Jak obniżone wielkie litery z ostatniego zaproszenia na „Pocztę” Tagorego połączyły losy Pana Miszy i wojenny Pamiętnik Starego Doktora.

Zaproszenie na premierę w Warszawskim Getcie, będącą jednocześnie ostatnim przedstawieniem w Warszawskim Getcie, zostało najprawdopodobniej napisane na maszynie przez Pana Henryka Azrylewicza. Adresatami byli m.in. Icchak Cukierman i Cywia Lubetkin na ul. Dzielnej.

Śledztwo typograficzne w getcie. Trzy maszyny i jeden ocalały świadek (1929–1942) Lipiec 1942: Ostatni akt na Siennej 16.

Warszawskie getto, 15 lipca 1942 roku. Do rozpoczęcia Wielkiej Akcji likwidacyjnej i zagłady Domu Sierot pozostał zaledwie tydzień. Janusz Korczak, piszący nocami swój bolesny Pamiętnik, za dnia próbuje ratować psychiczną strefę dzieci. Na sobotę, 18 lipca, planuje premierę spektaklu „Poczta” Rabindranatha Tagorego – opowieści o umierającym chłopcu uwięzionym w pokoju, który czeka na list od króla. W sekretariacie przy Siennej powstaje oficjalne zaproszenie na to wydarzenie.

Gdy spojrzymy na ten nowo odnaleziony, bezcenny dokument, natychmiast dostrzeżemy ten sam, unikalny, mechaniczny „odcisk palca”, który tkwi na kartach wstrząsającego Pamiętnika:

• Radykalnie obniżona wielka litera „W”: Proszę spojrzeć na datę: „Warszawa, dnia 15 lipca 1942 r.” oraz na nazwisko poety cytowanego na dole: „Władysław Szlengel”. Wielka litera „W” jest nienaturalnie przesunięta w pionie głęboko w dół – dokładnie tak samo, jak w słowach „Podlewam” czy „Moja” z ostatnich stron dziennika Doktora.
• Identyczna wada wielkich liter „P” i „Z”: W słowach „Pewni jesteśmy”, „Poety”, „Przeto” oraz „Z nienapisanej recenzji” majuskuły są przerośnięte, „rozdeptane” i siedzą za nisko. Mechanizm przesuwu kosza (Shift) w tej gettowej maszynie był już całkowicie rozregulowany pod wpływem tysięcy uderzeń.
• Zanieczyszczone czcionki: W słowach Szlengela („Coś więcej niż tekst – bo nastrój”) brzuszki liter „e”, „o” oraz „a” są zalane kurzem i zaschniętą taśmą. To była jedyna, ta sama, wysłużona maszyna, która trwała na posterunku do ostatniej minuty i na której uderzono ten „Manifest Pięknej Bajki”.

Wrzesień 1940 – Luty 1938: Maszyna z Krochmalnej jedzie do getta

Cofnijmy się o dwa lata. 9 września 1940 roku – tuż przed zamknięciem murów getta – Korczak i Stefania Wilczyńska podpisują zaświadczenie dla Jana Zalewskiego na przewóz ruchomości z Czaplowizny. Spoglądamy na nagłówek „Warszawa” i „Zarząd” – to jest ta sama maszyna! Identyczne uderzenie zniekształconego „W” i „Z”.

Cofamy się dalej. 28 lutego 1938 roku. Spokojne, przedwojenne dni na Krochmalnej 92. Janusz Korczak pisze oficjalne zaświadczenie o zatrudnieniu dla mojego Ojca – p. Mojżesza Wajsermana (Pana Miszy). I znowu, w słowach „Warszawa” oraz „Wajserman”, ta sama przerośnięta litera „W” wyskakuje głęboko pod linię pisma! Oznacza to, że ten konkretny, niemiecki egzemplarz (prawdopodobnie marki Erika lub Continental), rzemieślniczo przerobiony przez polskiego mechanika, który pilnikiem dorobił amatorską literę „ł”, służył w sekretariacie Domu Sierot nieprzerwanie od lat 30.

Początek lat 30.: Śledztwo w archiwum Beit Lohamei HaGetaot

Niedawno przeprowadzone przeze mnie głębokie badania w cyfrowych zasobach archiwum Beit Lohamei HaGetaot udowodniły jednak rzecz sensacyjną: wcześniej w biurze Korczaka pracowały dwie zupełnie inne maszyny. Nasza chronologia technologiczna sekretariatu zyskuje ostateczny kształt:

1. Lata 1931–1933 (Maszyna nr 2): W zaświadczeniach dla wychowawcy Jakuba Kutalczuka (z 14 stycznia 1931 r. oraz z 14 stycznia 1933 r., gdy Kutalczuk emigruje do Palestyny) widzimy zupełnie inny krój pisma. Czcionka jest niezwykle smukła, wysoka i wąska, a wielkie litery „W” stoją idealnie prosto i czysto w linii.
2. Lipiec 1929 (Maszyna nr 1): W intymnym liście do Estery Budko z 1 lipca 1929 roku (gdzie Korczak pisze legendarne słowa: „Palestyna przestała być mitem”) użyto jeszcze innej, klasycznej, szerokiej czcionki urzędowej o idealnym, fabrycznym rejestrze.

Wnioski z kryminalistyki typograficznej

To odkrycie to czysta archeologia dokumentu. Między rokiem 1934 a 1937, w wyniku awarii lub braków finansowych, sekretariat Krochmalnej 92 wymienił sprawną maszynę z lat 30. na używany, zmodyfikowany niemiecki model ze skrzywionym mechanizmem Shift.

To to jedno urządzenie stało się niemym świadkiem całej powojennej historii: pisało glejt dla mojego Ojca, Pana Miszy, ratowało transporty Zalewskiego, drukowało ostatnie zaproszenie na spektakl Tagorego, by wreszcie – przez zużyte, gettowe kalki dające efekt „puchatego pisma” – utrwalić ostateczne słowa Pamiętnika. Historia zatoczyła pełne, wzruszające koło na jednej taśmie barwiącej.