Wszystkie numery gazety Exodus. Świetny papier i druk, ale reszta...

W pierwszym numerze Exodusu na pierwszej stronie ukazało się powitanie napisane w transkrybowanym jidysz („Zu di geratewete fun 1945”) przez naczelnego rabina Sztokholmu, Marcusa Ehrenpreisa, ze słynnym zdaniem: „Ni sitter alla i samma båt” („Wszyscy siedzicie w jednej łodzi”). Kluczowy jest jednak w tym "Powitaniu" sam zaimek: „Ni” („Wy”), który dzieli przepaść od słowa „Vi” („My”). Nawet w chwili deklarowanej żydowskiej solidarności zasymilowany establishment wyraźnie oddzielił się od ocalałych ze Wschodu. Ta postawa „Wy kontra My” zdefiniowała stanowisko tzw. „szwedzkiego żydostwa” na kolejne dekady.
W numerach 3 i 4 opublikowano w Exodusie nieczytelne listy poszukiwań: rubryki z nazwiskami złożono w mylącym szyku „Imię Nazwisko”. W Via Suecia zmodyfikowano ten system na nazwisko i imię i wprowadzono rubrykę "kto poszukuje". O gazecie Exodus i Via Suecia w dzienniku Arbetaren (Robotnik) z 4 sierpnia 1945 roku
Po trzech pierwszych numerach, 4 września 1945 roku Exodus został zastąpiony gazetą Via Suecia, redagowaną m.in. przez Alvę Myrdal i Britę Marcussen (córkę premiera Pera Albina Hanssona). W premierowym numerze premier Hansson powitał czytelników jako tymczasowych „gości”, co z perspektywy ocalałych brzmiało jak zachęta do szybkiego wyjazdu w obliczu powojennej antysemickiej fali w Polsce.
 Podczas II wojny światowej trzy polskie okręty podwodne – ORP „Sęp”, ORP „Ryś” oraz ORP „Żbik” – schroniły się w neutralnej Szwecji. Szwedzkie władze rozbroiły jednostki, zdeponowały ich kasy okrętowe w banku Handelsbanken w celu sfinansowania kosztów utrzymania załóg, a następnie oficjalnie internowały okręty wraz z marynarzami. Okręty podwodne i ich załogi spędziły większość wojny na internowaniu w Mariefred, nie licząc krótkiego pobytu w Sztokholmie w 1941 roku w celu przeprowadzenia przeglądu technicznego. Około połowa załogi wraz z jednym oficerem wróciła do Polski, podczas gdy pozostali wyjechali do Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych lub Kanady. Około 75 członków załóg zdecydowało się pozostać w Szwecji, a wielu z nich osiedliło się na stałe w Mariefred po zawarciu małżeństw z miejscowymi mieszkankami. Nie było prób ucieczki, podobnych do tej z Estonii, i dołączenia się do alianckich sił w Wielkiej Brytanii. Inne nowoczesne polskie okręty podwodne, takie jak ORP „Wilk” i ORP „Orzeł”, zdołały przedrzeć się z Bałtyku i dotrzeć aż do Wielkiej Brytanii. Oprócz wymienionych powróciły do Polski ORP Batory i żaglowiec Dar Pomorza. |
 | | „Szwedzki program radiowy dla naszych czytelników”. Ramówka specjalnych półgodzinnych audycji AB Radiotjänst (obecnie Szwedzkie Radio) nadawanych w godzinach 16.30–17.00 w listopadzie 1945 roku po niemiecku, po polsku, po węgiersku i po czesku dla ocalałych przebywających w izolowanych obozach kwarantanny i szpitalach w Szwecji (wycinek z gazety „Via Suecia”). |
|
 |
Rozkładówka z miesięcznika „Via Suecia” (nr 6 z 13 listopada 1945 r.), ilustrująca wielojęzyczny charakter pisma. Po prawej stronie znajduje się polski artykuł ze zdjęciem zatytułowany „18-letnia polska Żydówka na czele ruchu podziemnego w Polsce”, relacjonujący udział Ewy (Chawki) Folman w zjeździe ruchu He-Chaluc w Norrköping (7–8 października 1945 r.) oraz jej konspiracyjną działalność jako kurierki między gettami a polskim podziemiem. Po lewej stronie umieszczono niemiecki artykuł „Die Umschulung der Deutschen”. Sogar Antinazisten glauben der »Greuelpropaganda«” („Reedukacja Niemców. Nawet antynaziści wierzą w »propagandę okrucieństw«”) – przedruk reportażu korespondenta dziennika Dagens Nyheter z powojennych Niemiec, opisujący trudności w reedukacji społeczeństwa niemieckiego, które wypierało odpowiedzialność za zbrodnie wojenne, traktując doniesienia o okrucieństwach jako aliancką propagandę i uznając za jedyny błąd Hitlera to, że nie zawarł w porę pokoju. |
