnych był szomerem, mocno związanym z organizacją, co Mu jednak nie przeszkadzało prawdziwie interesować się życiem swych kolegów szkolnych.
Z pośród nich wybrał sobie przyjaciela i bodaj największego urwisa, bodaj, że jednego z ostatnich, jeśli chodzi o postępy w nauce, ale chłopca o prawdziwie złotym sercu.
Niejednokrotnie z racji złych postępów i figlów nieprzyjaciela, służył mu za tarczę.
Lubiany i ceniony przez wszystkich kolegów, był, jeżeli nie organizatorem, to duszą wszystkich poczynań klasy.
Jedna szczególnie scena stoi mi żywo przed oczyma.
Było to w roku, kiedy przyjechał do Polski na zaproszenie ówczesnego rządu polskiego sam Goebbels. Święta wprawdzie z tej okazji nie było, ale…
Weszłam do klasy jak zwykle na lekcję.
Zastaję przed katedrą delegację złożoną właśnie z Anielewicza, jego przyjaciela Ajzenberga i trzeciego chłopca, którego nazwiska nie pamiętam.
Czasopisma uprzedzają, że pragną odpowiednio przywitać przyjazd Goebbelsa do nas i dlatego, by uniknąć nieporozumienia, proszą o pozwolenie. Nim zdążyłam cokolwiek odpowiedzieć, rozległo się zgodne, gwałtowne kilkuminutowe tupanie.
Taką chorągiew wywiesił przyszły Wódz Powstania Żydowskiego w getcie na cześć wielkiego przedstawiciela „kultury” hitlerowskich Niemiec. Demonstracja trwała krótko; zdążyłam jednak uchwycić wyraz twarzy skupiony, poważny, niemal bojowy. I potem, jakby nic nie zaszło, wrócili wszyscy do normalnych zajęć szkolnych. Słowo „baczność!” zostało rzucone, przysięga podjęta, młody Wódz czuwał, by została spełniona.
<romwro@gmail.com>
28 Apr. 2024 15:48
Mój list do Dr. Ferenc na który nie odpowiedziała:
Spokojny, opanowany, choć żywy z natury, miał wielki wpływ na współkolegów. Był zdolnym uczniem w klasie, celował w przedmiotach humanistycznych i matematycznych, żywo interesował się otaczającym światem. Czytał dużo, miał swój samodzielny sąd o przeczytanych rzeczach, lubił się dzielić odniesionymi wrażeniami. Zastawałam go często dyskutującym z kolegami. Starał się ich przekonać do swej prawdy, którą czuł. Nie narzucał jednak nigdy swego zdania gwałtownie, nie obrażał się, gdy ktoś uważał inaczej, trwał jednak uparcie przy wnioskach, do których sam doszedł. Lubili Go wszyscy. Profesorowie, jak to zwykle, ucznia, któremu nie trzeba było nic dwa razy tłumaczyć, na którego nigdy nie trzeba było się gniewać, któremu nic nawet nigdy nie można było zarzucić, a kiedy się mówiło w klasie o tym, co najpiękniejszego stworzył duch ludzki, przyjemnie było wśród ciekawie patrzących oczu ze wszystkich ławek, wyróżnić te jedne szare, głębokie, cokolwiek marzące, a jednak nieugięte i uśmiech chłopca, który wiele rozumiał, mocno oceniał prawdziwe wartości.
Takim był Anielewicz dla nas profesorów.
Serdeczny dla kolegów, bez jakiejkolwiek wyższości wobec tych, którym nie udało się uzyskać takich jak On osiągnięć, przeciwnie gotów zawsze do udzielania pomocy i nawet troskliwy opiekun tych, którzy nie mieli „szczęścia”.
A przecież sam nie miał zbyt łatwego życia.
Nie znam dokładnie Jego warunków rodzinnych, pamiętam jednak, że razem z rodzicami mieszkał na Powiślu (na Tamce).
Zdaje się, że jego ojciec był rzemieślnikiem. W każdym razie na pewno w domu się „nie przelewało”, skoro chłopiec już w szkole dorabiał korepetycjami. Mimo to zawsze był czysto i starannie ubrany i w tym względzie jak i w postępowaniu był zawsze w porządku.
Nie, to nie będzie ścisłe. Był taki okres w Jego życiu, kiedy nawet wystąpił ze szkoły.
