Monday, November 16, 2026

Zwierzęta w Domu Sierot Korczaka: Od pętli tramwajowej na Gocławku po masyw góry Gilboa.

Zwierzęta w Domu Sierot Korczaka: Od pętli tramwajowej na Gocławku po masyw góry Gilboa

W historii przedwojennej opieki nad dzieckiem Dom Sierot Janusza Korczaka stanowił zjawisko wyjątkowe. W przeciwieństwie do typowych zakładów wychowawczych z okresu międzywojennego — surowych, bezosobowych i skupionych wyłącznie na regulaminie oraz dyscyplinie — Korczak i Stefania Wilczyńska tworzyli dla swoich podopiecznych prawdziwy dom. Jego nieodłącznym elementem była bliska obecność przyrody: kwiatów doniczkowych w sypialniach oraz zwierząt, którymi dzieci opiekowały się na co dzień.

Dwa prezentowane powyżej obrazy — archiwalna fotografia z Warszawy oraz okładka książki z Izraela — doskonale oddają ten niezwykły klimat i rolę, jaką w życiu podopiecznych Doktora odgrywały zwierzęta, zwłaszcza psy.
1. Pętla tramwajowa na Gocławku — wycieczka dzieci z psem
Na pierwszym, unikatowym zdjęciu widzimy grupę wychowanków Domu Sierot odpoczywających na trawie podczas wycieczki na Gocławek, przy pętli tramwajowej (linia nr 24, niedaleko kolonii „Różyczka”, dokąd dojeżdżała również linia nr 18). W centrum kadru, na samym dole, obok leżących na trawie chłopców, spoczywa biały pies — wierny towarzysz dziecięcych wypraw.
W samym Domu Sierot przy ulicy Krochmalnej 92 zwierząt było zresztą znacznie więcej:
  • Pies Metek (lub Mietek): Zazwyczaj wylegiwał się w sali rekreacyjnej, będąc stałym domownikiem zakładu. Inny pies, Donek, królował na kolonii i fermie w Gocławku.
  • Królik, kot i akwarium: Dzieci zajmowały się królikiem (uwiecznionym m.in. na zdjęciach Zygmusia Dembińskiego i Izaka Skałki), a na parterze stało akwarium z rybkami, którym żywo interesował się domowy kot.
  • Ptaki i gołębnik: W dziecięcych zapiskach zachowały się wspomnienia o chłopcu, który zbierał pieniądze na zakup gołębi do zakładowego gołębnika, a do prywatnego karmnika Korczaka regularnie przylatywały wróble i sikorki.
2. Jerachmiel Weingarten — od bursisty i wychowawcy na Krochmalnej po kibuc Ein Harod
Druga ilustracja to okładka hebrajskojęzycznej książki o Januszu Korczaku (יאנוש קורצ'אק, wydanej w popularnej serii Sifriyat Tarmil), której autorem jest Jerachmiel Weingarten (Yerachmiel Wajngarten, 1898–1986).
To nie była publikacja pisana z zewnątrz przez przypadkowego biografa. Weingarten przeszedł w Domu Sierot przy Krochmalnej 92 całą drogę pedagogiczną — najpierw jako bursista (młody adept pedagogiki mieszkający na piętrze zakładu i pomagający w opiece nad dziećmi), a następnie jako wychowawca. Znał codzienność Domu Sierot od podszewki: wieczorne dyżury, dziecięcy samorząd, opiekę nad zwierzętami i roślinami, a także styl pracy samego Doktora, który darzył go ogromnym zaufaniem. To właśnie Weingartenowi Korczak powierzył w 1926 roku do przetłumaczenia na język hebrajski swój tekst wprowadzający do opowiadania Trzy wyprawy Herszka, który ukazał się w redagowanym przez Weingartena w Polsce hebrajskim piśmie Alim.
Po emigracji do Palestyny Jerachmiel Weingarten pozostał jednym z najważniejszych propagatorów korczakowskiej pedagogiki w Izraelu. Nic więc dziwnego, że na okładce jego książki artysta uwiecznił Doktora w białym fartuchu, otoczonego bawiącymi się dziećmi, a na pierwszym planie — dokładnie tak jak na zdjęciu z Gocławka — namalował spokojnie leżącego rudego psa.
Co jednak szczególnie poruszające w tej ilustracji, to to, że jej tło nie przedstawia przedwojennej Warszawy ani podwarszawskiego Gocławka. Sceneria z niskimi, drewnianymi zabudowaniami oraz charakterystycznym pasmem wzgórz na horyzoncie została zaczerpnięta z izraelskiego kibucu Ein Harod, a w tle wyraźnie widać Górę Gilboa (Har Gilboa). W kibucu Ein Harod osiedliło się wielu dawnych wychowanków i bursistów z Krochmalnej, a sam Korczak odwiedzał to miejsce podczas swoich podróży do Palestyny w 1934 i 1936 roku, obserwując tamtejsze wychowanie dzieci w bliskim kontakcie z naturą. W ten symboliczny sposób atmosfera Domu Sierot — łącząca szacunek dla dziecka, przyrody i zwierząt — połączyła na jednej okładce warszawski Gocławek z doliną u stóp Góry Gilboa.
Sceneria z drewnianymi zabudowaniami oraz charakterystycznym pasmem wzgórz na horyzoncie została zaczerpnięta z izraelskiego kibucu Ein Harod, a w tle wyraźnie widać Górę Gilboa (Har Gilboa).