 |
Fragment listy poszukiwań prowadzonej przez biuro AJDC przy Hovslagaregatan 2 w Sztokholmie (opublikowany w „Via Suecia”). Po lewej stronie znajdują się nazwiska osób poszukiwanych w Szwecji, natomiast po prawej – dane i adresy poszukujących krewnych. Zestawienie to tworzy wstrząsającą mapę powojennego rozproszenia Żydów: ogłoszenia nadchodzą zarówno z obozów dla dipisów (DP) w Bergen-Belsen, bawarskim Feldafing, Monachium i austriackim Bad Gastein, jak i z Litewskiej SRR (Kowno przy prospekcie Stalina), powojennej Polski (Przemyśl), Mandatu Palestyny (Jerozolima i Tel Awiw) oraz ze Stanów Zjednoczonych (Nowy Jork i Filadelfia). |
 |
| Pożegnalny tekst Alvy Myrdal w ostatnim, 17. numerze pisma „Via Suecia” z grudnia 1946 roku. Tekst w pigułce obnaża przepaść między sztokholmską elitą intelektualną a rzeczywistymi odbiorcami gazety. Młodym ludziom, którzy przetrwali selekcje w obozach koncentracyjnych dzięki fizycznemu fachowi szwaczki, szewcy i stolarze dochodzili do siebie po tyfusie w izolowanych ośrodkach kwarantanny, przyszła noblistka daje abstrakcyjne wykłady o „demokratycznym współobcowaniu”, „obowiązku obywatelskim” oraz kulisach szwedzkich walk partyjnych – język całkowicie oderwany od ich wojennej traumy i powojennej rzeczywistości. |
 |
| "Młodym ludziom, którzy przetrwali selekcje w obozach koncentracyjnych dzięki fizycznemu fachowi szwaczki, szewcy i stolarze dochodzili do siebie po tyfusie w izolowanych ośrodkach kwarantanny, przyszła noblistka, która pisała abstrakcyjne wykłady o „demokratycznym współobcowaniu”, „obowiązku obywatelskim” oraz kulisach szwedzkich walk partyjnych – język całkowicie oderwany od ich wojennej traumy i powojennej rzeczywistości.". Tutaj jedna z Kart lekarskich osób przybyłych do Szwecji akcja UNRRA Białe Statki. Wiekszosc kobiet podawała w rubryce "zawód" - sömmerska - szwaczka. |
 |
| "Młodym ludziom, którzy przetrwali selekcje w obozach koncentracyjnych dzięki fizycznemu fachowi szwaczki, szewcy i stolarze dochodzili do siebie po tyfusie w izolowanych ośrodkach kwarantanny, przyszła noblistka, która pisała abstrakcyjne wykłady o „demokratycznym współobcowaniu”, „obowiązku obywatelskim” oraz kulisach szwedzkich walk partyjnych – język całkowicie oderwany od ich wojennej traumy i powojennej rzeczywistości.". Tutaj jedna z Kart lekarskich osób przybyłych do Szwecji akcja UNRRA Białe Statki. Wiekszosc kobiet podawała w rubryce "zawód" - sömmerska - szwaczka. |
Latem 1945 roku do "neutralnej" Szwecji przybyły dziesiątki tysięcy ocalałych z Zagłady oraz więźniów obozów koncentracyjnych, ewakuowanych w ramach misji Białych Statków UNRRA, „Pociągów widmo” do Padborga oraz Białych Autobusów. Aby powitać i zorientować nowo przybyłych, syjonistyczny wydawca Daniel Brick (1903–1987), założyciel i wieloletni redaktor naczelny gazety Judisk Krönika, uruchomił w Sztokholmie 17 lipca 1945 roku pismo Exodus. Gazeta ukazała się w czterech numerach (ostatni wyszedł 7 września 1945 roku) i była niby drukowana w „wszystkich językach Zagłady” – w jidysz (zapisanym alfabetem łacińskim), po polsku, węgiersku i niemiecku. Większość artykułów była jednak po niemiecku.