Romantyzm, jaki Go cechował ukazał Mu nauki szkolne jako „martwe prawdy”. Wrodzona obowiązkowość i powaga, z jaką odnosił się do spraw zasadniczych, nie pozwoliła Mu zajęć szkolnych traktować lekko, wolał z nimi zerwać zupełnie. Pamiętam zmartwienie, którym przyszli się ze mną podzielić Jego koledzy i późniejszą ich radość i dumę, że przełamał swój pierwszy bunt młodzieńczy.
Pracowałam wtedy w innym gimnazjum warszawskim i wskutek dużej ilości godzin musiałam zrezygnować z pracy w gimnazjum „Laor”. Pamiętam, że trudno mi było rozstać się z tym gimnazjum, jednym z najmilszych zespołów, jaki miałam w mojej praktyce szkolnej. Czy był to wpływ Anielewicza na klasę? – bez wątpienia. Może dlatego byłam z tym zespołem później w stałym kontakcie. Anielewicz już w czasach szkolnych był szomerem, mocno związanym z organizacją, co Mu jednak nie przeszkadzało prawdziwie interesować się życiem swych kolegów szkolnych.
Z pośród nich wybrał sobie przyjaciela i bodaj największego urwisa, bodaj, że jednego z ostatnich, jeśli chodzi o postępy w nauce, ale chłopca o prawdziwie złotym sercu.
Niejednokrotnie z racji złych postępów i figlów nieprzyjaciela, służył mu za tarczę.
Lubiany i ceniony przez wszystkich kolegów, był, jeżeli nie organizatorem, to duszą wszystkich poczynań klasy.
Jedna szczególnie scena stoi mi żywo przed oczyma.
Było to w roku, kiedy przyjechał do Polski na zaproszenie ówczesnego rządu polskiego sam Goebbels. Święta wprawdzie z tej okazji nie było, ale…
Weszłam do klasy jak zwykle na lekcję.
Zastaję przed katedrą delegację złożoną właśnie z Anielewicza, jego przyjaciela Ajzenberga i trzeciego chłopca, którego nazwiska nie pamiętam.
Czasopisma uprzedzają, że pragną odpowiednio przywitać przyjazd Goebbelsa do nas i dlatego, by uniknąć nieporozumienia, proszą o pozwolenie. Nim zdążyłam cokolwiek odpowiedzieć, rozległo się zgodne, gwałtowne kilkuminutowe tupanie.
Taką chorągiew wywiesił przyszły Wódz Powstania Żydowskiego w getcie na cześć wielkiego przedstawiciela „kultury” hitlerowskich Niemiec. Demonstracja trwała krótko; zdążyłam jednak uchwycić wyraz twarzy skupiony, poważny, niemal bojowy. I potem, jakby nic nie zaszło, wrócili wszyscy do normalnych zajęć szkolnych. Słowo „baczność!” zostało rzucone, przysięga podjęta, młody Wódz czuwał, by została spełniona.
<romwro@gmail.com>
28 Apr. 2024 15:48
Szanowna Pani Dr,
Wysłuchałem na YouTube Pani referatu z ŻIHu.
Mam tylko jedno pytanie. Porusza Pani bardzo ważną dla mnie sprawę „zastępców” komendanta Powstania Anielewicza. Była to dla mnie nowość, albowiem dotychczas wiadomo było historykom, że był jeden, jedyny komendant Powstania, Mordechaj Anielewicz, a jego jedynym zastępcą był Icchak Cukierman.
Prosiłbym dlatego o informacje i ewentualne dokumenty, kopie, lub też tylko informacje, w jakich archiwach znajdują się dokumenty potwierdzające powyższe. Wiadomo, że byli różni dowódcy walczących grup, ale nigdy nie słyszałem o innych oficjalnych zastępcach komendanta ŻOB-u.
Pozdrawiam serdecznie,
Roman
Roman Romuald Wasserman Wroblewski, Ph.D.
Sztokholm, Szwecja
Sztokholm, Szwecja
*Wspomniany Marek Edelman pracował na początku wojny jako goniec w Szpitalu Bersohnów i Baumanów. Następnie, kiedy powstało getto, musiał mieszkać na jego terenie. Dzięki przepustce uprawniającej do opuszczania getta, dostarczał karty chorobowe i próbki krwi i kału na aryjską stronę do szpitala na ul. Nowogrodzką, a później ul. Spokojną.
