To taki trochę specjalny miedzioryt. Orginalny jest w Muzeum Getta Warszawskiego. Ma wielkość A4. Tutaj przedstawiona wersja została zrobiona przy pomocy AI przez Alberta Stankowskiego.
Ta "noworoczna" – 5787. wersja reliefu, wzbogacona o hebrajskie nazwy świąt na obramowaniu, pokazuje, jak pamięć o „ostatnim Nowym Roku” Janusza Korczaka przed 85. laty i jego tragicznej śmierci splatają się z wiecznością żydowskiego kalendarza i tradycji. W przejmujący sposób łączy się z moim dzisiejszym, wcześniejszym wpisem o dramatycznych, ale i pełnych duchowości ostatnich świętach (5702) spędzonych przez Doktora i jego podopiecznych w getcie.
Centralna część płaskorzeźby Rapoporta symbolicznie nawiązuje do postaci Janusza Korczaka otoczonego dziećmi, co w kontekście wymienionych świąt – w tym Rosz Haszana i Jom Kippur. Dodane przez Alberta Stankowskiego napisy na obramowaniu płaskorzeźby przedstawiają nazwy najważniejszych świąt w kalendarzu żydowskim. Są one zapisane w języku hebrajskim.
Oto dokładne tłumaczenie poszczególnych słów, idąc zgodnie z ruchem wskazówek zegara:
Góra (od lewej do prawej)
- ראש השנה (Rosz Haszana) – Żydowski Nowy Rok.
- יום כיפור (Jom Kippur) – Dzień Pojednania (Sądny Dzień).
Prawy bok (od góry do dołu)
- שמחת תורה (Simchat Tora) – Radość Tory (święto kończące roczny cykl czytania Tory).
Dół (od prawej do lewej)
- שבועות (Szawuot) – Święto Tygodni (Święto Zbiorów / Pięćdziesiątnica).
- פסח (Pesach) – Pascha (Święto Przaśników, upamiętniające wyjście z Egiptu).
- פורים (Purim) – Losy (radosne święto upamiętniające ocalenie Żydów w Persji).
- חנוכה (Chanuka) – Święto Świateł (Dedykacja).
Lewy bok
- סוכות (Sukkot) – Święto Namiotów (Kuczki).
Owoce i rośliny umieszczone w rogach oraz na obramowaniu płaskorzeźby to nie tylko elementy dekoracyjne. To tradycyjne żydowskie symbole, które w judaizmie mają głębokie znaczenie religijne, historyczne i narodowe. Nawiązują one bezpośrednio do flory Ziemi Izraela.
1. Owoc granatu (na górze i na dole). Owoc granatu (hebr. rimon) to jeden z najważniejszych i najbardziej wieloznacznych symboli w tradycji żydowskiej:
- Symbol sprawiedliwości i Tory: Według tradycji żydowskiej owoc granatu zawiera dokładnie 613 nasion, co odpowiada liczbie 613 micw (przykazań) zawartych w Torze. Umieszczenie go na płaskorzeźbie symbolizuje życie zgodne z prawem Bożym i mądrością.
- Związek z Rosz Haszana: Granat jest tradycyjnie spożywany podczas święta Nowego Roku (którego nazwa znajduje się tuż obok na górnym marginesie). Żydzi wypowiadają wtedy życzenie: „Oby nasze zasługi były tak liczne jak ziarna granatu”.
- Błogosławieństwo i płodność: W Biblii granat jest znakiem dostatku, piękna oraz odrodzenia życia.
2. Winogrona i liście winorośli (po bokach)
Kiście winogron (hebr. anawim) wplecione w boczne krawędzie ramy niosą ze sobą mocny przekaz symboliczny:
- Naród wybrany i wspólnota: W księgach prorockich i Psalmach lud Izraela jest bardzo często metaforycznie porównywany do winorośli, którą Bóg zasadził i o którą pieczołowicie dba. Winorośl symbolizuje ciągłość trwania narodu, jego zakorzenienie i przetrwanie mimo dziejowych burz.