W pierwszym numerze Exodusu na pierwszej stronie ukazało się powitanie napisane w transkrybowanym jidysz („Zu di geratewete fun 1945”) i po polsku przez naczelnego rabina Sztokholmu, Marcusa Ehrenpreisa, ze słynnym zdaniem: „Ni sitter alla i samma båt” („Wszyscy siedzicie w jednej łodzi”). Dla mnie osobiście i zapewne dla innych historyków Zagłady w Skandynawii ten nagły niezwykle ojcowski gest niesie głęboką ironię. Przez całą II wojnę światową rabin Ehrenpreis (Gmina Żydowska w Sztokholmie) prowadził politykę ścisłego konformizmu wobec szwedzkiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, hamując oddolne inicjatywy ratunkowe, odradzając publiczne protesty przeciwko zagładzie europejskich Żydów i utrzymując chłodny dystans wobec uchodźców z Europy Wschodniej (Ostjuden). Dopiero po zakończeniu wojny – i po tym, jak Szwecja zgodziła się przyjąć kwotę uchodźców UNRRA, by oczyścić własną kartę wojenną – Ehrenpreis wystąpił w roli gospodarza (co współczesne, rewizjonistyczne biografie próbują dziś wybielać).
Kluczowy jest jednak w tym "Powitaniu" sam zaimek: „Ni” („Wy”), który dzieli przepaść od słowa „Vi” („My”). Nawet w chwili deklarowanej żydowskiej solidarności zasymilowany establishment wyraźnie oddzielił się od ocalałych ze Wschodu. Ta postawa „Wy kontra My” zdefiniowała stanowisko tzw. „szwedzkiego żydostwa” na kolejne dekady – zarówno wobec powojennych fal żydowskich emigrantów z Polski w latach 50. i 60., jak i w 1994 roku, gdy władze Gminy Żydowskiej w Sztokholmie próbowały zablokować budowę Pomnika Zagłady przy Wielkiej Synagodze (jak opisał to Lucjan Feldman, twierdząc, że to „nie ich zmarli”).
Pierwsze prawdziwe „My” pojawiło się dopiero we wrześniu 2013 roku, gdy prezydent USA Barack Obama podczas wizyty w Sztokholmie złożył kamyk przy Ścianie Imion stworzonego przeze mnie Pomnika Zagłady – od tamtej pory lokalny establishment zaczął traktować pomnik jak dochodowy biznes, pobierając opłaty (bez wydawania pokwitowań) za jego zwiedzanie.
Wracając do dawnych czasów. 4 września 1945 roku miejsce Exodusu zajął dwutygodnik, a później miesięcznik Via Suecia* (łac. „Przez Szwecję”, a właściwie „Droga przez Szwecje”), wydawany do grudnia 1946 roku (łącznie 17 numerów) przez Komitet Współpracy na rzecz Odbudowy Demokratycznej (Samarbetskommittén för demokratiskt uppbyggnadsarbete, SDU). Redaktorami pisma byli przyszła laureatka Pokojowej Nagrody Nobla Alva Myrdal oraz Daniel Brick. W redakcji była również Britta Marcussen, córka "wojennego" i powojennego premiera Szwecji, Per Albin Hanssona. Pierwszy numer 16-stronicowego Via Suecia ukazał się jednocześnie z ostatnim numerem Exodus. Dla uchodźców w obozach już sama nazwa gazety była niezrozumiała. Dla wydawców jednak raczej jednoznaczna: Via Suecia to właściwie „Przez Szwecję" z podkreśleniem "przez".
