 |
| Moja poranna koloryzacja kultowej okładki Lucjana Lewandowskiego do pierwszego wydania „Dziecka salonu” z 1906 roku przekłada język literatury na język malarstwa i psychologii. Ciepłe, żółto-pomarańczowe tony pierwszego planu wydobywają to, co było dla Korczaka najcenniejsze – żywą, wrażliwą istotę, która zostaje drastycznie odcięta od mrocznego, chłodnego, fioletowo-niebieskiego salonu. Przeszklona krata (niby oszklone drzwi do salonu), to nic innego jak szklany klosz wielkomiejskiej samotności dzieci. |
Prolog: Szklany klosz wielkomiejskiej izolacji
Kiedy w 1906 roku Janusz Korczak wydawał swoją przełomową książkę „Dziecko salonu”, na jej okładce pojawiła się wybitna ilustracja Lucjana Lewandowskiego. Jej współczesna koloryzacja (zob. rycina powyżej) odsłania pełen dramat korczakowskiej diagnozy. Na pierwszym planie, w ciepłych, żywych tonach, siedzi dziecko w klasycznej pozzie melancholii – z podpartą głową, z wzrokiem uciekającym w dół. Za jego plecami, oddzielony grubą, zimną, przeszkloną kratą, napiera ponury, zniekształcony tłum dorosłych. To tytułowy „salon” – świat konwenansów, mieszczańskiego fałszu i oczekiwań.
Ta bariera architektoniczna to metafora szklanego klosza wielkomiejskiej samotności. Korczak opisał w książce dramat, który doskonale znał z własnego dzieciństwa: potworną apatię, pustkę i izolację dziecka z tzw. „dobrego domu”. Zamożni warszawscy rodzice – wiecznie zajęci inteligenci, lekarze czy adwokaci – zamykali swoje dzieci w wielkich, cichych mieszkaniach. Bez rodzeństwa, bez kolegów z podwórka, odcięte od prawdziwego życia, te dzieci żyły w luksusowej niewoli.
Podczas gdy młodsza panna Stefania Wilczyńska dopiero uczyła się rzemiosła u boku Starego Doktora, jej starsza siostra – dojrzała, samodzielna pedagożka Julja Wilczyńska – od pierwszego wejrzenia „poznała się na Korczaku”. Zrozumiała, że ta literacka diagnoza samotności wymaga radykalnego, fizycznego lekarstwa.
Franciszkańska 2: Gdzie Judymowie chwytali za serce
Zanim Julja Wilczyńska stworzyła własne owocujące drzewo pedagogiczne, przez szesnaście lat (od 1908 roku) pracowała jako nauczycielka geografii na warszawskiej pensji Felicji Buki przy ul. Orlej 11. To właśnie stamtąd, z dusznych salonów, Julia zabierała swoje uczennice do zupełnie innego uniwersum – do nędznego schroniska Towarzystwa „Pomoc dla Sierot” przy ul. Franciszkańskiej 2 (a wcześniej przy Dzikiej 5).
Te intymne i dotąd nieznane w Polsce kulisy odsłania wstrząsające, pierwsze powojenne wspomnienie Pauliny Appenszlak (uczennicy Julji), opublikowane w jerozolimskim dwutygodniku „W drodze” z 1 października 1943 roku – zaledwie rok po zamordowaniu Korczaka:
„Miałam wówczas 8 lub 9 lat, a Korczak nazywał się panem doktorem Henrykiem Goldszmidem, nosił czarny krawat, zawiązany na kokardę, i bujną rudawą czuprynę... Młody wówczas doktór, który przypominał Judyma, bo właśnie w owym czasie Judymowie chodzili po Warszawie, zjawiał się co dzień o 5-ej na badanie i zabawę do dzieci.”
