Pisanie o Januszu Korczaku w realiach XXI wieku nieuchronnie obciążone jest powojennym patosem, pomnikową hagiografią i mitami, które narastały przez dekady. W powszechnej narracji często góruje dramatyzm samego momentu deportacji do obozu śmierci Treblinka – ostatnia droga ulicami upalnego warszawskiego getta i załadunek do bydlęcych wagonów na Umschlagplatz. Tymczasem o wiele wcześniej, podczas toczącej się wciąż II wojny światowej i Zagłady, gdy dym nad obozami jeszcze nie opadł, ukazały się dwa unikalne artykuły. Zostały one napisane przez ludzi, którzy osobiście i z bliska znali Starego Doktora oraz realia getta i codziennej walki o przetrwanie dzieci w Domu Sierot.
1 października 1943 roku na łamach jerozolimskiego dwutygodnika polityczno-literackiego „W drodze” (rok 1, nr 13) ukazało się jedno z absolutnie pierwszych pośmiertnych wspomnień autorstwa wybitnej warszawskiej dziennikarki Pauliny Appenszlak. Udało jej się opuścić Polskę w pierwszych dniach niemieckiej okupacji. Po dotarciu do Tel Awiwu, poruszona pierwszymi straszliwymi wieściami o likwidacji getta, zaczęła spisywać swoje wspomnienia, które stały się fundamentem wydanej wkrótce pierwszej wojennej biografii Korczaka pt. „Doktór pozostał” (Tel Awiw, 1944). W swoim jerozolimskim artykule z 1943 roku, kreśląc surową rzeczywistość Domu Sierot, Appenszlak zdobyła się na niezwykle szczere wyznanie o moralnym paraliżu i dystansie, jaki jako dorosła kobieta i redaktorka czuła przed surowym, mniszym spojrzeniem Doktora w Warszawie. Zapamiętała go jako świeckiego zakonnika, którego pokój na poddaszu Krochmalnej przypominał mniszą celę, a jego milczenie działało na dorosłych jak żywy wyrzut sumienia.
Niemal identyczny, choć pisany z zupełnie innej perspektywy frontowej, portret nakreślił Michał Wróblewski („Pan Misza”). Losy wojenne Pana Miszy zostały szczegółowo udokumentowane w innych rozdziałach niniejszej książki; w tym miejscu kluczowy jest fakt, że po dramatycznej ucieczce z warszawskiego getta znalazł się on w szeregach 1. Armii Wojska Polskiego. Dokładnie rok po tekście Appenszlak, jako polski oficer z karabinem w ręku, opublikował na łamach „Nowych Widnokręgów” z 15 kwietnia 1944 roku (rok 4, nr 8, Moskwa) – artykuł z podtytułem „Wspomnienia z ostatnich lat życia”. Podobnie jak jerozolimska publicystka, Pan Misza zapytywał dramatycznie na wstępie: „Mnich czy pustelnik?”, bezbłędnie przywołując ten sam ascetyczny archetyp Doktora w roboczym, zielonym fartuchu. Jako wychowawca w Domu Sierot i naoczny świadek walki Korczaka o byt, podał on urzędową, wstrząsającą liczbę 239 zamordowanych dzieci Domu Sierot, liczbę, którą systematycznie raportował wcześniej do organizacji CENTOS zajmującej się m.in. przydziałami funduszy, jedzenia i lekarstw dla sierocińców w getcie.
To dokładnie w tym samym czasie, gdy w Moskwie drukowano jego relację o „Mnichu”, Pan Misza trzymał w ręku broń jako żołnierz frontowy. Jako jedyny świadek-wychowawca, który przeżył i wkroczył z wojskiem do ruin stolicy, musiał poczuć nieprawdopodobny wstrząs. Kilka miesięcy wcześniej, we wrześniu 1944 roku, stanął osobiście na gruntach Kolonii Różyczka w Gocławku, a następnie 17 stycznia 1945 roku przed wypalonym, pustym budynkiem Domu Sierot na Krochmalnej 92.
Te wspomnienia pokazują, jak w tym samym tragicznym okresie, z dwóch krańców walczącego świata, ta sama korczakowska prawda domagała się głosu ustami dziennikarki i żołnierza.
Równolegle z tymi tragicznymi relacjami o śmierci Doktora, przez blisko trzy lata w okupowanej Europie i poza nią krążyły uporczywe pogłoski o jego rzekomym ocaleniu. Przykładem tej wojennej nadziei, która karmiła się brakiem precyzyjnych informacji, jest wydanie w Nowym Jorku angielskiego przekładu Króla Maciusia Pierwszego (Matthew the Young King), przygotowane przez Mariana Kistera, właściciela przedwojennego warszawskiego wydawnictwa „Rój”. W styczniu 1945 roku, dokładnie w tych samych dniach, kiedy Pan Misza wkraczał do zrujnowanej Warszawy, do Nowego Jorku dotarła niepotwierdzona, sensacyjna depesza od Overseas News Agency. Głosiła ona, że polskiemu podziemiu udało się w ostatniej chwili wykraść Korczaka z pociągu śmierci i że ukrywa się on bezpiecznie w wyzwolonym Lublinie. Poruszony tą wiadomością, Kister podjął natychmiastową decyzję: nakazał wstrzymać dystrybucję gotowej już książki i dokleić do każdego egzemplarza specjalną, niebieską stronę skierowaną do amerykańskiego czytelnika. Treść tej noty wyrażała kruchą, rozpaczliwą nadzieję, że Doktor przeżył wg. wiadomości z jednej z agencji prasowych. Dziś wiemy, że była to jedynie tragiczna iluzja epoki pieców.
Pełne teksty tych historycznych dokumentów oraz zapisy wojennej prasy z lat 1943–1945 stanowią bezcenny, surowy fundament, na którym opiera się rekonstrukcja tamtych dni.