Pierwsze moje, może trochę brutalne skojarzenie to, że łacińskie słowo via („przez”) w tytule gazety, mimo że brzmiało tak nad wyraz elegancko, jest dyplomatycznym odpowiednikiem komendy raus, jasno komunikującym, że Szwecja jest tylko korytarzem tranzytowym, a nie miejscem do życia.
Podczas gdy dla samych uchodźców w obozach łacińska nazwa była całkowicie obca i niezrozumiała, dla szwedzkich wydawców oraz rządu stanowiła precyzyjną deklarację polityczną: macie przejść przez Szwecję i ruszyć dalej.
Dlaczego słowo „przez” ma tu tak wymowny ciężar? Gorzka ironia po tłumaczeniach „Exodusu”: Zaledwie kilka tygodni wcześniej, w drugim numerze żydowskiego Exodusu (10 sierpnia 1945 r.), redaktor Daniel Brick musiał specjalnie tłumaczyć się czytelnikom z tytułu gazety (Warum EXODUS?), zapewniając, że nie oznacza on wcale życzenia, aby uchodźcy jak najszybciej opuścili Szwecję.
Tymczasem pismo drukowane w tej samej drukarni, wydawane pod patronatem szwedzkiego rządu i elit intelektualnych bez ogródek nazwało się „Przez Szwecję”.
Status repatriandi i „korytarz” zamiast domu: W szwedzkiej terminologii urzędowej z 1945 roku przybyszów z obozów nazywano repatriandami – ludźmi przeznaczonymi do repatriacji. Podkreślenie słowa „przez” wpisywało się w orędzie premiera Pera Albina Hanssona z pierwszej strony tego samego numeru, w którym życzył „gościom” szybkiego powrotu do odbudowy swoich krajów. Dla ludzi, których domy spalono, a rodziny zamordowano w Treblince i Auschwitz, słowo „przez” oznaczało brak zgody na zapuszczenie tu korzeni.
Bariera kulturowa już w samym tytule: Zestawienie łacińskiego tytułu Via Suecia z odbiorcami — młodymi szwaczkami i robotnikami po kilku klasach szkoły powszechnej — było pierwszym sygnałem, że gazetę tworzą intelektualiści dla samych siebie, nie licząc się z wrażliwością i realiami ludzi po przejściach obozowych.
W Via Suecia odnajdujemy artykuły napisane przez lub poświęcone takim osobistościom życia publicznego, jak szwedzka pisarka, dziennikarka i współredaktorka Via Suecia Elin Wägner, rosyjska pisarka i polityczka Aleksandra Kołłontaj, szwedzka pisarka Selma Lagerlöf, amerykańska delegatka przy ONZ i była pierwsza dama Eleanor Roosevelt oraz polska pisarka Zofia Kossak-Szczucka, wśród wielu innych. Zestawienie tych postaci — zwłaszcza Elin Wägner, Selmy Lagerlöf, Aleksandry Kołłontaj, Eleanor Roosevelt i Zofii Kossak-Szczuckiej — stanowi kolejny dowód na inteligencki, wręcz salonowy profil pisma Via Suecia (ciekawostką dla polskiego czytelnika jest tu zwłaszcza obecność katolickiej pisarki i współzałożycielki „Żegoty”, Zofii Kossak-Szczuckiej).
Paradoks genderowy: kobieca większość w obozach, feministki w redakcji — i całkowity brak głosu skierowanego do kobiet
Na koniec warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden, uderzający aspekt tego zjawiska — perspektywę płci (gender). W transportach Białych Statków UNRRA oraz Białych Autobusów, które dotarły do Szwecji w 1945 roku (zwłaszcza z kobiecego obozu w Ravensbrück, z Bergen-Belsen oraz z podobozów Stutthofu), zdecydowaną większość ocalałych stanowiły kobiety i młode dziewczęta (około 70–80% wszystkich przybyłych).