Dzięki zaangażowaniu panny Julji, dzieci z zamożnych domów rozbijały swój „szklany klosz” i spotykały się przy wspólnym stole z najuboższymi sierotami Warszawy. Appenszlak kontynuuje:
„O 5-ej siedziało się w dużej sali, dokoła stołu, każdy z nas dostawał blaszany kubek ciepłego mleka i po dwie bułki. Korczak, Julia i Stefania Wilczyńskie, my, obce dzieci i dzieci z Sierocińca, stanowiliśmy doskonale zgraną kompanię... Nie mogłam sobie tylko wytłumaczyć jednego: dlaczego nie brzydzi się dzieci z wielkimi parchami na wygolonych czaszkach? I patrzałam w niemym podziwie, jak tuli do siebie i całuje te małe parchate stworzonka.”
Na Franciszkańskiej 2 były prawdziwe niemowlęta i kilkulatki. Korczak, jako lekarz, tulił te „parchate stworzonka”, a Julja Wilczyńska bacznie to obserwowała. To tam kiełkowało nasienie, które w 1924 roku miało zmienić oblicze polskiego szkolnictwa prywatnego.
Śródborów: Lekarstwo na samotność
W 1924 roku Julia Wilczyńska podejmuje historyczną decyzję: odchodzi z dusznych klas przy Orlej 11 i wspólnie z Ernestyną Felicją Winawerową buduje w Śródborowie (przy dzisiejszej ul. Literackiej 8) Zakład Naukowo-Wychowawczy „Dom w lesie”.
To tam diagnoza z „Dziecka salonu” znalazła swój genialny, praktyczny finał. W słynnym ogłoszeniu prasowym z maja 1931 roku Julia pisała z zegarmistrzowską precyzją:
„Dziecko zmęczone ciszą miejskiego mieszkania i szkolnych godzin łaknie swobody i ruchu. Nie miejscowość kuracyjna a wieś, las, nie uzdrowisko, a zakład naukowo-wychowawczy dla dziecka zdrowego.”
Julia doskonale rozumiała, że te dzieci z „dobrych domów” nie potrzebują kolejnych materialnych luksusów, radia czy krokieta, które obiecywały konkurencyjne pensjonaty obok istniejącej do dziś „Śródborowianki”. One potrzebowały ratunku przed samotnością. Julia zaoferowała im to, co najcenniejsze: korczakowski system rówieśniczej wspólnoty, własne obowiązki, samorządność i całonocny ruch w bezpiecznych murach leśnej republiki dziecięcej. Wyciągnęła „dziecko salonu” z pustego pokoju kamienicy i dała mu wolność pośród sosnowych borów.
Epilog: 14 dni milczenia
Ten pełen miłości świat rozpadł się w sierpniu 1942 roku. Najpierw niemiecki dekret z 1940 roku stłoczył Żydów ze Śródmieścia w getcie w Otwocku, a warszawskich Żydów za murami Dużego i Małego Getta. 5 sierpnia 1942 roku Janusz Korczak, Stefa i ich 239 dzieci szli Nowolipkami i Zamenhofa (dawną Dziką) na śmierć, mijając budynek Małego Przeglądu i okno mojej mamy przy Zamenhofa 5.
Likwidacja getta w Otwocku w ramach niemieckiej Akcji Reinhardt rozpoczęła się 19 sierpnia 1942 roku. Julia Wilczyńska została zamordowana dokładnie 14 dni po swojej siostrze Stefanji i Doktorze. Przez te dwa tygodnie ustała cała materialna ciągłość dzieła, które obie siostry wznosiły od 1908 roku.
Dziś internet milczy o Julji, a jej jedynym materialnym śladem jest symboliczny napis na grobowcu rodziców na Cmentarzu Żydowskim przy ul. Okopowej (kwatera 64, rząd 1). Ale dzięki rodzimym śladom i zecerskiej pamięci, przedsiębiorcza i genialna panna Julia Wilczyńska powraca dziś z cienia szklanego salonu – prosto do historii, którą sama współtworzyła.