- Radość i świętowanie: Winogrona są źródłem wina, które w judaizmie uświęca każdy szabat i większość świąt (wymienionych na płaskorzeźbie). Jest ono symbolem czystej, duchowej radości.
3. Gałązki oliwne (w dolnych rogach i wokół napisów)
Liście o podłużnym kształcie, ułożone w wieńce i girlandy w dolnej części, to liście oliwne:
- Pokój i przymierze: Oliwka to uniwersalny, biblijny symbol pokoju (gałązka oliwna przyniesiona przez gołębicę do arki Noego). Oznacza pojednanie człowieka z Bogiem, co idealnie współgra z ideą święta Jom Kippur (Dnia Pojednania).
- Trwałość i światło: Drzewo oliwne rośnie niezwykle wolno i potrafi przetrwać setki lat w trudnych warunkach. Reprezentuje niezłomność, a wyciśnięty z jego owoców olej służył do zapalania menory w Świątyni (co bezpośrednio łączy się z widocznym na dole świętem Chanuka).
Podsumowanie symboliczne
Dobór tych roślin nie jest przypadkowy – granat, winorośl i oliwka należą do grupy tzw. Siedmiu Gatunków (Sziwat HaMinim), czyli siedmiu płodów ziemi, którymi według Biblii została błogosławiona Ziemia Obiecana. W kontekście rzeźby przedstawiającej Janusza Korczaka ratującego duchowość dzieci, te wiecznie żywe, biblijne symbole otaczające kalendarz świąt podkreślają nieśmiertelność żydowskiej kultury i tradycji, która przetrwała nawet najciemniejsze chwile historii.
Ta miniatura formatu A4 to odlew rzeźby, której oryginalna, monumentalna wersja z brązu znajduje się w Nowym Jorku.
Jej autorem jest słynny rzeźbiarz Natan Rapoport (ten sam, który zaprojektował kultowy Pomnik Bohaterów Getta w Warszawie). Oryginał stanowił część większego, dzisiaj zdewastowanego przez religijnych Żydów z Park Avenue Synagogue na Manhattanie, Pomnika Żydowskich Dzieci Zamordowanych w Zagładzie z 1980 roku, umieszczonego przy synagodze
Kompozycja postaci dzieci skupionych wokół Starego Doktora ma głęboko symboliczną i poruszającą strukturę:
Kompozycja i układ postaci
- Centrum opieki i ochrony: Janusz Korczak stoi w samym środku tłumu, stanowiąc stabilny filar całej kompozycji. Jest fizycznie wyższy od dzieci, pochyla się nad nimi i tuli je ramionami. Część dzieci dosłownie „wtapia się” w jego sylwetkę, szukając schronienia, ciepła i ucieczki przed grozą zewnętrznego świata.
- Dynamika ruchu (Ostatni Marsz): Cała grupa znajduje się w wyraźnym ruchu, przemieszczając się od lewej strony ku prawej. To artystyczne przedstawienie ich ostatniej drogi na Umschlagplatz. Postacie z tyłu napierają do przodu, podczas gdy dzieci na czele wysuwają się naprzód w dramatycznym, wręcz tanecznym pędzie. [1, 2]
- Różnorodność emocjonalna dzieci:
- Niektóre dzieci wspinają się na ramiona Doktora lub kurczowo trzymają jego płaszcza.
- Postać po prawej stronie ma uniesioną w górę rękę w geście rozpaczy, strachu lub pożegnania.
- Na samym dole widzimy dziecko niemal raczkujące lub upadające, wspierane przez inne, co podkreśla wycieńczenie i trudne warunki, w jakich się znaleźli.
- Jedność i spójność: Rapoport celowo uformował ciała dzieci blisko siebie, tworząc z nich jedną, zwartą ludzką masę. Symbolizuje to, że do samego końca stanowiły nierozerwalną rodzinę, a Korczak nie opuścił ani jednego ze swoich podopiecznych.