Tym bardziej zdumiewa fakt, że choć w redakcji Via Suecia zasiadały czołowe postacie szwedzkiego ruchu kobiecego i feminizmu — Elin Wägner, Alva Myrdal, Greta Bolin oraz Brita Marcussen — a na łamach gazety publikowano portrety słynnych kobiet (takich jak Eleanor Roosevelt, Selma Lagerlöf czy Aleksandra Kołłontaj), pismo ani razu nie zwróciło się bezpośrednio do swoich czytelniczek jako do kobiet.
Redakcja konsekwentnie używała uniwersalnej, męskoosobowej formy („obywatele”, „goście”, „czytelnicy”), całkowicie ignorując specyficzne doświadczenie ocalałych kobiet: ból matek, którym na rampie odebrano dzieci, strach młodych dziewcząt o utracone w obozach zdrowie i płodność (brak menstruacji), czy ich codzienną walkę o godność w warunkach przymusowej izolacji. Zamiast kobiecej empatii i realnego wsparcia ze strony szwedzkich intelektualistek, młode szwaczki z obozów otrzymywały abstrakcyjne wykłady o ustroju parlamentarnym oraz patronizujące „porady higieniczne”.
Luksusowy „habitus” pisma a stosy nietkniętych gazet pod obozową jadalnią
Koszty wydawania Via Suecia (podobnie jak wcześniej Exodusu) musiały być astronomiczne. Jakość papieru, staranny skład oraz druk w sztokholmskiej drukarni Federativ stały na najwyższym poziomie. Jednak oprócz samego salonowego profilu pisma — wypełnionego sylwetkami Selmy Lagerlöf, Elin Wägner, Aleksandry Kołłontaj, Eleanor Roosevelt czy Zofii Kossak-Szczuckiej — również jego fizyczny habitus działał na uchodźców bardziej odpychająco niż przyciągająco.
Elegancka, niemal akademicka szata graficzna, łaciński tytuł i podniosły ton należały do świata szwedzkich elit, całkowicie obcego młodym szwaczkom i robotnikom z małych polskich czy węgierskich miasteczek. Zamiast zachęcać do lektury, taka forma budowała dystans! Nietrudno wyobrazić sobie ten obraz z codzienności obozów kwarantanny: równo ułożone stosy luksusowo wydrukowanych egzemplarzy Via Suecia, leżące niemal nietknięte przy wejściu do obozowej jadalni — podczas gdy prawdziwe emocje budziły jedynie zmięte listy od ocalałych krewnych oraz proste, powielane ulotki i opowieści emisariuszy z Erec Israel.
„Biała Księga” na kredowym papierze: Via Suecia i Finał Bernadottego jako ratowanie twarzy Szwecji
Patrząc na luksusową formę oraz oficjalny, państwowy patronat nad Via Suecia, trudno oprzeć się wrażeniu, że pismo to pełniło jeszcze jedną, kluczową funkcję — było elementem szeroko zakrojonej kampanii wizerunkowej, czymś w rodzaju wstępu do powojennej szwedzkiej „Białej Księgi” (White Book). Po latach balansowania na granicy kolaboracji gospodarczej, dostaw rudy żelaza dla niemieckiego przemysłu zbrojeniowego i zezwoleń na tranzyt dwóch milionów żołnierzy Wehrmachtu, jak również broni, Sztokholm pilnie potrzebował moralnego oczyszczenia w oczach zwycięskich aliantów.
Elegancka gazeta dla byłych więźniów obozów miała być namacalnym dowodem dla świata: „zobaczcie, jak myśmy później pomagali”. Mechanizm ten działał dokładnie tak samo jak wydana latem 1945 roku książka hrabiego Folke Bernadottego „Finał” (Slutet), którą natychmiast przetłumaczono i zalano nią rynki wydawnicze całej Europy oraz Stanów Zjednoczonych, budując mit nieskazitelnego szwedzkiego humanitaryzmu, który na dekady przesłonił niewygodne fakty z lat 1939–1944.
Kim byli czytelnicy Via Suecia? Rozbieżność demograficzna i izolacja obozowa
Analiza treści Via Suecia ujawnia uderzającą przepaść społeczno-kulturową między wykształconymi redaktorami a rzeczywistymi odbiorcami pisma. Aby zrozumieć, kim byli czytelnicy, należy pamiętać o brutalnym sicie niemieckich selekcji w obozach takich jak Auschwitz, Stutthof czy Bergen-Belsen. Matki, małe dzieci, osoby starsze oraz inteligencja nieprzystosowana do pracy fizycznej zostali systematycznie zamordowani. Ci, którzy przeżyli i dotarli do Szwecji – określani przez szwedzkie władze mianem repatriandi – to w zdecydowanej większości bardzo młodzi ludzie wyselekcjonowani do ciężkiej pracy fizycznej. Przeglądając setki szwedzkich kart wjazdowych (Inresekort), widać, że najczęściej wpisywanym zawodem u ocalałych kobiet jest „szwaczka” – fach, który dosłownie ocalił im życie w obozowych szwalniach. Wśród przyjezdnych było wielu analfabetów i takich, którzy z trudnością dawali radę się podpisać.
W zderzeniu z tą rzeczywistością wzniosłe, socjaldemokratyczne eseje Alvy Myrdal o obowiązkach obywatelskich czy intelektualne komentarze Daniela Bricka były pisane językiem skierowanym do wykształconej klasy średniej, a nie do straumatyzowanej młodzieży robotniczej dochodzącej do siebie po tyfusie i głodzie.
Co więcej, obozy przejściowe i szpitale zapasowe (beredskapssjukhus), w których umieszczono ocalałych, były ściśle izolowane. Uchodźcy nie mieli prawa swobodnego przemieszczania się ani pobytu w dużych miastach, takich jak Sztokholm czy Göteborg, bez specjalnych, krótkoterminowych przepustek policyjnych. W warunkach tej przymusowej izolacji głównym i najbardziej wiarygodnym źródłem informacji o świecie oraz o losach bliskich były dla mieszkańców obozów:
- Otrzymywane listy od ocalałych krewnych z Europy i Ameryki,
- Emisariusze z Erec Israel (Mandatu Palestyny), którzy wykazali się niezwykłą aktywnością, docierając bezpośrednio do zamkniętych ośrodków, organizując młodzież (w tym ruchy Dror i He-Chaluc) i przygotowując ją do nielegalnej aliji.
Praktyczne funkcje Via Suecia: Radio, lista poszukiwań AJDC
Choć filozoficzne artykuły w Via Suecia najczęściej trafiały w próżnię, gazeta odegrała kluczową rolę humanitarną dzięki swoim ostatnim stronom. Były tam publikowane radiogramy audycji szwedzkiego radia (AB Radiotjänst), publikowano harmonogram specjalnych, półgodzinnych audycji nadawanych codziennie w godzinach 16.30–17.00 we współpracy z SDU. Nadawano je w językach największych grup uchodźców: po niemiecku (niby wspólny język komunikacji dla ocalałych z Europy Środkowej według SDU), po polsku (najliczniejsza grupa), po węgiersku oraz po czesku. Prawdopodobnie, audycje te przełamywały izolację obozową, przekazując komunikaty o poszukiwaniach rodzin, przepisy Państwowej Komisji ds. Cudzoziemców (SUK) oraz muzykę i słowo w językach ojczystych. Nikt z moich znajomych Ocalałych nie wspominał jednak o tych programach.
W gazecie Via Suecia regularnie drukowano listy osób poszukiwanych, prowadzone przez sztokholmskie biuro American Jewish Joint Distribution Committee (AJDC) mieszczące się przy Hovslagaregatan 2 na półwyspie Blasieholmen. Adres ten kryje niezwykły paradoks historyczny: do maja 1945 roku mieściło się tam Poselstwo III Rzeszy i placówka wywiadu SS, a na dachu powiewała wielka czerwona flaga z czarną swastyką na białym tle, widoczna codziennie z okien Zamku Królewskiego przez króla Gustawa V. Po kapitulacji Niemiec w tych samych pokojach pracownicy AJDC odbierali zapytania z obozów DP w Niemczech (m.in. Deggendorf, Zeilsheim), z Warszawy, Nowego Jorku i Palestyny, łącząc rozbite rodziny. Pożegnanie Alvy Myrdal (grudzień 1946)Dokładne nakłady Via Suecia nie zachowały się, gdyż powojenne archiwum SDU zaginęło. Polskie okręty podwodne w MariefredW kontekście powojennych losów Polaków w Szwecji na łamach prasy i w dokumentacji epoki pojawia się także wątek trzech polskich okrętów podwodnych – ORP „Sęp”, ORP „Ryś” oraz ORP „Żbik”, które we wrześniu 1939 roku schroniły się w neutralnej Szwecji. Szwedzkie władze rozbroiły jednostki i internowały okręty wraz z załogami na czas wojny w miejscowości Mariefred nad jeziorem Mälaren (poza krótkim pobytem w Sztokholmie w 1941 roku), pokrywając koszty utrzymania marynarzy z depozytu złożonego w banku Handelsbanken. Po wojnie około połowa załóg wróciła do Polski, część wyjechała do Wielkiej Brytanii, USA lub Kanady, a około 75 marynarzy osiedliło się na stałe w Szwecji (wielu w samym Mariefred po założeniu tam rodzin). Załoga ORP Batory, w przeciwieństwie do załóg łodzi podwodnych, dostała się natychmiast do Wielkiej Brytanii i tam do końca wojny walczyła. Kpt. Jerzy Milisiewicz, kpt. Eligiusz Ceceniewski, kpt. Konrad Sawicz-Korsak, por. Tadeusz Męczyński, por. Alfons Górski i ppor. Mieczysław Tarczyński przedostał się następnie ze Szwecji do Anglii i walczył aktywnie podczas II wojny światowej. Konrad Sawicz-Korsak został dowódcą na ORP „Błyskawica”.
Chawka Folman-Raban w Via Suecia (listopad 1945): Wyjątkowa awangarda ruchu oporu
Na tle przeciętnych, młodych robotników i szwaczek z obozów kwarantanny, sylwetka Chawki Folman (później Chawki Folman-Raban, w dokumentach szwedzkich zapisywanej także jako Eva Ewa Fulman lub pod fałszywym nazwiskiem Marciniak Ema), opisana w 6. numerze Via Suecia z 13 listopada 1945 roku, reprezentowała zupełnie inną grupę: wysoce uświadomioną politycznie awangardę żydowskiego ruchu oporu. Artykuł określał ją jako „18-letnią polską Żydówkę w kierownictwie ruchu oporu w Polsce”.
Chawka Folman urodziła się w 1924 roku w Kielcach, a dzieciństwo spędziła w Warszawie przy ulicy Dzielnej 34. Naprzeciwko domu jej rodziców mieściła się centrala ruchu młodzieżowego He-Chaluc, gdzie działali m.in. Frumka Płotnicka, Icchak „Antek” Cukierman oraz Cywia Lubetkin. Po wybuchu wojny budynek ten stał się ośrodkiem podziemnego gimnazjum ruchu Dror. Chawka znalazła się w gronie absolwentek pierwszego seminarium tego gimnazjum, w którym wykładali wybitni twórcy i uczeni getta warszawskiego: historyk dr Emanuel Ringelblum, dr Janusz Korczak (Henryk Goldszmit) oraz poeta Icchak Kacenelson. W swojej książce „Wciąż są ze mną” wspominała Kacenelsona: „Wciąż słyszę jego silny, głęboki głos czytający Proroków. Poprzez swoje słowa nadawał im znaczenie, jakiego wcześniej nie znaliśmy i jakiego nie znajdowaliśmy w księgach Biblii”.
Jako łączniczka Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB) Chawka poruszała się po aryjskiej stronie na fałszywych polskich papierach, szmuglując do getta broń oraz wstrząsające wiadomości o zagładzie w Treblince (jej starszy brat, Marek Folman, również był łącznikiem ŻOB i ruchu Dror). Pod koniec grudnia 1942 roku towarzyszyła Icchakowi Cukiermanowi w misji do Krakowa. W dniu ich przyjazdu ŻOB przeprowadził słynny zamach na kawiarnię „Cyganeria”, uczęszczaną przez niemieckich oficerów. W starciu z Niemcami ranny Cukierman zdołał uciec do Warszawy, natomiast Chawka została aresztowana. Zachowując zimną krew, nie ujawniła swojego żydowskiego pochodzenia i jako polska więźniarka polityczna Ema Marciniak została zesłana do Auschwitz, a pod koniec 1944 roku przeniesiona do obozu Ravensbrück.
Pod koniec wojny została ewakuowana do Szwecji, gdzie – nie ukrywając już swojej prawdziwej tożsamości – natychmiast rozpoczęła działalność jako aktywistka Dror – He-Chaluc w ośrodku w Hässelholm (gdzie uwieczniono ją na fotografii z 13 czerwca 1945 roku). W Szwecji dotarła do niej wiadomość, że jej dwaj starsi bracia, Wolf i Marek, polegli w walkach z Niemcami w Warszawie (ojciec został zamordowany wcześniej w Treblince). Po zakończeniu wojny Chawka wróciła do Polski, gdzie odnalazła swoją matkę, i przez kolejne dwa lata pracowała z ocalałymi jako przedstawicielka ruchu Dror, zanim w 1947 roku wyjechała na stałe do Erec Israel.
Pożegnalny tekst Alvy Myrdal
Pożegnalny tekst Alvy Myrdal w ostatnim, 17. numerze pisma „Via Suecia” z grudnia 1946 roku. Tekst w pigułce obnaża przepaść między sztokholmską elitą intelektualną a rzeczywistymi odbiorcami gazety. Młodym ludziom, którzy przetrwali selekcje w obozach koncentracyjnych dzięki fizycznemu fachowi szwaczki, szewcy i stolarze dochodzili do siebie po tyfusie w izolowanych ośrodkach kwarantanny, przyszła noblistka, która dawała abstrakcyjne wykłady o „demokratycznym współobcowaniu”, „obowiązku obywatelskim” oraz kulisach szwedzkich walk partyjnych – język i tematyka całkowicie oderwane od ich wojennej traumy i powojennej rzeczywistości. W tym ostatnim numerze Alva Myrdal wyjaśnia, że większość czytelników wróciła już do krajów pochodzenia, wyemigrowała dalej (m.in. do Palestyny) lub podjęła pracę w Szwecji, przez co w izolacji pozostała już tylko garstka osób.
Judisk Krönika - Przemilczenie rzeczywistości jest również formą dezinformacji
Systematyczne pomijanie określonych faktów jest w istocie formą dezinformacji. Gdy Judisk Krönika przez cały 1945 rok szeroko pisała o żydowskich dzieciach w Europie i o dramacie na kontynencie, milcząc zarazem o około 10 000 żydowskich Ocalałych i setkach dzieci z Bergen-Belsen przebywających w tym samym czasie w szwedzkich obozach i internatach, tworzyła w oczach czytelników fałszywy obraz rzeczywistości. To przemilczenie — wzmacniane przez wewnętrzne, niepisane „szare kartki” oddzielające „Nas” od „Nich” — czyniło przybyszów niewidzialnymi jako pełnoprawnych ludzi i sprowadzało ich wyłącznie do roli anonimowych odbiorców używanej odzieży na stronach ogłoszeniowych.
* Via Suecia - gazeta ukazująca się co dwa tygodnie od 4 września 1945 roku do września 1946 roku, a następnie raz w miesiącu do grudnia 1946 roku. Nakład pisma jest nieznany. Nieznana jest również dystrybucja gazety, która ukazała się w 26 numerach. Via Suecia była oficjalnie redagowana w czterech różnych językach — niemieckim, rumuńskim, węgierskim oraz polskim. Przeważały jednak artykuły po niemiecku. Pierwsze wydanie z 4 września 1945 roku rozpoczynało się od powitania w Szwecji wygłoszonego przez premiera Pera Albina Hanssona oraz wprowadzenia do gazety autorstwa Alvy Myrdal we wszystkich czterech językach. Okresowo zamieszczano w niej także komunikaty Czerwonego Krzyża dotyczące osób przesiedlonych, zatytułowane po niemiecku „Kennen Sie jemanden von diesen Personen” („Czy znasz kogoś z tych osób”), począwszy od 30 października 1945 roku.